اتىراۋ وبلىستىق پروكۋراتۋراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءماميدىڭ توراعالىعىمەن ەلىمىزدىڭ باس قاداعالاۋ ورگانىنىڭ وتكەن جارتى جىلدىقتا اتقارىلعان جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى مەن الداعى كەزەڭنىڭ مىندەتتەرىنە ارنالعان كوشپەلى القا ءماجىلىسى ءوتتى.
القا بارىسىندا وتكەن مەرزىم ىشىندە ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلعانى تىلگە تيەك بولدى. اتاپ ايتقاندا, قاداعالاۋ تەكسەرۋلەرىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 500 مىڭعا جۋىق ادام مەن 2 مىڭعا جۋىق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالعان. پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىمەن 5 ملرد. تەڭگەگە جۋىق ەڭبەكاقى تولەنىپ, 30 ملرد. تەڭگەدەن استام كەلتىرىلگەن زالال قايتارىلعان.
ءماجىلىس سوڭىندا گازەت ءتىلشىسى ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى قايرات ماميمەن سۇحباتتاسقان ەدى. تومەندە وقىرماندار نازارىنا سول سۇحباتتى ۇسىنىپ وتىرمىز.
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, ءسىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ باس پروكۋرورى قىزمەتىنە تاعايىندالعانىڭىزعا ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت بولىپتى. ءبىر قاراعاندا, بۇل ۋاقىت قاس قاعىمداي سياقتى. دەگەنمەن, ونىڭ دا سالماعى بار. سوندىقتان سۇحباتىمىزدى وسى كەزەڭ ارالىعىندا اتقارىلعان جۇمىس, تىندىرىلعان ىستەر تۋرالى اڭگىمەدەن باستاساق.
– بارشاعا بەلگىلى, داعدارىس تۇسىندا ەل ەكونوميكاسىن قولداۋعا تەڭدەسسىز شارالار قابىلداپ, وسى ماقساتتا ۇلتتىق قور قارجىسىنان 1 تريلليون 200 ميللياردتان استام تەڭگە ءبولىندى.
مەملەكەت باسشىسى “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى وتكەن جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە وسى ماقساتقا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ۋاكىلەتتى ورگاندار ءتيىستى جۇمىستاردى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى حالىقتىڭ يپوتەكالىق زاەمدارىن قايتا قارجىلاندىرۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋعا, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەندىرۋگە بولىنگەن قور قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋدى اياقتادى.
تۇتاستاي العاندا, مەملەكەتتىك ورگاندار بيۋدجەت قاراجاتىن تيىسىنشە جۇمساۋدىڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن شارتتارعا سايكەس پايدالانىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل رەتتە ايتارلىقتاي زاڭ بۇزۋشىلىقتار جانە كولەڭكەلى مامىلەلەردىڭ جاسالۋ دەرەكتەرى انىقتالعان جوق.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۋاكىلەتتى قۇرىلىمدارمەن بىرگە ەلباسىنىڭ داعدارىسقا قارسى بولىنگەن قاراجاتتى ماقساتتى جانە ءتيىمدى جۇمساۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ تيىسىنشە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتتى.
بۇل ارادا ۇكىمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ وزدەرىنىڭ دە اسا مۇقياتتىلىق تانىتقانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ال بۇكىل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن وسى باعىتقا جۇمىلدىرۋدا پروكۋراتۋرانىڭ ەرەكشە ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. وسىعان وراي ءبىز ونىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرۋدى الدىمىزعا مىندەت ەتىپ قويدىق. بۇل رەتتە ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتتەرىن بارىنشا ۇيلەستىرىپ, ولاردىڭ قىلمىسپەن كۇرەستەگى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعىتىنا اينالدىردىق. وسى ماقساتتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ماجىلىستەرىندە كوپتەگەن ماسەلەلەر قارالدى. ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە, ۇيىمداسقان قىلمىسقا, شەكارالارداعى جانە شەكاراعا جاقىن اۋماقتارداعى ەكونوميكالىق جانە باسقا دا قىلمىستارعا, ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنە, ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى كۇردەلى تاقىرىپتار دا بار.
