سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وندا سەناتورلار جاڭا كونستيتۋتسيانى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار زاڭدى ماقۇلدادى.
اتاپ ايتقاندا, سايلاۋ, پروكۋراتۋرا جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالالارىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان زاڭدار قارالىپ, ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ناقتىلاندى.
«ماقۇلدانعان زاڭدار جاڭا كونستيتۋتسيانى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر توپتاماسىن قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, قولدانىستاعى زاڭناماعا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا جانە سايلاۋ ۇدەرىستەرىنىڭ راسىمدەرىن ناقتىلاۋعا قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار پروكۋراتۋرانىڭ ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتى رەتتەلىپ, باس پروكۋرورعا ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن وكىلەتتىگى بەرىلەدى. ىلەسپە تۇزەتۋلەر قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق نورمالارىن دا جاڭعىرتادى. بۇل شارالار كەشەنى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ءتيىمدى ءارى ساپالى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
اتالعان زاڭدار ارقىلى ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنا سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىمەن زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ولار جوعارى وكىلدى ورگاننىڭ ءبىر پالاتالى جۇيەگە كوشۋىنە بايلانىستى وزگەرىستەردى قامتيدى. سونىمەن قاتار اۋماقتىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن جاسىرىن نەمەسە اشىق داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ بولىگىندە ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتى ناقتىلاندى. سونداي-اق ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا سايلانعان دەپۋتات كەرى شاقىرىلعان جاعدايدا ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تارتىبىنە قاتىستى نورمالار قاراستىرىلعان.
بۇعان قوسا بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىگە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس وڭىرلىك دەڭگەيدە ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن رەتىندە وبلىس پروكۋرورلارى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جانە استانا پروكۋرورلارى وكىلدىك ەتەدى. اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە باس پروكۋراتۋرا ايقىندالدى.سەناتورلار بيىل ناۋرىزدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى دا ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدا قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالىق كەڭەسىن قۇرۋعا بايلانىستى وزگەرىستەر قاراستىرىلعان. وسى زاڭعا سايكەس ەندى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋى كەزىندە مەملەكەتتىك باج الىنبايدى.
سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدار قارالدى.
«بۇل زاڭدار ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت وتكەرۋ سالاسىنا قاتىستى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ارنالعان. وزگەرىستەر قىزمەتكە ورنالاسۋ, قىزمەت وتكەرۋ جانە قىزمەتتى توقتاتۋ ءتارتىبىن قامتيدى. قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن كۇشەيتۋ جانە ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋ جونىندە دە نورمالار بار. بۇل تۇزەتۋلەر الداعى ۋاقىتتا اتالعان ۆەدومستۆولاردىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
ماسەلەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىزمەتىن ۇزبەي ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندارعا نەمەسە قارۋلى كۇشتەرگە اۋىسا الادى. ال شەتەلدىك ۇيىمدارعا جىبەرىلگەن ارنايى اگەنتتىكتەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق قولداۋ كورسەتىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ وكىلەتتىكتەرى, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل شارالارى, اتاپ ايتقاندا, تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ماتەريالداردى ساقتاۋعا تىيىم سالۋ بەكىتىلىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسى سالاداعى وكىلەتتىكتەرى ناقتىلانىپ جاتىر. بۇعان قوسا مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قورعاۋ كۇشەيتىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ولاردىڭ قورعانىس دەڭگەيىن تومەندەتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەدى دەپ سانالادى, ال پرەزيدەنتتىك بايلانىس جۇيەسى تۋرالى اقپارات مەملەكەتتىك قۇپيا بولىپ سانالادى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم, عىلىمدى قاجەتسىنەتىن اۋماقتار, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە اسكەري قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى.
