قازىر موبيلدىك اۋدارىمداردىڭ «داۋرەنى» ءجۇرىپ تۇر. ساۋدا دا, قىزمەت تە, قارىز قايتارۋ دا, تۋىسقا كومەك جىبەرۋ دە تەلەفون ارقىلى جۇزەگە اسادى. ەگەر 2021 جىلى تولەم كارتالارى مەن ەلەكتروندىق بانكينگ ارقىلى 6,3 ميلليارد وپەراتسيا جاسالسا, بىلتىر ولاردىڭ سانى 14 ميللياردقا جەتكەن. بەس جىل ىشىندە قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردىڭ كولەمى 73,1 تريلليون تەڭگەدەن 188,4 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان. تسيفرلىق تولەمدەردىڭ ۇلەسى ارتقان سايىن مەملەكەت تە قارجى اينالىمىنا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتە باستادى. سونىڭ ءبىرى – ءموبيلدى اۋدارىمداردى مونيتورينگىلەۋ.
كەيىنگى جىلدارى قارجى اينالىمى كوز الدىمىزدا وزگەردى. بۇرىن ءامياننان اقشا شىعارىپ ەسەپ ايىرىسساق, قازىر كوبىنە تەلەفونداعى باتىرمانى باسۋمەن شەكتەلەمىز. دۇكەندەگى ازىق-ت ۇلىك تە, تاكسي اقىسى دا, ينتەرنەت-دۇكەننەن الىنعان تاۋار دا, كوممۋنالدىق تولەم دە بانك قوسىمشاسى ارقىلى وتەدى. جوعارىدا ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگى كەلتىرگەن كورسەتكىشتەر حالىقتىڭ اقشاسى جاپپاي تسيفرلىق كەڭىستىككە كوشكەنىن اڭعارتادى. سوندىقتان مەملەكەت تە نازارىن قولما-قول اقشاعا ەمەس, ەلەكتروندىق تولەمدەرگە اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى بۇگىندە شاعىن ساۋدادان باستاپ, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا دەيىنگى قارجى اينالىمىنىڭ ەلەۋلى بولىگى ءموبيلدى اۋدارىمدار ارقىلى جۇرەدى.
ال جوعارىدا ايتقان ماسەلەنىڭ قىزۋ تالقىلانۋىنا سەبەپ بولعان جايت – العاشقى ەسكەرتۋ حابارلامالارىنىڭ تاراي باستاۋى. قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بانكتەردەن كەلگەن مالىمەتتەردى وڭدەپ, سالىستىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە كۇمان تۋعىزعان وپەراتسيالار انىقتالىپ, ازاماتتارعا حابارلامالار جىبەرىلە باستادى. العاشقى كەزەڭدە مۇنداي حابارلامالار جەكە تۇلعالار مەن رەزيدەنت ەمەس ازاماتتارعا جولدانسا, كاسىپكەرلەرگە «سالىق تولەۋشىنىڭ كابينەتى» اقپاراتتىق جۇيەسىمەن جىبەرىلىپ جاتىر.
الايدا وسى تۇستا قوعامداعى قاعىس ەستۋ مەن شالىس ويلاۋ باستالدى. كوپشىلىك حابارلاما كەلسە, ەرتەڭىنە ايىپپۇل سالىنادى دەپ ۇرەيلەنە ءتۇستى.
«بۇل بىردەن ايىپپۇل سالىندى دەگەن ءسوز ەمەس. ەگەر ازامات ءوز شوتىنا تۇسكەن قاراجاتتىڭ تاۋار نەمەسە قىزمەت ءۇشىن الىنعان تابىس ەكەنىن مويىنداسا, وندا سالىق ەسەبىن تاپسىرىپ, ءتيىستى تولەمدەردى تولەي الادى نەمەسە رەسمي تۇردە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلەدى. ال ەگەر كەلىسپەسە, اقشا اۋدارىمىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ, ونىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە قاتىسى جوق ەكەنىن دالەلدەۋگە قۇقىلى. ال كۇندەلىكتى تۇرمىستىق شىعىندار, مىسالى, تاماققا تولەۋ, بىرەۋگە اقشا اۋدارۋ سياقتى قاراپايىم وپەراتسيالار بۇل باقىلاۋعا كىرمەيدى», دەدى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ە.ءبىرجانوۆ.
ءموبيلدى اۋدارىمدارعا قاتىستى ەڭ كوپ تاراعان ءميفتىڭ ءبىرى – سالىق ورگاندارى ازاماتتاردىڭ بارلىق شوتىن كورىپ وتىر دەگەن اڭگىمە. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ وندىرىستىك ەمەس تولەمدەر مەن جەكە تۇلعالاردى اكىمشىلەندىرۋ دەپارتامەنتىنە قاراستى جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرىن اكىمشىلەندىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دينا قۇسايىنوۆا بۇل تۇسىنىكتىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, ءموبيلدى اۋدارىمداردى باقىلاۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ بانك شوتتارىنداعى اقشا قوزعالىسى كورىنبەيدى. اقپارات زاڭدا بەلگىلەنگەن تالاپتار ورىندالعان جاعدايدا عانا بەرىلەدى.
