بۇل تۋرالى باس پروكۋرور قايرات ءماميدىڭ توراعالىعىمەن اتىراۋدا وتكەن قۇقىق قورعاۋ جانە وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسىندە قاداپ تۇرىپ ايتىلدى
ەل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەت مۇددەسىن قورعايتىن جانە ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋشى رەتىندە ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق ورگاننىڭ ءبىرى پروكۋراتۋرا ورگاندارى بولىپ تابىلادى. ال بۇل ورگان قىزمەتىنىڭ تابىستى دا ءساتتى بولۋى ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ شەشىلۋىنە بايلانىستى قامتاماسىز ەتىلەتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورسەتىپ وتىرعان قولداۋىنىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ناقتى قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلى قوستاناي وبلىسىندا جانە رەسپۋبليكا ايماعىنىڭ باسقا دا جەتى اۋداندىق پروكۋراتۋراسىندا جاڭا عيمارات اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال كەلەسى جىلى پاۆلودار مەن ماڭعىستاۋ وبلىستىق پروكۋراتۋرا عيماراتتارى پايدالانۋعا بەرىلمەك.
مۇنداي جەتىستىكتەرگە ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ زاڭ جۇزىندە تابىستى قىزمەت ەتۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتىپ وتىرعانىن اتىراۋ وبلىستىق پروكۋراتۋراسى جاڭا عيماراتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءمامي اتاپ ءوتتى. بۇل عيمارات قازىرگى زامان تەحنولوگياسىنا ساي ەڭ جاڭا كومپيۋتەرلىك تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان. ال مۇنداي قامقورلىق, جوعارىدا ايتىلعانداي, وبلىستىق پروكۋراتۋرا ورگانىنىڭ قاداعالاۋ قىزمەت ساپاسىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا تۇسەتىنىنە سەنىم مول, دەدى قايرات ءمامي. سوندىقتان وسىنداي عيماراتتى از ۋاقىت ىشىندە ساپالى تۇرعىزىپ بەرگەن قۇرىلىسشىلارعا العىس بىلدىرگەن باس پروكۋرور وبلىس اكىمىنە قۇرمەت ماراپاتىن جەتكىزدى. بۇدان كەيىن وسى سۋ جاڭا عيمارتتا باس پروكۋروردىڭ توراعالىق ەتۋىمەن قۇزىرلى ورگاننىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى جۇمىسىن باستادى. وندا ەلىمىزدىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋدا اتقارىلعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى مەن الداعى كەزەڭدەگى مىندەتتەرى قارالدى. كەڭەس جۇمىسىنا ۆيتسە-پرەمەر – ساۋدا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ جانە باسقا دا بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
ءماجىلىستى اشقان قايرات ءمامي باس پروكۋراتۋرانىڭ كوشپەلى كەڭەيتىلگەن القاسى العاش رەت ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا وتكىزىلىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ورال-كاسپي باسسەينىندەگى بيولوگيالىق بايلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. ەكىنشىدەن, باعالى بالىق تۇرلەرى مەن ونىڭ ۋىلدىرىعىن زاڭسىز جولمەن تالان-تاراجعا سالا باستاعان قىلمىستىق سالانى جويۋدىڭ ۋاقىتى ابدەن جەتتى. قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارداعى جەمقورلىق كورىنىستەرىن شەكتەپ, تۇنشىقتىرۋ قاجەت. ودان ءارى باس پروكۋرور القاداعى قارالاتىن نەگىزگى ءماسەلە – جارتىجىلدىق قورىتىندىعا توقتالدى.
