بۇگىن – دۇنيەجۇزىلىك ەكولوگتەر مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنى. ەكولوگيا ماسەلەسى ءاردايىم ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ءسات سايىن سان قۇبىلىپ, مىنەز تانىتاتىن جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى, تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق قورشاعان ورتاعا اسەر ەتپەي قويمايدى. تىرشىلىك كوزى سانالاتىن سۋ قورىنىڭ تارتىلۋى, ءوندىرىستىڭ سان سالالى وركەن جايۋى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە ءاردايىم باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى.
ەلىمىزدە بۇل باعىتتا جۇيەلى ساياسات جۇرگىزىلىپ, ەكولوگيالىق احۋالدى نىعايتۋ دامۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل استانادا وتكەن وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميتتە بۇل سالانىڭ تۇيتكىلى تەك كليمات ماسەلەسىمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلعان فورۋمدا: «قازىرگى ەكولوگيا تەك كليمات ماسەلەسىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل – ادامزات تىرشىلىگىنىڭ ءتۇپ نەگىزى. ياعني اڭگىمە تازا اۋا مەن ساپالى سۋعا, ب ۇلىنبەگەن توپىراق پەن سەنىمدى ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىنە, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا, ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى بولىپ وتىر. جالپى, اقىل-ويدىڭ تۇنىقتىعى, قوعامداعى ۇيلەسىم مەن ادامي باقىت تا وسىعان سايادى. ال ەكولوگيا دەگەنىمىز – جەر بەتىندەگى تىرشىلىككە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن سانالى ءومىر سالتى. ەلدەرىمىز تۇتاس ەكوجۇيەدە ءومىر سۇرەدى. وزەن-كولدەر دە, تابيعي لاندشافتار دا, كليماتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر دە بارشامىزعا ورتاق. ەڭ باستىسى, جاۋاپكەرشىلىكتى تەڭدەي بولىسەمىز. ورتالىق ازيا مەن كورشىلەس ايماقتار ۇقساس ەكولوگيالىق سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا: سۋ تاپشىلىعى مەن سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمسىز باسقارۋ, شولەيتتەنۋ, مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى, اۋانىڭ لاستانۋى, بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ جويىلۋ قاۋپى. قازاقستان ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىنە زاڭنامالىق دەڭگەيدە ايرىقشا ءمان بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيامىزدا قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياسات پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالدى», دەدى.
اتا زاڭنىڭ 31-بابىندا «مەملەكەت ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى اينالاداعى ورتانى قورعاۋدى ماقسات ەتىپ قويادى» دەپ جازىلعان. قورشاعان ورتانى قورعاۋدى اركىم وزىنەن باستاعانى ءجون. بۇل تۇرعىدا ەلىمىز ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا ءوندىرىسىن نىعايتۋدى ءجىتى قولعا الدى. بيوالۋانتۇرلىلىكتى بۇلدىرۋگە ەمەس, كەرىسىنشە, قورعاپ, تابيعي قالپىندا ساقتاۋعا باسا ءمان بەرىلىپ جاتىر. يگەرۋسىز قالىپ, توزۋعا اينالعان جەردى تىڭايتىپ, قالپىنا كەلتىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزۋ, تىرشىلىك ءنارىن ۇنەمدەۋ ساياساتىنا كوشۋ كوزدەلگەن. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىندە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ دا ماقسات ەتىلگەن. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, بۇگىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ 7 پايىزدان استامى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىنسا, 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 15 پايىزدان اسپاق. قازبا بايلىققا باي ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە, ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گاز قورى مول مەملەكەت رەتىندە كومىرتەگىسىز ەنەرگەتيكانى ورىستەتۋدى قولدايمىز. بۇل دا – قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ءبىر تەتىگى. جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن «تازا كومىر» تەحنولوگياسىنا كوشىرۋدەگى ماقسات تا ايقىن – ەنەرگەتيكالىق ءىرى نىسانداردان قورشاعان ورتاعا تارايتىن زياندى زاتتاردى ازايتۋ.
