كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ داڭعىلى

قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى مەن “سامۇ­رىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ايماق كاسىپكەرلەرىنە ارنالعان بيزنەس-فورۋم وتكىزىلدى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلا­مانىڭ باسىم بولىگىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق دامۋ ينستيتۋتتارى­نىڭ جەتەكشىلەرى مەن ايماق كاسىپكەرلەرىنىڭ كەزدەسۋىن اشقان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مۇحامەدوۆ ەلباسىنىڭ “جاڭا ونجىل­دىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاق­ستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋى­نان كەيىن ەلىمىزدە ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. – ەلباسى جولداۋى جاڭاشا ورلەۋدىڭ ورەلى مۇمكىندىگى, جاڭاشا باعىتتىڭ باستاۋى بولدى, – دەيدى ول. – باعدارى مىعىم, ماقساتى ايقىن وسى قۇجات قازاقستاندى داعدارىستىڭ داۋىلىنان امان الىپ قالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسىن داعدارىستان كەيىن دە تۇراقتى قالىپتاس­تىرۋدىڭ جولى تابىلدى. قر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ جوسپارى بەكىتىلدى. قازىر “بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020” باعدارلاماسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ شيكىزات ەمەس سەكتورىنداعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ, تۇراقتى ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ مەن ايماقتارداعى كاسىپكەرلىك سالانى دامىتۋدا يگىلىكتى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. وبلىس اكىمدىگى مەن “سامۇرىق-قازىنا” ۇەق بىرلەسە ۇيىم­داستىرىپ وتىرعان بۇل شارا سول باعىتتاعى باسىم مىندەتتەردى بەلگىلەۋگە ارنالىپ وتىر. دامۋ ينس­تيتۋتتارى مەن وبلىس ءىس­كەرلەرىنىڭ با­سىن قوسقان فورۋمدا اي­ماقتا يندۋس­تريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق با­عىتتىڭ ءجۇ­زەگە اسىرىلۋ بارىسى دا بايان­دالدى. ايماق بويىنشا رەسپۋبليكالىق يندۋستريا­لاندىرۋ كارتاسىنا جالپى قۇنى 245 ملرد. تەڭگەدەن اساتىن 54 جوبا ۇسىنىلسا, قازىر 10 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنعان. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باستىعى سەرىك سەرماعامبەتوۆ وسى جوبالار قاتارىندا اقشابۇلاقتا ەكىنشى گاز وڭدەۋ زاۋىتى, قۇمكول كەنىشىندەگى گاز­تۋربينالىق قوندىرعى, بيتۋم زاۋىتى, “شا­پاعات ءسۇت” جشس-ءنىڭ نان زاۋىتى, قازالىداعى ءسۇت-تاۋارلى فەرماسى تۇرعىندارىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى باستاماسىمەن ءوندىرىستىڭ شيكىزات ەمەس سەكتورىن دامىتۋ شارالارى سىر بويىندا وسىلايشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمىندا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020” باعدارلاماسى بويىنشا ايماقتاعى كاسىپورىندارعا 2-دارەجەلى بانكتەر بولگەن نەسيە 3,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. سونداي-اق, رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن ماقساتتى ترانسفەرت ەسەبىنەن قارالعان 571 ملن. تەڭگە بيزنەس قۇرىلىمدارى نەسيەسىن كەپىلدەندىرۋ, سۋبسيديالاۋ مەن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سەكىلدى شارالارعا باعىتتالدى. بيزنەس فورۋمدا “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ قارجى جانە دامۋ ينستيتۋتتارىن باسقارۋ جونىندەگى ديرەكتورى باقىتجان ساركەەۆتىڭ ءسوزى بۇگىنگى شارا ماقسا­تىن تاعى دا ايقىنداي ءتۇستى. دامۋ ينستيتۋت­تارىنىڭ “اشىق ەسىك” كۇنى وسىعان دەيىن اقمولا, باتىس قازاقستان, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ۇيىمداس­تىرىلعان. ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ورلەۋ جولىندا رەسۋرستاردى جۇمىلدىرىپ وتىرعان ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, ايماقتاعى كاسىپكەرلەرگە دامۋ ينستيتۋتتارى جايلى اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ ءالى دە تولىق جەتپەي جاتىر. وسىعان بايلانىستى ولار ءار وبلىستا ۇتىمدى ۇسىنىسى بار كاسىپكەرلەرمەن جەكە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, بيزنەستى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىستىردى. “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ دامۋ ينستيتۋتتارى كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ ءتۇرلى ءتيىمدى باعىتتارىن ۇسىنادى. بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرىنە قازىر قوردىڭ نەسيەنى قايتا قارجىلاندىرۋ, كەپىلدەمە بەرۋ, ليزينگتىك نەسيەلەۋ قىزمەتىنىڭ شارتتارى تۇسىندىرىلۋدە. سونىمەن قاتار قور سەرۆيستىك كومەك بەرۋمەن دە اينالىسادى. داعدارىس سالقىنى سەزىلە باستاعان تۇستا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق جەرگىلىكتى تاۋاردىڭ ىشكى رىنوگتاعى اينالىمىن قامتاماسىز ەتەتىن شارا قابىلدادى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن قورعا قارايتىن ۇلتتىق كومپانيالاردى وتان­دىق ءوندىرىستى قولداۋعا مىندەتتەپ, “قازاق­ستاندىق ۇلەس” دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىردى. جالپى, ايماقتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا دەمەۋ جاسايتىن دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تالابى – جۇيەلى جوبا, اشىقتىق جانە ناقتى كەپىلدەمە. فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى “قازاقستان دامۋ بانكى” اق باسقارۋشى ديرەكتورى رۋسلان قىدىرىسوۆ شاعىن كاسىپتەن ءىرى بيزنەسكە دەيىن قولداۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىمەن تانىستىرىپ ءوتتى. بانك جالپى قۇنى 5 ملن. اقش دوللا­رىنان اساتىن ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرادى. سونىمەن قاتار اگروونەركاسىپتەگى ءىرى جوبالاردى نەسيەلەندىرەدى. بۇل نەگىزگى تىرشىلىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ايماق ءۇشىن ءتيىمدى ۇسىنىس. بىراق جوبا قۇنى 20 ملن. اقش دوللارىنان جوعارى بولۋى كەرەك. بيزنەس وكىلدەرىنە بانكتىڭ كاسىپورىن­دارعا نەسيە بەرىپ, ءارى كاپيتالىنا ورتاقتاسىپ, قوسىمشا قارجى قۇيۋ ارقىلى قولداۋ شارالارى دا كەڭىنەن تانىستىرىلدى. قازىر اقشابۇلاق كەنىشىنەن سالىنار گتەس قۇرىلىسىن وسى “قازاقستان دامۋ بانكى” اق ارقىلى قارجىلاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. فورۋمدا “برك ليزينگ” اق باسقارۋشى ديرەكتورى رۇستەم قاراعويشين قانداي دا ءبىر قۇرىلعىنى نەمەسە ءوندىرىستى ليزينگكە الۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىردى. “دامۋ” كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” اق باسقارۋشى ديرەكتورى عابيت لەسبەكوۆ كاسىپكەرلەردى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋمەن قاتار ونى تالداۋ ماسەلەلەرىمەن تانىستىردى. وسىدان 13 جىل بۇرىن قۇرىلعان قور ماماندارى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى ايماقتا جالپى ءونىمنىڭ 11 پايىزى ورتا جانە شاعىن بيزنەس سالاسىنا ءتان ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. 2007-2009 جىلدارى مەملەكەت شاعىن جانە ورتا كاسىپتى قارجىلاي قولداۋعا 410 ملرد. تەڭگە بولسە, سونىڭ 12 ملرد.