جالپى العاندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تولىقتاي ورىنداپ كەلەدى. قاداعالاۋ تەكسەرىسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا العاندا 500 مىڭنان اسا ازاماتتىڭ جانە 2 مىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى قورعالدى. پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىنان كەيىن 5 ملرد. تەڭگە ەڭبەكاقى تولەندى. مەملەكەتكە 30 ملرد. تەڭگە شىعىن قايتارىلدى. پروكۋرورلاردىڭ توقتامى بويىنشا 15 مىڭنان اسا زاڭسىز قۇقىقتىق اكتىلەر توقتاتىلىپ, وزگەرتىلدى. مىڭنان اسا سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرى زاڭعا سايكەستەندىرىلدى. ماسەلەن, “قاراشىعاناق پەترولەۋم” قازاقستاندىق بولىمشەسىنىڭ قىزمەتىن تەكسەرۋ ناتيجەسى رەسپۋبليكاعا جۇزدەگەن ميلليون اقش دوللارىن ءوندىرۋ قاجەتتىگىن انىقتاپ بەردى.
سونىمەن قاتار سوتقا دەيىنگى وندىرىستە پروكۋرورلاردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى, قاداعالاۋ پراكتيكاسىنىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ كەلەدى. ءبىز بۇل سالادا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتى ەسكەرتۋ ماقساتىندا وتكەن قىلمىستىق پروتسەستەر مەن جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ بارىسىنا باعىت ۇستاندىق. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانىنىڭ بەس مىڭنان استام زاڭسىز اكتىلەرى توقتاتىلدى, دەدى قايرات ءمامي. ارينە, باسقا دا باعىتتار بويىنشا وڭ ناتيجەلەر بايقالادى. قۇقىقتىق رەفورما اياسىندا, ەڭ الدىمەن, ۇيىمدىق-شتاتتىق قۇرىلىم مەن قىزمەتتىك ءمىندەتتەردى ءبولۋدى جەتىلدىرۋ ەسەبىنەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىن جاڭالاۋدى جالعاستىرۋ ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, بۇگىندە باس پروكۋراتۋرا كوپ جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان شتات سانى ازدىعى ماسەلەسىنە بەل شەشە كىرىستى. بۇل ورايدا تەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ كومەگى ارقاسىندا عانا داعدارىس كەزەڭىندەگى تاپشىلىققا قاراماستان قوسىمشا 360 بىرلىك قوسىلعان.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارىنا سايكەس باس پروكۋراتۋرادا جاڭا دەپارتامەنت قۇرىلدى. وعان باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار مەن ۋاقىتشا قاماۋ ورىندارىنداعى جانداردىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ جۇكتەلدى. ارنايى پروكۋرورلار دەپارتامەنتىندە كريميناليستەر توبى قۇرىلدى, ال حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىندە كوپقىرلى ىنتىماقتاستىق پەن حاتتاما توبى دۇنيەگە كەلدى. مۇنداي وزگەرىستەردىڭ ءبارى پروكۋرورلىق قاداعالاۋدى قازىرگى تالاپتارعا ساي كەلتىرىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وتكەن كەزەڭدەگى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇمىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ىشكى ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى ورنىقتىرۋعا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋعا, ازاماتتار مەن كاسىپكەرلىك قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان نۇسقاۋلارى مەن باعدارلامالىق قۇجاتتارىنا سايكەس جۇرگىزىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە زاڭدىلىقتى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. قۇقىق قورعاۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ۋاقىتىلى ءارى جەدەل قابىلداعان شارالارى ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ۇكىمەت بەلگىلەگەن ونى يگەرۋ ەرەجەسىنە سايكەس نىسانالى جۇمساۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسىم باعىتى قىلمىستىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. الايدا, قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن كورسەتىپ وتىر. رەسپۋبليكا بويىنشا تىركەلگەن قىلمىس سانى 14 پايىزعا وسكەن. جالپى قىلمىستىق ءىس كورسەتكىشى 18,8 پايىزعا جەتكەن. بۇزاقىلىق, ۇرلىق, توناۋ, ال كەيبىر ايماقتاردا قاراقشىلىق تا ەتەك العان. اسىرەسە, توناۋ – قاراعاندى وبلىسىندا, الماتى مەن وڭتۇستىك-شىعىس كولىك ايماعىندا, قاراقشىلىق – جامبىل, اقتوبە وبلىستارى مەن استانا جانە الماتى قالالارىندا, بوپسالاۋ – اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا ورىن العان. ال الماتى, اقتوبە, اتىراۋ, جامبىل جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا قاساقانا كىسى ءولتىرۋ سانى كۇرت وسكەن. مۇنى ەسەپتىك-تىركەۋ سالاسىندا تەك قاداعالاۋدى كۇشەيتۋدىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي دەپ قاراۋعا بولمايدى. كريمينوگەندىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى تۋرالى ازاماتتاردىڭ قىلمىستان ناقتى قورعالۋى قامتاماسىز ەتىلگەن كەزدە عانا ايتۋعا بولادى.