«قارالعان زاڭ عىلىمي-تەحنيكالىق سالانى جان-جاقتى قولداۋدى جانە عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. وسى زاڭ ارقىلى عىلىمدى قاجەت ەتەتىن اۋماقتاردىڭ, تەحنوپاركتەر مەن عىلىمي قالاشىقتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالدى. سونداي-اق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە, دارىلىك زاتتاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان نورمالار بار. جاڭا نورمالار مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
زاڭدا اقاۋ جانە بەكىتىلگەن نۇسقادان اۋىتقۋ سالدارىنان جول بەرىلگەن قاتەلەر انىقتالعان جاعدايدا باسپا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى شارت بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ساتىپ العان تارالىمدى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن اۋىستىرۋعا مىندەتتى ەكەنى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا قاتىستى فورسايتتىق (بولجامدىق) زەرتتەۋلەرگە, جاس عالىمعا, ۇجىمدىق پايدالانىمداعى عىلىمي زەرتحاناعا انىقتامالار بەرىلدى.
وسى ورايدا, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاجەتتى تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ جونىندەگى قۇزىرەتى زاڭنامالىق تۇرعىدان كەڭەيتىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە ساتىپ الىنعان عىلىمي جابدىقتاردى پايدالانۋ, ۇجىمدىق پايدالانىمداعى عىلىمي زەرتحانالار مەن اكادەميالىق ارتىقشىلىق ورتالىقتارىنا قولجەتىمدىلىك بەرۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ, عىلىم جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سالاسىنداعى ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ قاعيدالارىن قابىلداۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان.
زاڭناماعا عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن, عىلىمدى قاجەتسىنەتىن اۋماقتاردىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن ولاردى دامىتۋ تەتىكتەرىن, عىلىم قالاشىعىنىڭ مارتەبەسىن بەرۋ ءتارتىبىن, ونىڭ مىندەتتەرىن, قاتىسۋشىلارىن, باسقارۋ ورگاندارىن جانە عىلىم قالاشىعىنا قاتىسۋشى عىلىمي قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن جاڭا باپتار دا ەنگىزىلدى.
قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ساقتالماي وتىرپالاتا وتىرىسىندا سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. دەپۋتات جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ كۇزەت ايماقتارىندا قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ, بازارلار, قويمالار مەن اۆتوتۇراقتار ورنالاستىرۋ ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا ەلەۋلى قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن ايتتى.
«بۇگىندە حالىق كوپ شوعىرلاناتىن نىسانداردا ينجەنەرلىك, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ساقتالمايدى. كەيىنگى ۋاقىتتا استانا قالاسىنداعى «الاش» بازارىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ كۇزەت ايماقتارىنا قاتىستى جاعداي قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى تەك ءبىر بازاردىڭ نەمەسە ءبىر كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنىڭ تاعدىرىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل – ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى, ەلىمىزدەگى ستراتەگيالىق ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ قورعالۋ دەڭگەيى, مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدىڭ جانە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ تيىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ماسەلە استاناعا عانا ءتان ەمەس. ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ كۇزەت ايماقتارىندا ورنالاسقان بازارلار, قويمالار, اۆتوتۇراقتار, وندىرىستىك جانە كوممەرتسيالىق نىساندار كەزدەسەدى», دەدى ب.جەكسەنباي.
سەناتور ەلىمىزدەگى بارلىق جوعارى ۆولتتى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىن كۇزەتۋ ايماعىندا ورنالاسقان وبەكتىلەرگە كەشەندى تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ, وسىنداي ايماقتاردىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق ءتىزىلىمىن جاساۋ مەن ونى مەملەكەتتىك اقپارات جۇيەسىنە كىرىكتىرۋ, ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمعا جاقىن وبەكتىلەردى سالۋ جانە ورنالاستىرۋ كەزىندە مەكەمەارالىق كەلىسىمگە باسىمدىق بەرۋ, سونداي-اق تسيفرلىق مونيتورينگتىڭ زاماناۋي قۇرالدارىن ەنگىزۋ جانە وسى سالاداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى ۇسىندى.