ماسەلەن, جوعارىدا ايتىلعان ۇلتتىق قور قارجىسىن زاڭدى دا ءتيىمدى پايدالانۋىنا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەسى جىل باسىندا وسى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە ارنايى قارالىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وسى ورايداعى مىندەتتەرى ايقىندالدى. وسى باعىتتا جۇرگىزىلگەن بىرلەسكەن تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەلەرى سارالاندى.
ال ءساۋىر ايىندا وتكەن ءماجىلىس وتىرىسىندا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن كۇرەس ماسەلەسى قارالىپ, وعان مۇددەلى ورگاندارمەن قاتار, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس ۋشىعىپ وتىرعان جامبىل وبلىسىنىڭ وكىلدەرى دە شاقىرىلدى. ءسويتىپ, قىلمىستىڭ بۇل تۇرىمەن كۇرەستىڭ ءادىس-تاسىلدەرى جان-جاقتى تالقىلانىپ, بىرلەسكەن شەشىمدەر قابىلداندى.
جالپى, ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىندە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ قازىرگى كەزەڭدە كوبىرەك كورىنىس بەرىپ وتىرعان قىلمىس تۇرلەرىمەن كۇرەستە نەعۇرلىم پارمەندى تەتىك قولدانۋعا نەگىز بولاتىنى ءسوزسىز.
ال الداعى ۋاقىتتا قاداعالاۋ ورگانىنىڭ ۇيلەستىرۋشىلىك ءرولىن “پروكۋراتۋرا تۋرالى” زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جولىمەن زاڭدى تۇردە بەكىتىپ الۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز.
– باس پروكۋراتۋرا قۇرامىنداعى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى توڭىرەگىندە دە “ونى باسقا قۇرىلىمدارعا بەرىلەدى ەكەن” دەگەن بولجامدار ايتىلىپ ەدى...
– شىنايى ستاتيستيكاسىز الداعى جۇمىستى جوسپارلاۋ, ونىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بۇل قۇرىلىمنىڭ قىزمەتىنىڭ ماڭىزى جالعىز پروكۋراتۋراعا عانا ەمەس, بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن دە اسا زور. جانە دە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ۇيلەستىرۋ مىندەتى بىزدە بولعاندىقتان, ونىڭ پروكۋراتۋرا قۇرامىندا بولعانى ءجون. كوميتەتكە قاتىستى مەملەكەتتىك تۇرعىداعى وسىنداي كوزقاراستى انىقتاپ العاننان كەيىن, ەندى ونىڭ جۇمىسىن وسى زامانعا ساي جەتىلدىرۋ مىندەتى تۇردى. سوندىقتان كوميتەت جۇمىسىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋدىڭ جاڭا جوباسى بەكىتىلىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا باتىل كىرىسىپ كەتتىك. كوپ ۇزاماي-اق ول ءوز جەمىسىن بەردى. قازىرگى تاڭدا جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, ياعني ەسەپكە الۋدىڭ ەلەكتروندى ادىستەرى ارقىلى بۇكىل ەلىمىزدەگى, سونداي-اق بەلگىلى ءبىر وڭىردەگى قىلمىستىق احۋالدى ءدال بەرە الاتىن دارەجەگە جەتتىك.
وتكەن جىلعى قازان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكانىڭ شىنايىلىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى تۋرالى ارنايى ماسەلە قاراعانى ونىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتسە كەرەك.
– وسى كوميتەتتىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, قىلمىستىڭ كەيبىر تۇرلەرى ءوسىپ كەتكەن ءتارىزدى...