قوعامدىق ورىنداردا, كوشەلەردە جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىق جايلارى دا ورىن الىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا قىلمىستىق ىستەردى تەكسەرۋ ساپاسى ويداعىداي قامتاماسىز ەتىلمەيتىندىگى بەلگىلى. ناتيجەسىندە تەرگەۋ ورگاندارى سەكىلدى پروكۋرورلاردىڭ دا جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىنە بايلانىستى بىرقاتار قىلمىستىق ىستەر توقتاپ قالادى. سونىڭ سالدارىنان تەكسەرىلگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا سوتقا جەتەدى. باس پروكۋرور قاداعالاۋ ورگاندارىنداعى مۇنداي كەيبىر كەلەڭسىز جاعدايلارعا بايلانىستى قاتتى سىن ايتىپ, ونى جويۋ جولدارىن كورسەتىپ, ورىندالۋ بارىسىن نازارعا الىپ وتىراتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ الدا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەرىن ايقىنداپ, زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ جانە ادامداردىڭ بوستاندىعى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىنىڭ قورعالۋى سالاسىندا نەندەي شارالار اتقارۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
جالپى اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس, الايدا الدا تۇرعان مىندەتتەر پروكۋرورلىق قىزمەت تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەندىگىن ودان ءارى اڭعارتا تۇسەدى. بۇل جاعدايدا العا جىلجۋ ءۇشىن الدىمەن قول جەتكەن تابىستارعا شىنايى جانە سىن كوزبەن قاراۋ كەرەك. وسى ورايدا بايانداما جاساعان باس پروكۋراتۋرانىڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ا.كراۆچەنكو الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاداعالاۋ بارىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. سولاردىڭ ىشىندە بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىن ساقتاۋ, توتەنشە جاعدايلار كەزەڭىندە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ۇلتتىق قور قاراجاتىن زاڭدى پايدالانۋ مىندەتتەرى بار. پروكۋرورلاردىڭ اكتىلەرى ارقىلى ەڭبەك اقى بويىنشا 5 ملرد. تەڭگە قارىز وتەلىپ, 126 مىڭ ادامنىڭ قۇقى قورعالعان.
قۇزىرلى ورگان قۇقىمەن ءىرى ينۆەستورلار قىزمەتى تەكسەرىلىپ كەلەدى جانە تەكسەرىلە بەرەدى. ولاردىڭ ىشىندە تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەيتىن “قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەيتينگ” جانە “تەنگيزشەۆرويل” سەكىلدى كومپانيالار بار. مۇنداي كومپانيالاردى تەكسەرىس ناتيجەسى ارادا ناقتى تەڭ ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋ مەن اتالعان كومپانيالاردان مەملەكەت بيۋدجەتىنە ءتيىستى تولەمدەردىڭ ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى جانە باسقا دا جۇمىستار ارقاسىندا 360 زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋى جويىلىپ, 20 مىڭنان اسا قاداعالاۋ اكتىسى ەنگىزىلدى. 25 مىڭ قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كۇشى جويىلىپ, 400 مىڭنان اسا ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى قورعالدى. 25 مىڭ ادام ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ 22,8 ملرد. تەڭگە شىعىن ورنى تولتىرىلدى.