پرەزيدەنت تابيعاتتى قورعاۋ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە «جاسىل» دامۋ مودەلىنە كوشۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى بىرقاتار ماڭىزدى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر ەلىمىزدەگى ەڭ اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستامالاردىڭ ءبىرى – ەلدى مەكەندەرگە 15 ملن اعاش ەگۋ جوسپارى تولىق ورىندالعان. 2021–2025 جىلدارى رەسپۋبليكا كولەمىندە 18,1 ملن-نان استام اعاش ەگىلدى. بۇل كوگالداندىرۋ شاراسى عانا ەمەس, ءوندىرىس نىساندارى شوعىرلانعان قالالارداعى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتىپ, اۋا ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە حالىقتىڭ قولايلى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەردى. 2020 جىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى الداعى 5 جىل ىشىندە ورمان القاپتارىندا 2 ملرد, ەلدى مەكەندەردە 15 ملن ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋدى تاپسىرعان ەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس 2022 جىلى 61,7 مىڭ گەكتار اۋماققا اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانسا, ءىس جۇزىندە 66 مىڭ گەكتار اۋماققا كوشەت ەگىلدى. وسىلايشا, جىل سايىن جوسپار مەجەدەن ارتىق ورىندالىپ, كوگالداندىرۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ كەلەدى.
قاشاندا «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل». كەيىنگى جىلدارى جالپىۇلتتىق ۇردىسكە اينالعان «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسياسى قورشاعان ورتانى قورعاۋدا قۋاتتى باستاماعا اينالدى. ماسەلەن, بىلتىر اكتسياعا 6,4 ملن-نان استام ازامات قاتىسىپ, 2,8 ملن-عا جۋىق اعاش كوشەتى وتىرعىزىلدى. 795,8 مىڭ توننا قوقىس جينالىپ, مىڭ گەكتاردان استام اۋماق تازارتىلدى. بۇل – ەلدەگى ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الداعى كەزەڭدە مينيسترلىك الدىندا بۇدان دا اۋقىمدى مىندەت تۇر. 2026 جىلى 2 ملرد اعاش وتىرعىزۋ باعدارلاماسىن جالعاستىرۋ, ورمان تۇقىمباقتارىن كەڭەيتۋ, ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە ەكولوگيالىق تسيفرلاندىرۋدى كۇشەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بىلتىر ەكولوگيالىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ باعىتىندا دا ماڭىزدى شارالار ىسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ورمان شارۋاشىلىعى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قاتىستى جاڭا زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجات ورمان كومىرتەگى وفسەتتەرىن دامىتۋعا, ورمان ورتتەرى كەزىندەگى ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە جانە تۋريزم نىساندارىنا ينفراقۇرىلىم تارتۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكولوگيالىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن قالىپتاستىردى. ەندى تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارى ەميسسيا تولەمدەرىمەن قاتار, ەكولوگيالىق تالاپتاردى بۇزعانداردان وندىرىلەتىن ايىپپۇلدار مەن كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ قاراجاتتارى ەسەبىنەن دە جۇرگىزىلەدى.
قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ ماقساتىندا 2025–2035 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇجىرىمداما بەكىتىلدى. ناتيجەسىندە قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا قالدىقتاردى ەنەرگەتيكالىق كادەگە جاراتۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. جالپى, ينۆەستيتسيا كولەمى 293,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءۇش كەلىسىمگە قول قويىلدى. بولاشاقتا بۇل كاسىپورىندار ەۋروپالىق ونەركاسىپتىك ەميسسيالار ستاندارتتارىنا سايكەس جۇمىس ىستەيدى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قالدىقتاردى باسقارۋ جونىندەگى جاڭا تۇجىرىمداماسى وسى سالاداعى كوپتەگەن ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە باعىتتالعان. قالدىقتاردى ەسەپكە الۋدىڭ ناقتى بولماۋى, بىرىڭعاي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ جوقتىعى, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى (25–26 پايىز), تاعام جانە قۇرىلىس قالدىقتارىن وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى قايتا وڭدەۋدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز ەتىپ كەلدى. تۇجىرىمداما نەگىزىندە راديواكتيۆتى قالدىقتاردان باسقا بارلىق قالدىقتى تولىق وڭدەۋ, ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى قايتالاما اينالىمعا تارتۋدى 10 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق كوممۋنالدىق قالدىقتاردى پوليگوندارعا جونەلتۋ كولەمىن كەمىندە 10 پايىزعا ازايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى اياسىندا ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ نەگىزگى ميسسياسى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ. قۋانارلىعى, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن ازايتۋ باعىتىندا ناقتى ناتيجەلەر بار. ءىرى كاسىپورىندارداعى زياندى شىعارىندىلار كولەمى 148 مىڭ تونناعا, ياعني 6 پايىزعا تومەندەدى. سونىمەن قاتار 91 ءىرى كاسىپورىننىڭ 78-ءى اۆتوماتتاندىرىلعان ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇل ەميسسيالاردى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا دا ماڭىزدى جۇمىس اتقارىلدى. قورشاعان ورتا مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ ۇلتتىق دەرەكتەر بازاسى پلاتفورماسى ازىرلەندى. «Tabigat.gov.kz» ينتەراكتيۆتى كارتاسى ىسكە قوسىلىپ, ورمان كەسۋ, ستيحيالىق قوقىس ورىندارى مەن تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ۇدەرىستەرىن عارىشتىق مونيتورينگ ارقىلى باقىلاۋ مۇمكىندىگى ەنگىزىلدى. سونداي-اق سۋ تاسقىنىن بولجاۋعا ارنالعان «Tasqyn» اقپاراتتىق جۇيەسى جەتىلدىرىلىپ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا تۇرعىندارمەن جەدەل بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «TazaQazBot» Telegram-چات-بوتى كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى.
ورمان جانە جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ باعىتىندا دا بىرقاتار ماڭىزدى شارالار قابىلداندى. جامبىل وبلىسىندا جالپى اۋماعى 74,8 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن «مەركە» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركى قۇرىلدى. ەلىمىزگە تاعى 7 باس پرجەۆالسكي جىلقىسى اكەلىنىپ, تابيعي ورتاعا 66 باس قۇلان قايتا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار «ارال ورمانى» رەزەرۆاتىن قۇرۋ, «جاسىل بەلدەۋ» مەكەمەسىن قالىپتاستىرۋ, قازاقى يت تۇقىمدارىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعىن اشۋ, جولبارىستى تاريحي مەكەنىنە قايتا جەرسىندىرۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. پرجەۆالسكي جىلقىلارىن قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى جالعاسىپ, ەلىمىزگە تاعى 8 باس اكەلۋ جوسپارلانعان. رەسەي فەدەراتسياسىمەن بىرلەسكەن جوسپار اياسىندا 4 جولبارىس جەتكىزىلدى.
بىلتىردان باستاپ كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسىن زەرتتەۋ جانە قورعاۋ باعىتىندا قازاق كاسپي تەڭىزى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىسىن باستادى. سونىمەن قاتار ەلىمىز جاسىل كليماتتىق قوردىڭ اككرەديتاتسياسىنان ءوتىپ, حالىقارالىق «جاسىل» قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىنە جول اشتى.
ءتىلسىز جاۋ ورتتەن ساقتانۋ شارالارى دا كۇشەيتىلىپ كەلەدى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, ورمان جانە تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەلەرىنە 355 بىرلىك ارنايى تەحنيكا ساتىپ الىندى. بۇدان بولەك, كادەگە جاراتۋ الىمدارى ەسەبىنەن قوسىمشا 35 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 1052 بىرلىك ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكاسىمەن تولىقتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇگىندە 66 ءورت ءسوندىرۋ اۆتوكولىگى, 162 شاعىن ورمان ءورت ءسوندىرۋ كەشەنى, 71 تراكتور جەتكىزىلدى. قالعان تەحنيكالار جىل سوڭىنا دەيىن الىنباق.
تابيعاتتى قورعاۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – قاشاندا ماڭىزدى مىندەت.