– وسى ۋاقىتقا دەيىن قىلمىستى تولىق تىركەمەي, ال ولاردىڭ اشىلۋ كورسەتكىشىن كوتەرىپ كورسەتۋ بارلىق جەردە دەرلىك ورىن العانى جاسىرىن ەمەس. ەلەكتروندىق ەسەپتەۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن بۇلايشا بۇرمالاۋ مۇمكىن بولماي قالدى. ەندى ولاردىڭ قولدان تومەندەتىلگەن كورسەتكىشى ەمەس, ناقتى دا شىنايى دەڭگەيى بەرىلەتىن بولدى. ايتپەسە, ولار شىن مانىندە وسكەن جوق.
– توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعىندا پروكۋراتۋرانىڭ مارتەبەسى جونىندە جانە ونىڭ قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن جوققا شىعارۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەر بولدى. ءبىر قاۋىم زاڭگەرلەر “پروكۋراتۋرا – ءسوتسياليزمنىڭ سارقىنشاعى” دەگەن پىكىردى قۋاتتاپ, ونىڭ وكىلەتتىلىگىن شەكتەۋ جونىندە ماسەلە قوزعاعان-دى...
– ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز قۇقىقتىق رەفورمانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە ارنالعان باعدارلامانى تالقىلاۋ كەزىندە كوتەرىلگەن ماسەلە عوي. سول كەزەڭدە جاسالعان بۇل ۇسىنىستار قولداۋ تاپپادى. بىرىنشىدەن, كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي پروكۋراتۋرانى كەڭەس وكىمەتى ويلاپ تاپقان جوق. كەرىسىنشە, كەڭەس بيلىگى كەزىندە ارتىق قۇرىلىم دەپ ساناپ, پروكۋراتۋرانى تاراتىپ جىبەرگەن. تەك بەس جىلدان كەيىن, 1922 جىلدىڭ شىلدەسىندە بۇكىل وركەنيەتتى الەمنىڭ الدىندا ارتتا قالعان مەملەكەت بولىپ كورىنگىسى كەلمەي, پروكۋراتۋرا ورگاندارىن قايتا قۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. ەكىنشىدەن, پروكۋراتۋرا – بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرتۇتاس بولىگى. پروكۋرورلاردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ قۇرامىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى دا مۇشە بوپ كىردى.
– ءسىز سوت سالاسىنىڭ بارلىق ساتىسىندا قىزمەت ەتىپ, بارلىق دەڭگەيىندەگى باسشىلىعىندا بولدىڭىز. ون جىلعا جۋىق ۋاقىت جوعارعى سوت توراعاسى قىزمەتىن اتقاردىڭىز. سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى ەڭبەگىڭىزدى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەندى باس پروكۋرورسىز. وسى ەكى سالا قىزمەتىندەگى ايىرماشىلىقتاردى بايقادىڭىز با؟
– ايىرماشىلىق, ارينە, بار. بۇلاردىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرى كونستيتۋتسيانىڭ وزىندە سارالانىپ بەرىلگەن. ول سوت ءۇشىن سوت تورەلىگىن شىعارۋ بولسا, پروكۋراتۋرانىڭ نەگىزگى قىزمەتى – جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, دەپ جازىلعان.
ادامداردىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىكتەرىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرەتىن جاپپاي سيپات الىپ كەلە جاتقان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جەدەل جولىن كەسىپ وتىرۋ پروكۋراتۋرانىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى. جالپى, بۇل ورگان قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا, وقىس وقيعالارعا قاراي قيمىلداپ, ايرىقشا يكەمدىلىك تانىتىپ وتىرۋعا بەيىم جانە ءاردايىم سولاي بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان جالپى ستراتەگيالىق مىندەتتەر بولماسا, سوتپەن سالىستىرعاندا, پروكۋراتۋرانىڭ جۇمىسىن الدىن الا تولىق ايقىنداپ, كەسىپ-ءپىشىپ قويۋ قيىن. مىسالى, سوت سالاسىنا باستان-اياق تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, تياناقتالعان ىستەر كەلىپ تۇسەتىن بولعاندىقتان, ونىڭ جۇمىسىن كۇنى بۇرىن جوسپارلاپ قويۋعا ابدەن بولادى.