-ى ءبىزدىڭ ايماقتان 400-دەن استام كاسىپورىندى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالدى. حابارلاماشى “دامۋ ايماقتار-2” باعدار­لاماسىنا وراي كاسىپ يەلەرىنىڭ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر باسىمدىق بەرگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسسا, 10 پايىزدىق سىياقىمەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن دە ايتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار “دامۋ” كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” V ايەلدەر فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن ماسەلەگە وراي بيزنەستەگى نازىك جاندىلاردى قولداۋدىڭ  تەتىگىن قالىپتاستىردى. ول بويىنشا كاسىپكەر ايەلدەردىڭ ەكىنشى دارەجەلى بانكتەردەن 14 پايىزدىق سىياقىمەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار. قوردىڭ “بيزنەس-كەڭەسشى” باعدارلا­ماسىنا سايكەس وبلىستا 370 ادام ءبىلىم الدى. وسىدان كەيىن “ينۆەستيتسيالىق قارجىلىق كورپوراتسيا” اق باسقارۋشى ديرەكتورى  اسقار سىتىش, “قازىنا كاپيتال مەنەدجمەنت” اق دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى باقتيار باتىربەك جانە “ەكسپورتتىق نەسيەلەر مەن ينۆەستيتسيالاردى ساقتاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك كورپوراتسيا” اق دەپارتامەنت ديرەكتورى قانىش باەشوۆ ءوز قۇرىلىمدارى بويىنشا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان شارالار جايىندا ايتىپ بەردى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار وبلىستاعى ينۆەس­تيتسيالىق جوبالارمەن تانىستى. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسى ايماق بويىنشا 16 جوبانى دامۋ ينستيتۋتتارى جەتەكشىلەرىنىڭ نازارىنا ۇسىندى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا. قىزمەتتىك جاڭا كولىكتەر ءتارتىپ بار جەردە تابىس بار. وسى ورايدا قوعامدىق ءتارتىپ ساقشىلارىنا جۇكتەلەتىن مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك اۋقىمى زور دەۋگە بولادى. ال, وسى ۇدەدەن كورىنۋ ءۇشىن البەتتە سالا قىزمەت­كەرلەرىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن تاباندىلىعىنا قوسا ولاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان نىعايتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. وبلىستا بۇل ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى شەشىلىپ, اعىمداعى جىلى وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 388,5 ملن. تەڭگە بولىنسە, ونىڭ 250 ملن. تەڭگەسىنە ءارتۇرلى ماركاداعى جاڭا اۆتوكولىكتەر ساتىپ الىنعان. تالدىقورعان قالاسىندا وتكەن جيىندا وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ حالىقتىڭ تىنىشتىعى مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ پوليتسيا­نىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن ايتىپ, وسى رەتتەگى قالىپتاسقان جاعدايدى ورتاعا سالدى. سالتاناتتا 32 اۆتوكولىكتى جول پوليتسياسى باسقارماسىنا, 62 اۆتوكولىكتى پاترۋلدىك پوليتسياعا, 15 اۆتوكولىكتى جەدەل قىزمەت كورسەتۋ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىردى. وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى جايلاۋبەك كەمباەۆ ادام قۇقىعىن ساقتاۋ مەن قوعامداعى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, قىلمىستىڭ الدىن الۋداعى اتقارىلعان شارالارعا, الداعى مىندەتتەرگە جان-جاقتى توقتالدى. بۇگىنگى سالاعا كورسەتىلگەن قومقورلىق – ازاماتتاردىڭ جەكە مۇمكىندىكتەرى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جۇمىستى ودان ءارى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىندىگىن دە اتاپ ايتتى. شاھاردىڭ كورىكتى كەلبەتىن قالپىندا ۇستاۋ مەن كوممۋنالدىق قىزمەتتى ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن قوقىس تازالايتىن, جۇك تيەيتىن, بۋلدوزەر, اۆتوكران, تاعى باسقا 12 اۆتوكولىك تە وسى كۇنى اتالعان سالا مەنشىگىنە بەرىلدى. جالپى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنا قاجەتتى قۇرال-جابدىق الۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 152 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, اپاتتى جاعداي بولا قالعاندا قۇبىردىڭ قاي جەرىنەن جارىلعانىن جەدەل انىقتايتىن ەكراندى قوندىرعى, جىلۋ تراسساسىنا دياگنوستيكا جاسايتىن اۆتوكولىكتەرمەن تولىقتىرىلعان. جاڭا اۆتوكولىكتەردىڭ كىلتىن العان جۇرگىزۋشىلەر وزدەرىنە جاسالعان قامقورلىققا العىستارىن ايتىپ, ءوز مىندەتتەرىندە جاۋاپكەرشىك تانىتاتىنىن جەتكىزدى. كۇمىسجان بايجان. بىلىمگە قامقورلىق – بولاشاق كەپىلى ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەت­كەرلەرىنىڭ ءىى سەزىندە ەلباسى­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “مۇعالىمدەر – قوعامنىڭ ەڭ ءبىلىمدى, ەڭ ويشىل, بىلگىلەرىڭىز كەلسە, ەڭ “سىنامپاز” بولىگى بولىپ تابىلادى. ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتانشىلدىعى حالىقتىڭ باسقا بۋىندارىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم اۋىر قيىندىقتاردى باستان كەشە وتى­رىپ, جاستارعا ءوزىنىڭ بويىن­داعى بار ءبىلىمىن بەرىپ قانا قويماي, ولاردى ادامدىق, ادال­دىق, تازالىق, گۋمانيزم, وتا­نىن سۇيە ءبىلۋ سەكىلدى اسقاق سەزىمدەرگە تاربيەلەنۋىمەن تانىلادى” دەپ, ۇستازدىڭ قوعام ومىرىندە الاتىن ورنى مەن اتقا­رىپ وتىرعان اسقارلى مىندەتتە­رىنىڭ ايرىقشا ماڭىزىن اشىپ كورسەتكەنى ءمالىم. جۋىقتا ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارعا جا­ساعان ساپارىندا ۇكىمەت باسشى­سى كارىم ءماسىموۆ تە ۇستاز, مەكتەپ پەن دەنساۋلىق ماسەلەسى ۇكىمەت جۇمىسىندا قاشاندا بولسىن باستى ورىندا تۇراتىن­دىعىن ايتتى. “حالىق ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى وسى سالالارداعى جەتىستىكتەرىمىزگە بايلانىستى باعالايدى” دەدى. وسى ءسوزدىڭ راستىعىنا, ەل باسشىلىعىنىڭ ءبىلىم مەن دەنساۋلىققا ءمان بەرەتىندىگىنە مەن جاس مامان رەتىندە كۋا بولىپ ءجۇرمىن. مەن قىزمەت ەتەتىن استانا قالاسىنداعى №51 مەكتەپ جاڭا عيماراتقا ورنالاس­قان. بۇل مەكتەپتى 2005 جىلى ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ اشقان بولاتىن. ءيا, ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋى ەڭ الدىمەن وسى سالاعا جاسا­لاتىن قامقورلىققا كوپ باي­لانىستى. قازىر بىزگە مەملەكەت تاراپىنان مۇمكىندىگىنشە قام­قورلىق جاسالۋدا. جۋىقتا عانا ءبىزدىڭ مەكتەپكە “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسى جاڭا سپورت الاڭىن سالىپ بەردى. وسىنداي جاقسىلىقتاردىڭ ناتيجەسى مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپا­سىنان كورىنۋدە. مەكتەبىمىزدە سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى عىلىمي جۇمىستار رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيگە شىقتى. قوعامدىق جۇمىس­تار دەڭگەيى دە جوعارىلاي تۇسۋدە. ءارتۇرلى ءبىلىم جارىستارىندا وقۋشىلارىمىز بەن تۇلەكتە­رىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىس­تىكتەرى قانشاما. بيىل ناۋىرىز ايىندا مەكتەبىمىز بەس جىلدا ءبىر بولاتىن كەشەندى تەكسەرۋدەن ءوتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە گيمنازيا مارتەبەسىنە يە بولدى. مەكتەبىمىزگە مۇستافا شوقاي اتى بەرىلمەك. وسى جاعداي­لاردىڭ بارلىعى مەكتەپ ديرەكتورى ك ۇلىمحان دۇيسەنوۆا باستاعان ءبىزدىڭ ۇستازدار قاۋىمىن جاڭا جەتىستىكتەرگە قۇلشىندىرىپ وتىر. قازىرگى ءبىلىم مازمۇنى دەپ جۇرگەنىمىز – مەكتەپتى جاڭالاۋ, ءبىلىمدى, تاربيەنى الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قاراي ىڭعاي­لاستىرۋ. بۇل مىندەتتى ومىرگە ەن­دىرىپ, جۇزەگە اسىرۋشى – مەكتەپ مۇعالىمى, ۇستاز. سوندىقتان دا ۇزدىكسىز ءبىلىم جۇيەسى قازىرگى تاڭدا دا سول مەملەكەتتىڭ تيا­ناقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيا مەن ۇلكەن ساياساتقا اينالىپ وتىر. ەلدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتەتىن دە, ەكونوميكاسىن نىعايتاتىن دا, رۋحاني قاۋىپ­سىزدىگىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن دە جۇيەلى جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپ پەن بىلىكتى مامان كومەگىمەن بەرىلەتىن تەرەڭ ءبىلىم. قالىپتاسقان جاڭا جاعدايدا, مەملەكەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساياساتى تاربيەلى دە ونەگەلى, پاراساتتى دا سالماق­تى, ىشكى جان دۇنيەسى باي, ادامگەرشىلىك تۇسىنىگى مول ءارى ۇلتتىق جانە دۇنيەجۇزىلىك جەتىستىكتەردى قوعامدىق ءومىردىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا دامىتۋعا قابىلەتتى جەكە تۇلعانىڭ قالىپ­تاسۋىنا باعىتتالۋى ءتيىس. ءويت­كەنى, ۇلتىمىزدىڭ كەمەلدى كەلە­شە­گىنىڭ ەڭ باستى كەپىلى – ساپا­لى, ءارى جاڭا زاماننىڭ تالاپ­تارىنا ساي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. XX عاسىردىڭ ءىرى وكىلى, بەل­گىلى اعارتۋشى جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ ۇستاز قىزمەتىن بىلاي سيپاتتايدى: “بالالارعا ءبىلىم بەرۋمەن, تاربيەلەۋمەن مۇعالىم­نىڭ قىزمەتى ءتامام بولمايدى. ول بالالاردى تاربيەلەۋگە, ۇگىت­تەۋگە مىندەتتى, باسقاشا ايت­قاندا, مۇعالىم قاراپايىم قىز­مەت­كەر ەمەس, ول شاكىرت­تەرىنىڭ الداعى ءومىرىن ءوز باسىنان كەشىرگەن تاجىريبەسىنە تايانىپ, ولارعا كەلەشەكتە ومىردەن اياعىن شالىس باسىپ, سوققى جەپ وكىن­بەسكە كۇنى بۇرىن ساقتاندى­راتىن قورعاۋشىسى, قامقورشى­سى”. ۇلى ابايدىڭ دا “ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا” دەگەن ناقىل ءسوزى پەداگو­گيكالىق عىلىمدى تاڭداعان ادامنىڭ ءوز مامان­دىعىنان شارشامايتىنىن, قايتا كەرى­سىنشە بالانى وقىتۋ ارقىلى ءنار الاتىنىن ايتادى. ۇستازدىڭ بۇگىن قيىن ەڭبەكپەن وقىتقان شاكىرتى ەرتەڭ ەگەمەندى ەلىنىڭ ۇلكەن ءبىر ازاماتى بولعاندا ءبىز مۇنى ۇستاز بەن مەملەكەتتىڭ, اتا-انا مەن قوعامنىڭ ورتاق جەمىسى دەپ ايتامىز. پەريزات شويبەكوۆا, № 51 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمى. استانا. “قاۋىپسىزدىك الىپپەسى” بالالار ويىنىنىڭ ۇزدىك ستسەناريىنە كونكۋرس جاريالادى جىل سايىن رەسپۋبليكادا جول-كولىك وقيعالارىندا 180-نەن ارتىق بالالار قازا تابادى جانە تاعى 2 مىڭعا جۋىعى – ءتۇرلى دارەجەلى جاراقاتتار الادى. جول پولي­تسياسى وسىنداي قايعىلى وقيعالار­دى بولدىر­ماۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالاردى قولعا الۋدا, سونىڭ ىشىندە بالالار مەن ءجاسوس­پىرىمدەردىڭ جول قوزعالىسى ەرە­جەلەرىن ءبىلۋ جانە ساقتاۋعا ناسيحاتتاۋ جولى, دەپ حابارلايدى جپك ءباسپاسوز قىزمەتى. جالپىعا ءمالىم, تەك لەكتسيا جانە شاقىرۋلارمەن بۇل ماقساتقا جەتۋ ءمۇم­كىن ەمەس. سوندىقتان جول پولي­تسياسى كوميتەتىنىڭ رەسمي سايتىندا بالالارعا ارنالعان بالالار قاتىسۋىمەن جكو-دى الدىن الۋ جانە جقە-ءدى ۇيرەنۋگە باعىتتالعان “قاۋىپسىزدىك الىپپەسى” (ونلاين رەجيمىندە) ويىنىن جاساۋعا شەشىم قابىلدانعان. وسىعان بايلانىستى ءىىم جول پولي­تسياسى كوميتەتى ءوزىنىڭ رەسمي سايتىنىڭ (www.