«دەپوزيتكە 100 ملن تەڭگە سالىنسا, بۇل سالىق ورگاندارىندا كۇدىك تۋعىزا ما؟ جوق, تۋعىزبايدى. بىرىنشىدەن, ءبىز ازاماتتاردىڭ دەپوزيتتىك جانە بانكتىك شوتتارىنا قول جەتكىزە المايمىز. قازىر سالىق ورگاندارى كەز كەلگەن ادامنىڭ شوتىن كورە الادى دەگەن جالعان اقپارات كوپ تارالىپ ءجۇر. بىزدە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. تەك رەسمي سالىقتىق تەكسەرۋ تاعايىندالعان كەزدە عانا اقشا قوزعالىسى تۋرالى مالىمەت الا الامىز. ال ءموبيلدى اۋدارىمداردى مونيتورينگىلەۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ شوتتارىنداعى قاراجات قوزعالىسىن كورمەيمىز. ءموبيلدى اۋدارىمداردى باقىلاۋ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. باستاپقى كەزەڭدە ازاماتتارعا ەشقانداي سانكتسيا قولدانىلمايدى. ءبىرىنشى كەزەڭ – سالىق تولەۋشىنى اقپاراتتاندىرۋ. ازاماتقا جىبەرىلەتىن حابارلامانىڭ اقپاراتتىق سيپاتى بار, وعان جاۋاپ بەرۋ مىندەتتى ەمەس. كەيىن نەگىز تۋىنداعان جاعدايدا كامەرالدىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ەگەر سايكەسسىزدىك انىقتالسا, سالىق تولەۋشىگە حابارلاما جولدانىپ, ونى ورىنداۋعا 30 جۇمىس كۇنى ۋاقىت بەرىلەدى», دەيدى د.قۇسايىنوۆا.
ەڭ باستىسى, بارلىق اۋدارىم باقىلاۋعا تۇسپەيدى. بۇل جەردە بىرنەشە تالاپ قاتار ورىندالۋى كەرەك. ازاماتتىڭ جەكە شوتىنا ءۇش اي قاتارىنان اقشا ءتۇسۋى قاجەت. قاراجات كەمىندە ءجۇز ءتۇرلى ادامنان كەلۋگە ءتيىس. ءۇش ايداعى ءتۇسىم كولەمى 12 ەڭ تومەنگى جالاقىدان, ياعني قازىرگى ەسەپپەن 1 ملن 20 مىڭ تەڭگەدەن اسۋعا ءتيىس. تەك وسى تالاپتاردىڭ ءبارى ءبىر مەزگىلدە ورىندالعان جاعدايدا عانا اقپارات مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا جولدانادى.
اناسىنىڭ ەمىنە اقشا جيناعان وتباسى دا, دوسىنان قارىزىن قايتارىپ العان ازامات تا, ارىپتەستەرىمەن سىيلىققا اقشا جيناعان ۇجىم دا بۇل باقىلاۋعا ىلىكپەيدى. ءبىر رەتتىك ءىرى اۋدارىمداردىڭ ءوزى اۆتوماتتى تۇردە كۇدىك تۋدىرمايدى. بۇل تۇستا سالىق ساراپشىسى جانىبەك تۇراعۇلوۆ قوعامداعى تاعى ءبىر جاڭساق پىكىرگە توقتالدى.
«كوپشىلىك ءىرى سوماداعى وتباسىلىق اۋدارىمدار اۆتوماتتى تۇردە سالىق ورگاندارىنىڭ نازارىن اۋدارادى دەپ ويلايدى. الايدا باقىلاۋ ولشەمى مۇلدە باسقا. ەگەر اقشا ءبىر عانا ادامنان تۇسسە, ونىڭ كولەمى قانشا بولسا دا, ءتىپتى كۇن سايىن اۋدارىلسا دا, بۇل كاسىپكەرلىك قىزمەت رەتىندە قاراستىرىلمايدى. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بۇل ماسەلەنى ناقتى ءتۇسىندىردى. مىسالى, كۇيەۋى اي سايىن بۇكىل تابىسىن جۇبايىنىڭ شوتىنا اۋدارادى دەلىك. سوما 1 ملن 20 مىڭ تەڭگەدەن دە, ءتىپتى 10 ملن تەڭگەدەن دە اسىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جۇبايى باقىلاۋ ولشەمىنە ىلىكپەيدى. ويتكەنى مۇندا نەگىزگى ماسەلە اقشا كولەمىندە ەمەس, ونىڭ قانشا ادامنان تۇسكەنىندە. سالىق ورگاندارىنىڭ نازارىنا قاتارىنان ءۇش اي بويى 100 جانە ودان دا كوپ ءارتۇرلى ادامنان قاراجات ءتۇسىپ, ونىڭ جالپى كولەمى 1 ملن 20 مىڭ تەڭگەدەن اسقان جاعداي عانا ىلىگۋى مۇمكىن. ءدال وسىنداي بەلگىلەردىڭ جيىنتىعى تىركەلمەگەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ ىقتيمال بەلگىسى رەتىندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان ازاماتتار قاراپايىم وتباسىلىق اۋدارىمداردى كاسىپكەرلىك تابىسپەن شاتاستىرماۋى, بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ رەسمي تۇسىندىرمەلەرىنە سۇيەنۋى قاجەت», دەدى ج.تۇراعۇلوۆ.