ال سايىپ كەلگەندە, سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ يلەيتىن پۇشپاعى بىرەۋ, جۇمىستارى قويان-قولتىق ارالاسىپ جاتىر. ماقسات ورتاق: ادامدار مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋ. ۇزاق جىلدار سوت سالاسىندا ىستەگەن ادام رەتىندە پروكۋراتۋرا سالاسىندا دا كوزىمە بوتەن بولىپ كورىنەتىن ياكي ماعان تۇسىنىكسىز ەشتەڭە جوق. قايتا بۇرىنعى تاجىريبەم مۇنداعى جۇمىسىما مول جاردەمىن تيگىزىپ, تولىقتىرا تۇسكەندەي. ماسەلەن, تەرگەۋ جۇمىسىنىڭ ساپالىلىعى سوت شەشىمىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. جاقسى تەرگەۋدەن ءوتىپ, ءبارى انىقتالىپ كەلگەن ءىستى قاراۋ سوتتا جەڭىلگە تۇسەدى. ال ءيى قانباعان شيكى ماتەريالداردىڭ قارالۋى قيىن. بۇل ءجايت ماعان ابدەن بەلگىلى بولعاندىقتان, مۇندا كەلگەننەن كەيىنگى مىقتاپ قولعا العان ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى بولدى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت پروتسەسىنە قاتىساتىن پروكۋرورلار باسقارماسىن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋ دەپارتامەنتىنە قوسىپ, ولاردى تۇتاس ءبىر جۇيەگە اينالدىردىق. بۇل ءوزىنىڭ وڭ جەمىسىن بەرەدى دەپ ويلايمىن.
– ۋاقىتىندا قاماۋعا الۋ سانكتسياسىن پروكۋراتۋرادان الىپ, سوتقا وتكىزۋ جونىندە ايتىس-تارتىستىڭ از بولماعانى بەلگىلى. ناتيجەسىندە وركەنيەتتى ەلدەردەگى سياقتى سانكتسيا بەرۋ سوت قۇزىرەتىنە وتكىزىلدى. وسى پىكىردى قولداۋشىلار قاتارىندا ءسىز دە بولدىڭىز. ال بۇگىن پروكۋرورسىز. وسى ماسەلە تۋرالى پىكىرىڭىز وزگەرگەن جوق پا؟
– سۇراعىڭىزدىڭ ءتۇپ توركىنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن جانە وعان ناقتى دا انىق جاۋاپ بەرەيىن: ءتىپتى دە وزگەرگەن جوق. ويتكەنى, ءبىز بۇل ماسەلەدە اركىم ءوز سالاسىنىڭ سويىلىن سوعىپ, تار ۆەدومستۆولىق مۇددەدە شەكتەلىپ قالعان جوقپىز. سونداي-اق, مۇندا “ايتىس-تارتىس” ەمەس, نەگىزىنەن وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ادام قۇقىعى جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى دىتتەگەن اشىق پىكىر الىسۋ ءوربىدى. وندا قاراپايىم ادامداردان باستاپ, بەلگىلى عالىمدار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە دەيىن بايسالدى وي, ساليقالى پىكىر بىلدىرگەنىنە ءبارىمىز كۋامىز. اقىرى وسى پىكىرلەرگە سۇيەنىپ, نەگىزىنەن وزىق مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلەرىنە تابان تىرەپ, ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن دە ەسكەرە كەلە اقىرى پىكىر توقايلاستىردىق. ءسويتىپ, ادام قۇقىعىن قورعاۋدى سوت الدىن الا تەرگەۋ كەزىنەن-اق باستايتىن بولدى.
ادامدار مەن ازاماتتار قۇقىعى بۇزىلماۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان بۇل وزگەرىس قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر.
جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا پروكۋراتۋرانىڭ بۇلتارتپاۋ شارالارىن تاڭداۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن سوتتىڭ قاراۋ پراكتيكاسى ناقتى نەگىزگە سۇيەنىپ, وڭدى قالىپتاسىپ كەلەدى. قاماۋعا الۋ تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شارالارىن سانكتسيالاۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى قاراۋ كەزىندە ايتارلىقتاي پروبلەمالىق ماسەلەلەر تۋىنداعان ەمەس.
وسى سانكتسيا بەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاي ءتۇسۋ ودان ءارى جالعاسۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارىنا جىبەرۋگە سانكتسيا بەرۋدى سوتقا اۋدارۋ مۇمكىندىگى زەردەلەنۋدە. سونداي-اق, مەن ءوزىم, قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ قاعيدالارىنا وراي, ادامدار مەن ازاماتتاردى جۇيكە اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنا جىبەرۋ ءۇشىن سانكتسيا بەرۋدى سوتقا وتكەرۋ ماسەلەسىنە ات سالىستىم.
– جوعارعى سوتتا توراعا قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىڭىزدە سوت سالاسىنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلارىنا “قاراۋىڭىزداعى قىزمەتكەرلەر جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاساسا, وزدەرىڭىز تىكەلەي جاۋاپ بەرەسىزدەر” دەگەن قاتال دا بولسا ءادىل تالاپ قويعان ەدىڭىز. ال قازىر شە؟ پروكۋراتۋرا سالاسىندا دا وسى تالاپ بار ما؟
– بار بولعاندا قانداي. ءبىزدىڭ ءبىر قىزمەتكەرىمىز تاراپىنان الدا-جالدا وسىنداي قىلمىس بەلگىلى بولسا ول بۇكىل سالامىز بويىنشا توتەنشە وقيعا بولىپ سانالادى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن-الۋ ماقساتىندا تومەنگى تۇرعان پروكۋراتۋرالاردىڭ قاداعالاۋ قىزمەتتەرىن ىسكە اسىرۋىنا جانە ولار جۇرگىزەتىن جۇمىستاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ىشكى ۆەدومستۆولىق باقىلاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى قوسىمشا ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار قابىلداندى. باسشىنىڭ قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ الگىندەي قوعامعا جات قىلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى ءبىز جاڭادان وتكەن جىلى قابىلداعان پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ار-نامىس كودەكسىندە قاداپ ايتىلعان.
مىسالى, ەگەر پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا قىلمىسقا جاتاتىن قىلىق جاساعان قاتارداعى پروكۋروردىڭ ارەكەتى ءۇشىن اۋدان پروكۋرورى جاۋاپ بەرەتىن بولسا, ال اۋدان پروكۋرورى جاساعان تەرىس قىلىق ءۇشىن وبلىس پروكۋرورى جاۋاپقا تارتىلادى. وتكەن جىلى باتىس ايماقتىق كولىك پروكۋرورى وسىنداي ارەكەتتەر ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلىپ, لاۋازىمىنان بوساتىلدى. ال پاۆلوداردا بولعان وقىس وقيعا بويىنشا وبلىس پروكۋرورى ءوزى ارىز الىپ كەلگەن سوڭ, ونى اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمىنان بوساتۋعا تۋرا كەلدى. وسىلايشا ول اۋىر دا بولسا باتىل شەشىم قابىلداپ, ءوز ارىن تازا ساقتاپ قالدى.
اعىمداعى جىلدا قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاساۋ فاكتىسى جوق. بۇل ءوز ارامىزدا مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن پارمەندى جۇرگىزۋدىڭ وڭدى ناتيجەسى دەپ باتىل ايتا الامىن.
قازىرگى ۋاقىتتا باس پروكۋراتۋرا مەن جەرگىلىكتى پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا قىزمەتتىك ءتارتىپتى نىعايتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرۋدىڭ ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستار ودان ءارى جالعاسۋدا.