دەگەنمەن, وسىنداي كەرەمەت ساندارعا قاراماستان, دەدى شىعىپ سويلەۋشىلەر, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى قاداعالاۋ قىزمەتىنەن كۇتكەندەگىدەي تيىمدىلىك از بولىپ وتىر. القا ماجىلىسىندە ونىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى ايتىلدى. قاراعاندى, الماتى جانە اقمولا وبلىستىق پروكۋرورلارى جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى, زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن, قاداعالاۋ بارىسىن جەتكىزدى. الداعى ۋاقىتتا, اسىرەسە, جۇمىستان بوساتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋ, جالاقىنى تولەمەۋ جانە تولەۋدى كەشىكتىرۋ جاعدايلارىندا ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى رەتىندە قالا بەرەدى. پروكۋرورلاردىڭ ايتۋىنشا, داعدارىس سالدارىن بارىنشا ازايتۋعا, سونداي-اق كولىك جولدارىن سالۋعا جانە ونى جوندەۋگە, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا نىساندارعا مەملەكەت بولگەن قاراجاتتى جۇمساۋ زاڭدىلىعىنا ءتيىمدى قاداعالاۋدى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ايرىقشا نازاردا ۇستالادى.
سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اۋماعىندا “ەلەكتروندى ءوتىنىشتەردى ەسەپكە الۋ كىتاپشاسى” بويىنشا قىلمىستار تۋرالى حابارلامالاردى تىركەۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ول قىلمىستار تۋرالى اقپاراتتاردى تولىق تىركەۋدى جانە ولار بويىنشا زاڭدى شەشىمدەردى ۋاقتىلى قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. ءسويتىپ, القا ءماجىلىسىنىڭ قورىتىندىسىندا رەسپۋبليكا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ 2010 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنداعى قىزمەتى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى كۇشەيتۋگە, قىلمىستىڭ جانە باسقا دا زاڭدىلىقتى بۇزۋشىلاردىڭ الدىن الۋعا, ازاماتتاردىڭ, حالىق پەن مەملەكەتتىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا باعىتتالاتىنى ناقتى كورىندى.
كەڭەستە ورال-كاسپي باسسەينىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ ماسەلەلەرىندەگى زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى دە تالقىلاندى. سوڭعى جىلدارى بەكىرە بالىعىنىڭ قورى ونداعان ەسە كەمىپ كەتتى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى ۇيىمداسقان قىلمىستىق سيپاتقا يە بولعان براكونەرلىك بولىپ تابىلادى. رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە (2007-2009 جىلدار) شەتەلگە 40 توننا بەكىرە بالىعى جانە 4 توننا قارا ۋىلدىرىق سىرتقا شىعارىلعان. الايدا, جەدەل مالىمەتتەر بويىنشا, جىل سايىن زاڭسىز جولمەن سىرتقا شىعارىلاتىن بالىقتىڭ كولەمى – 500-600 تونناعا, ال ۋىلدىرىق 10 تونناعا دەيىن بارادى. بۇل براكونەرلىكتىڭ جولىن كەسۋدە قۇقىق قورعاۋ جانە بالىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىستارىنىڭ ءتيىستى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلماعاندىعىن كورسەتەدى.
قىلمىستىق جۇيەگە قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەرىس پيعىلدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە قاتىسى بار ەكەنى جونىندە فاكتىلەر انىقتالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىرەنىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن كەزىندە بالىق اۋلاۋعا زاڭدى تۇردە تىيىم سالۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قولدانباي وتىر.
جينالىستا براكونەرلىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەحنيكالىق جاراقتانۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلدى.
سونداي-اق, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى ساقتاۋ بويىنشا جۇمىستاردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە اقپاراتتىق ءىس-شارالار تالقىلاندى.
جينالىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ توراعاسى يۋ.روماشوۆتى جانە ورال-كاسپي باسسەينى وبلىسارالىق ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ر.سۇلەيمەنوۆتى قىزمەتتەرىنەن بوساتۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الدىنا براكونەرلەرگە كومەك كورسەتكەن ءوز قاتارلارىنداعى ادامداردى انىقتاپ, ولاردى زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەلەرى قويىلدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ, جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.