ساراپشى ءسوزىنىڭ استارىندا ماڭىزدى ماسەلە بار. مەملەكەت قاراپايىم وتباسىلىق اۋدارىمداردى ەمەس, جەكە كارتانى كاسساعا اينالدىرىپ العانداردى قاراستىرادى. كەيىنگى جىلدارى كوپتەگەن شاعىن كاسىپكەر تولەم قابىلداۋدا تەرمينالدىڭ ورنىنا جەكە كارتاسىن پايدالاندى. بۇل وڭاي ءارى ىڭعايلى ءتاسىل ەدى. الايدا مۇنداي تاجىريبە تابىستى جاسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ سالدارىنان سالىق تولەپ وتىرعان كاسىپكەر مەن بەيرەسمي جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ اراسىندا ادىلەتسىز جاعداي قالىپتاستى.
سول سەبەپتى بۇگىنگى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى نىساناسى – تۋىسىنا اقشا جىبەرگەن ازامات ەمەس, بيزنەس جۇرگىزىپ وتىرىپ كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەگەن تۇلعا. زاڭ دا وسىنى كوزدەيدى. قازىر تىركەلمەي كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسقان ادامعا 64 875 تەڭگە ايىپپۇل قاراستىرىلعان. ءبىر جىل ىشىندە قايتالانسا, بۇل سوما 129 750 تەڭگەگە دەيىن وسەدى.
ءموبيلدى اۋدارىمدارعا قاتىستى باقىلاۋدىڭ كۇشەيۋى تەك سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋگە عانا بايلانىستى ەمەس. بۇل وزگەرىستەردىڭ ارتىندا تولەم مادەنيەتىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان ۇلكەن ءۇردىس جاتىر. دەگەنمەن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىر جايت بار. ساتىپ الۋشىعا QR-كودپەن تولەۋ دە, كارتامەن ەسەپ ايىرىسۋ دا تەگىن كورىنەدى. الايدا مۇنداي وپەراتسيالاردىڭ بارلىعى بەلگىلى ءبىر شىعىندى تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, قولما-قول اقشاسىز تولەم قابىلدايتىن كاسىپكەرلەر ەكۆايرينگ قىزمەتى ءۇشىن بانككە كوميسسيا تولەيدى. بۇعان قوسا تولەم جۇيەلەرىن سۇيەمەلدەۋگە, وپەراتسيالاردى وڭدەۋگە كەتەتىن شىعىندار تاعى بار. ياعني ساتىپ الۋشى بايقاماسا دا, تسيفرلىق تولەم ينفراقۇرىلىمى وزدىگىنەن جۇمىس ىستەمەيدى.
اسىرەسە بۇل ماسەلە شاعىن بيزنەسكە كوبىرەك اسەر ەتەدى. ءىرى ساۋدا جەلىلەرى كوميسسيالىق شىعىنداردى جالپى اينالىم ەسەبىنەن وتەي الادى. ال شاعىن دۇكەن, شاشتاراز, ءدامحانا نەمەسە جەتكىزۋ قىزمەتىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرگە ءاربىر پايىزدىڭ ماڭىزى بار. كەيبىر كاسىپكەرلەردىڭ ساتىپ الۋشىدان «كارتاعا اۋدارا سالىڭىز» دەپ سۇراۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى. جەكە كارتا ارقىلى قابىلدانعان تولەم رەسمي ساۋدا وپەراتسياسى رەتىندە تىركەلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت تابىس كولەمىن كورمەيدى, ال كاسىپكەرلىك قىزمەت كولەڭكەلى ايماقتا قالىپ قويادى. ءموبيلدى اۋدارىمداردى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى دە وسى ماسەلەنى رەتتەۋگە باعىتتالعان.