– كەزىندە تەرگەۋ قىزمەتى پروكۋراتۋرا وكىلەتتىگىندە دە بار بولاتىن. مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتىنىڭ (متك) قۇرىلۋىنا بايلانىستى, بۇل قىزمەت وسى ورگانعا بەرىلدى دە, كەيىن متك تاراعان سوڭ, تەرگەۋ پروكۋراتۋراعا قايتارىلماي قالدى. دەگەنمەن, كەيىنگى كەزدە وسى ماسەلەنى ءجيى كوتەرىپ جۇرگەن زاڭگەرلەر دە بار. بۇل جونىندەگى پىكىرىڭىز قانداي؟
– ءبىزدىڭ قىزمەتتىڭ ءىس جۇرگىزۋ نەگىزدەرى كەلەشەكتە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. كۇن تارتىبىندە قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن قىلمىستار بويىنشا پروكۋرورلاردىڭ قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ تاجىريبەسىن قوسا العاندا, سوتقا دەيىنگى وندىرىستەگى پروكۋرورلاردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ودان ءارى جوعارىلاتۋ تۇر. وسىعان وراي, ەلباسى بىلتىر شىلدە ايىندا قول قويعان “جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا تەرگەۋدى جۇرگىزۋ قۇقىعىن قايتادان جۇكتەگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. باستاپقى ساتىدا وزەكتىلىگى ەرەكشە قىلمىستىق ىستەردى, سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاساعان قىلمىستاردى تەرگەۋ, كەلەشەكتە وزگە قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ قۇقىعى بەرىلگەن.
وتكەن كەزەڭ ىشىندە پروكۋرورلاردىڭ باسشىلىعىنداعى ۆەدومستۆوارالىق تەرگەۋ توپتارى بىرقاتار كوپكە بەلگىلى كۇردەلى ىستەردى قارادى. ءسويتىپ, ايرىقشا جاعدايلارعا بايلانىستى ءار ءتۇرلى ساناتتاعى ىستەردى پروكۋرورلار وندىرىسىنە الۋ تاجىريبەسى كادىمگىدەي قالىپتاسىپ قالدى.
بۇگىنگى تاڭدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوزىنىڭ قىلمىستىق قۋدالاۋ قىزمەتىن ءىستىڭ كولەمى مەن كۇردەلىلىگىنە قاراي ەكى تۇردە: ءبىرىنشى, پروكۋرورلاردىڭ وزدەرى قىلمىستىق ىستەردى تىكەلەي جۇرگىزەدى, ەكىنشى, جوعارىدا ايتىلعانداي, ۆەدومستۆوارالىق تەرگەۋ توپتارىن باسقارۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى.
قازىردىڭ وزىندە پروكۋرور باسقارۋىنداعى تەرگەۋ توپتارىنىڭ ءبىرتالاي كۇردەلى ىستەر بويىنشا تولىمدى تەرگەۋ جۇرگىزگەنى بەلگىلى. ماسەلەن, وسى ارنايى پروكۋرورلاردىڭ باسشىلىعىمەن نەسيەنى زاڭسىز الىپ, مەملەكەتكە جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلتىرگەن بتا بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ اياقتالىپ, سوتقا تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق ارەكەتتەر سالدارىنان مەملەكەتكە 600 ميلليون تەڭگەدەن استام شىعىن كەلتىرگەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىق قۇرامىنا قاتىستى ىستەر دە اياقتالدى. قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اەروۇتقىر اسكەرلەرى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى ا.ۆ.بالابانوۆقا قاتىستى تەرگەۋ جۇرگىزىلدى. ونىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنىڭ زاردابىنان مەملەكەتكە 4 ملرد. تەڭگەدەن استام زالال كەلتىرىلگەن.
– باس پروكۋراتۋرا جانىنان تەرگەۋ كوميتەتى قۇرىلادى ەكەن, دەگەن دە اڭگىمە بار عوي...
– باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنان تەرگەۋ كوميتەتىن قۇرۋ جونىندە اڭگىمەنىڭ ايتىلىپ كەلە جاتقانى راس. وعان زاڭدىق نەگىز دە جوق ەمەس. الايدا, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە سايكەس, ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋ, وعان پروكۋرورلىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ. مەنىڭ ويىمشا, باس پروكۋراتۋرا جانىنان تەرگەۋ كوميتەتىن قۇرىپ, ول كوميتەتكە پروتسەسسۋالدىق زاڭمەن ىستەردى تەرگەۋ قۇقىعىن بەرەتىن بولساق, پروكۋراتۋرانىڭ قاداعالاۋ فۋنكتسياسى السىرەپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە باس پروكۋرور رەتىندە بۇل ماسەلەگە ءوز باسىم كۇمانمەن قارايمىن. دەگەنمەن, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنان تەرگەۋ كوميتەتىن قۇرۋعا زاڭ جۇزىندە ەشقانداي قايشىلىق جوق.
– ءسىز باس پروكۋرور بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن كەيبىر باسىلىمداردا “قايرات ءمامي پروكۋراتۋرا سالاسىندا كادرلىق ساياساتتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى” دەگەنگە ساياتىن پىكىرلەر ايتىلۋدا. بۇعان نە دەيسىز؟
– بۇرىن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا: “تابىس كىلتى – كادردا” دەپ جازۋشى ەدىڭىزدەر عوي. سول – راس. بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندارسىز جۇمىس ساپاسىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جۇمىسىمىزدىڭ بۇل سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بىلتىر استانادا ۇزاق جىلداردان بەرى ءبىرىنشى رەت اۋداندىق پروكۋرورلاردىڭ باسىن قوسىپ, ۇلكەن جيىن وتكىزدىك. مۇنىڭ پايداسى مول بولدى. وندا نەگىزگى كادر ۇستاحاناسى وسى اۋداندىق پروكۋراتۋرا ەكەندىگى اتاپ ايتىلدى.
جالپى, بۇل سالا بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇيەسىندە كادرلاردى ىرىكتەۋ جانە ورنىقتىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ قايتا قارالدى, وندا اۋماقتىق ورگانداردىڭ باسشى قۇرامىن كەزەكتى اۋىستىرۋ جانە ءتيىمدى ءارى ناقتىلى كادرلىق رەزەرۆتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. زاڭ تالابى بويىنشا پروكۋراتۋرا سالاسىندا ءوڭىر پروكۋرورلارىنىڭ ورنىن اۋىستىرىپ تۇرۋ (روتاتسيالاۋ) جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ تۇرادى. نەگىزىنەن وبلىس باسشىلىعىنا وسى سالادا بىرنەشە جىل ورىنباسار بولىپ قىزمەت ىستەپ, تانىمال بولعان ادامدار تاعايىندالدى.
قىزمەتكەرگە قوياتىن مەنىڭ باستى تالابىم: بىلىكتىلىگى, ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىگى, كاسىبي ادالدىعى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىندە جۇمىس تاجىريبەسى بار ۇمىتكەرلەرگە, سونداي-اق مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا وقىعان ادامداردى الۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى.
جىل سايىن باس پروكۋرور بەكىتەتىن باسشى لاۋازىمداردىڭ رەزەرۆىنە جەتكىلىكتى كاسىبي تاجىريبەسى بار جانە قاجەتتى ىسكەرلىك ءارى مورالدىق قاسيەتتەرگە يە قىزمەتكەرلەر ەنگىزىلىپ وتىرادى.
