بەرليندە باس قوسقاندار

جادىگەردى العاش تا­ۋىپ, اينا­لىمعا ەنگىز­گەن – ش.ءۋالي­حانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنو­لوگيا ينس-تيتۋتى ەجەلگى جانە ورتا عاسىر­لارداعى قازاقستان مەن ىرگەلەس ەلدەر تاريحى ءبولىمىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ­دوكتورانتى ەلدوس ساۋىرقان.

ودان تاريحي جادىگەردى قايدان, قالاي تاپقانى جونىندە سۇراعان ەدىك.

– تۇركيادا وقىپ جۇرگەن جىلدارى اۋعانستاندىق وزبەك عالىمى احات انديجاننىڭ 2003 جىلى تۇرىك تىلىندە جارىق كورگەن «جاديتشىلدىكتەن تاۋەلسىزدىككە: تۇركىستاننىڭ شەتەلدەگى كۇرەسى» («Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi») اتتى كىتابى قولىما ءتۇستى. اتالعان سۋرەت وسى كىتاپتا جارىق كورگەن. توپ ورتادا قاسقايىپ وتىرعان مۇستافا شوقايدى بىردەن تانىدىم دا, قالعان تۇلعالاردىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋعا كىرىستىم. اۆتور بۇل ادامدارعا «تۇركىستان ازاتتىق ۇيىمىنىڭ» بەرلين بولىمشەسىنىڭ مۇشەلەرى» دەگەن انىقتاما بەرىپتى. ال سۋرەتتە بەينەسى قالعان تۇركىستاندىقتارعا توقتالساق, الدىڭعى قاتار (سولدان وڭعا قاراي): ابدىلۋاقاپ مۇرات, مۇستافا شوقاي, اقمەت­جان ىبىرايىم وقتاي; ارتقى قاتار (سولدان وڭعا قاراي): سابىر تۇركىستانلى, ابدىلۋاقاپ ىسقاق­ ۇلى وقتاي, تايىر شاكىر شاعا­تاي, عازىمبەك ءبىرىمجان ەكەنى انىقتالدى. كەيىن بۇل سۋرەت جەلىگە تاراپ كەتتى. الاشتانۋشى سۇلتان حان اققۇل ۇلى ءبىر ماقا­لاسىندا سىلتەمەسىن كورسەتىپ پايدالانسا, ودان كەيىن 2021 جىلى «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن «عازىمبەك ءبىرىمجان» اتتى جيناقتا (قۇراس­تىر­عان دا­نيار يحسان) جاريالانىپتى. بىراق سىلتەمەدە «1925» دەپ قاتە جازىلعانى بايقالادى.

سۋرەتتەگى تۇلعالار 1920 جىل­دار­دىڭ باسىندا بۇرىنعى بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسى مەن تۇركىستان اكسر-دان گەرمانياعا وقۋعا بارعان تۇركىستاندىقتار ەكەنى انىق. وسى قاتاردا بەس قازاق بولعان. ولار عازىمبەك ءبىرىمجان, ءابدىراحمان مۇڭايتپاس, داموللا بيتىلەۋ, تەمىربەك قازىبەك بولسا, بەسىنشى قازاق بوكەي گۋبەرنياسى تەڭىز ۋەزىنىڭ تۋماسى, قازان ۋنيۆەرسيتەتىنەن تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسقان سابىر تاناش ەكەنىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حازرەتالى تۇرسىننىڭ زەرتتەۋىنەن بىلدىك.