ءzholpolىce.kz) تۇتىنۋشىلارى ارا­سىندا جول قاۋىپسىزدىگى بويىنشا بالالار ويىنىنىڭ ەڭ جاقسى ستسەناريىنە كونكۋرس جاريالايدى. جۇمىستارعا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتار: بىرىنشىدەن, بالالار ويىنى flesh-تەحنولوگيالاردا جانە ونلاين رەجيمىن­دە جۇزەگە اسىرىلادى. ەكىنشىدەن, ويىن 6 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا قىزىقتى جانە تۇسىنىكتى بولۋ كەرەك, قيىندىقتىڭ 3-5 دەڭگەيى بولۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, ويىندا بالالاردىڭ ءبىلىمى جقە-ءنىڭ جاياۋ جۇرگىنشىلەر ەرەجەسى, جولاۋشىلار ەرەجەسى, ۆەلوسي­پەدشىلەردىڭ ەرەجەسى, مەكتەپ باعدارلا­ماسى كولەمىندەگى جول بەلگىلەرى (ونى سايتتىڭ “بالالار جاراقاتى – مۇعا­لىمدەر ءۇشىن” بولىمىندە قاراۋعا بولادى) بولىمدەرى بويىنشا تەكسەرىلەدى. كونكۋرستىڭ قورىتىندىلارى 2010 جىلدىڭ تامىزىندا شىعارىلادى. ەڭ جاقسى ستسەناري (ستسەناريلەر) “قاۋىپسىزدىك الىپپەسى” بالالار ويىنىن جاساعاندا پايدالانىلادى. جەڭىمپاز­دار­دىڭ ەسىمدەرى جول پوليتسياسى كومي­تەتىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالانادى. توقتاۋسىز جۇرەتىن بولدى “ومبى-پريگورود” ااق-تىڭ باس ديرەكتورى ر.بيكباۋوۆ سولتۇستىك­قازاقستاندىقتارعا جاعىمدى حابار جەتكىزىپ, ءبىر قۋانتىپ تاس­تادى. ول قالا ماڭىنا قاتى­نايتىن ەلەكتر پويىزدارىنىڭ جۇ­مىس كەستەسى ساقتالىپ, ودان ءارى دە توقتاۋسىز جۇرەتىنىن جەتكىزدى. بۇل مىندەتتى باتىس-ءسىبىر تەمىر جولى باسقارماسىنا قاراستى “ومبى-پريگورود” كومپانياسى اتقارادى. ارزان ءارى ءتيىمدى كولىك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جانە رەسەيمەن شەكارالاس ءوڭىر جولاۋ­شىلارىنىڭ قولايىنا جاعىپ, التى جىل بويى ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ تۇردى. ءنوۆوسىبىر, تۇمەن, پەتروپاۆل باعىتتارى بويىنشا دا جولاۋشىلار قاتىناسى ۇيىمداستىرىلدى. كوم­پانيا قالا ماڭىنا قاتىنايتىن باعىتتاردى دامىتۋ ماقساتىمەن 1,5 ميلليارد رۋبل قارجى جۇمسادى. العاشقىدا شىعىنسىز جۇمىس ىستەگەنىمەن, كەيىن قارجى داعدارىسى سالدارىنان پويىزدار قاتىناسى 22 پايىزعا دەيىن ازايدى. ونىڭ سالقىنى ومبى-پەتروپاۆل باعى­تىن­داعى ەلەكتر پويىزى قاتىناسىنا دا ءتيىپ, ادامداردىڭ ساياجايلارعا, رازەزدەرگە جەتۋى ۇلكەن ماشاقاتقا اينالدى. جۇرگىنشىلەر تاراپىنان پويىزداردىڭ ءجۇرۋىن توقتاتپاۋ جونىندە ارىز-شاعىمدار كوپتەپ تۇسكەنىنە قاراماستان ماسەلە شەشىلە قويمادى. تەك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ پەن ومبى وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى لەونيد پولەجاەۆتىڭ قولداۋى ارقاسىندا “پەتروپاۆل-ومبى” باعىتىنداعى پويىز ءوز جۇمىسىن توقتاتپايتىن بولدى. الايدا, كوپ نارسە جولاۋ­شىلاردىڭ وزدەرىنە دە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. سەبەبى, بيلەت الماي, تىعىلىپ ءجۇرۋ, باراتىن جەرىن جاسىرىپ, قاشىق­تىقتى قىسقارتىپ كورسەتۋ سەكىلدى جايتتار ءجيى كەزدەسەدى. جاعداي وسى­لاي جالعاسا بەرسە, كەلەر جىلى پروبلەمانىڭ قايتالانباسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەسى انىق. ولاي بولسا, ەلەكتر پويىزدارىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتىپ, شىعىنسىز جۇمىس ىستە­ۋىنە جۇرگىنشىلەردىڭ وزدەرى دە مۇددەلى بولعانى ابزال. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى           www.ءmىnfىn.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى      www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى                                                           www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى   www.ءmىt.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە              www.ءmىnplan.kz ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى          www.memr.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى      www.auzr.kz