– قايرات ابدىرازاق ۇلى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءاردايىم ەلباسى نازارىندا ەكەنى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى قىلمىستىڭ وسى تۇرىمەن كۇرەس قارقىنى قالاي؟
– بۇل – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعىتى. ال 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باس پروكۋراتۋرانىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنداعى نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى دە قىلمىستىڭ وسى تۇرىمەن كۇرەس بولىپ بەكىتىلگەن.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىستىلىق جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارى تۋرالى” 2009 جىلعى 22 ساۋىردەگى جارلىعىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا باس پروكۋراتۋرا ارنايى شارالار قابىلدادى.
ءبىزدىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسىمىز ءبىر ساتتە تولاستاعان ەمەس. وسى العاشقى توقساننىڭ وزىندە پروكۋرورلار وسىنداي قىلمىس بەلگىلەرى بويىنشا 738 تەكسەرۋ جۇرگىزىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 906 ادام تارتىپتىك, 21 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, مەملەكەت كىرىسىنە 19 ملن. تەڭگەدەن استام قارجى قايتارىلدى. انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 17 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
– وسى قىلمىس ءتۇرى قاي وڭىرلەردە باسىم؟
– قولداعى بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەسەپكە قويىلعان سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان, ودان كەيىن قاراعاندى, جامبىل, الماتى وبلىستارى تۇر.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىلمىسپەن كۇرەستەگى قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا وسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەسى تاياۋ كۇندەرى ارنايى قارالاتىن بولادى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ء“بىز قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا بايىپتى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇگىندە وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا ءتيىمسىز باسقارۋدىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىنداعى جانجالدان, ءتيىستى كادرلىق جۇمىستىڭ بولماۋىنان, سونداي-اق ەل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتىندە مولدىرلىك پەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان تۋىنداعان پروبلەمالار انىق كورىنەدى” دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى ەلباسى مىندەتتەگەن وسى ءبىر ماسەلەلەرگە بايلانىستى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– ءيا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى كەيبىر ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىك ماسەلەسى ءبىراز ۋاقىت تىلگە تيەك بولدى. بىراق, بۇگىندە بۇل ماسەلە ءوز رەتىمەن وڭ شەشىمىن تاۋىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ءبىر ارناعا ءتۇستى.
– ەندى سىرتقى بايلانىستارىڭىز جونىندە ايتا كەتسەڭىز...
– جاھاندانۋ زامانىندا مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا سىرتقى بايلانىستارسىز ەلەستەتۋ قيىن. اسىرەسە, ەسىرتكى تاسىمالى, قىلمىسكەرلەردى قايتارۋ, ءوزارا قۇقىقتىق كومەك سياقتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ونسىز ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. ەلىمىزدىڭ پروكۋراتۋراسى بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن تىعىز قۇقىقتىق بايلانىستى جولعا قويعان. بۇل ماسەلە سوڭعى كەزدە بۇرىنعىدان گورى جاندانا ءتۇستى.
ماسەلەن, وتكەن جىلى استانا قالاسىندا تمد-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ باس پروكۋرورلارى اراسىندا ادام, ولاردىڭ اعزالارى مەن تىندەرى ساۋداسىمەن كۇرەس جونىندە كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسى مەن سلوۆاكيا رەسپۋبليكاسى پروكۋراتۋراسى اراسىنداعى كەلىسىمگە جانە چەحيا رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى مەملەكەتتىك پروكۋراتۋراسى اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسىندا حالىقارالىق بايلانىستار جونىندە تۇتاس ءبىر دەپارتامەنت جوسپارلى تۇردە جۇمىس ىستەپ وتىر. وندا شەتەلدىك تىلدەرگە جەتىك, وسى سالادا تاجىريبەسى مول ادامدار جۇمىس ىستەيدى. جالپى, باسقا ەلدەرمەن قۇقىقتىق قارىم-قاتىناسىمىز بارعان سايىن ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل ورايدا 2011 جىلى پروكۋرورلاردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ استانادا باس قوساتىنى زور بەدەل جانە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ورىندى.
اڭگىمەلەسكەن شارافاددين ءامىر.