ەلوردادا «National Geographic Qazaqstan» جۋرنالىنىڭ ەلشىلەرى انىقتالدى. بۇل 1888 جىلدان بەرى تاريحى بار باسىلىمنىڭ ەلىمىزدە جارىق كورە باستاعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلىپ وتىر. جيىنعا وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, زەرتتەۋشى-عالىمدار, عىلىمدى ناسيحاتتاۋشىلار, ەكولوگيالىق ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار, سونداي-اق باق وكىلدەرى قاتىستى.
وسى مەرەيتويعا وراي ەلىمىزدە العاش رەت «National Geographic Qazaqstan» ەلشىلەرىن جاريالاۋعا ارنالعان اشىق كەزدەسۋ ءوتتى. جيىندا ءسوز العان «Kazmedia holding» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى – «National Geographic Qazaqstan» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ايبىن شاعالاق ەلشىلەر كوپ كانديداتتىڭ ىشىنەن ىرىكتەلىپ الىنعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان ون جىل بۇرىن, اقپان ايىندا «National Geographic Qazaqstan» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانى شىققان. سودان بەرى باسىلىم ەلىمىزدە قازاق تىلىندە تۇراقتى تۇردە تارالىپ كەلەدى. بۇل – الەمگە تانىمال برەند. قازاق ءتىلى «National Geographic» «وتباسىنىڭ» 38-ءتىلى رەتىندە قوسىلدى. بۇگىندە جۋرنال الەمنىڭ 60-تان اسا ەلىندە جارىق كورەدى, ال تمد اۋماعىندا تەك ەلىمىزدە عانا شىعادى.
«جۋرنالدىڭ جاھاندىق ميسسياسى – الەمنىڭ عاجايىپتارىن تانىتۋ ارقىلى تابيعاتتى قورعاۋعا, پلانەتامىزدى ساقتاۋعا ادامداردى جۇمىلدىرۋ. ال قازاقستانداعى ميسسيامىز – الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قازاقتىلدى وقىرمانعا انا تىلىندە جەتكىزۋ. ون جىل ىشىندە ءبىز تەك جۋرنال شىعارۋمەن شەكتەلمەي, اعارتۋشىلىق باعىتتا دا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ءىس-شارا – جۋرنالدىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان العاشقى جوبالاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبانىڭ تاريحى 1888 جىلدان باستالادى. سول كەزدە اقش-تا 33 عالىم بىرىگىپ, بۇگىنگى «National Geographic» جۋرنالىن قۇرعان. قازىر وسى ءداستۇر جالعاسىپ, قوعامعا پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەن ادامدار ماراپاتتالىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا حارريسون فورد سياقتى تانىمال تۇلعالار, عالىمدار, ەكولوگتەر بار. ءبىز وسى يدەيادان شابىت الىپ, ەلىمىزدەگى قوعامعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتاردى انىقتادىق. ءارتۇرلى سالادان تابيعاتتى قورعاۋ, قايىرىمدىلىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءتىزىمىن ۇسىندىق. ناتيجەسىندە, حالىقارالىق ساراپشىلار ەكى ادامدى تاڭدادى», دەيدى ا.شاعالاق.
كوپتىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىققان ەكەۋدىڭ ءبىرىنشىسى – كاسپي يتبالىعىن قورعاۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ەكولوگ اسەل تاسماعامبەتوۆا. ەكىنشىسى – ەستۋ جانە سويلەۋ قابىلەتى شەكتەۋلى ادامدارعا ارنالعان قازاقشا ىم-يشارا ءتىلىن دامىتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن نۇرزادا امانگەلدى.
ن.امانگەلدى «ەستىمەيتىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن قازاق ىم تىلىندەگى ۆەب-رەسۋرستاردىڭ ۆيرتۋالدى اۋدارماشىسىن ازىرلەۋ» جانە «قازاق ىم ءتىلىن اۆتوماتتى تۇردە سۋردواۋدارمالاۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرى مەن ادىستەرىن ازىرلەۋ» جوبالارىنىڭ جەتەكشىسى. بۇل جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ول ينكليۋزيۆتى يننوۆاتسيالار سالاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
ماراپاتتاۋدان سوڭ مودەراتور ا.شاعالاق ەكى ەلشىنىڭ جۇمىستارىن قىسقاشا ايتىپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, وسىدان 14 جىل بۇرىن ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن قۇردى. سودان سوڭ كاسپي يتبالىقتارىنىڭ پوپۋلياتسياسىن كەشەندى زەرتتەۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, كاسپي تەڭىزىنە العاشقى حالىقارالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, قازاقستاندا العاشقى كاسپي يتبالىعىن زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعىن قۇردى. قازىر ينستيتۋت بىرقاتار باعىتتى قامتيتىن ماڭىزدى جوبالارمەن اينالىسادى.
ءوز سوزىندە وسى ينستيتۋت جۇمىستارىن كەڭىنەن تانىستىرعان ءا.تاسماعامبەتوۆا جينالعان جۇرتتى كاسپي تەڭىزىنىڭ كۇردەلى جاعدايىنا نازارىن اۋداردى. «كوپشىلىك كاسپيدى وزگەرمەيتىن, تۇراقتى تەڭىز رەتىندە قابىلدايدى. الايدا بۇل كەيىنگى جىلدارى ءبىز ونىڭ كوز الدىمىزدا قالاي وزگەرىپ جاتقانىن انىق كورىپ وتىرمىز. ەگەر سۋ دەڭگەيى ءارى قاراي تومەندەي بەرسە, كاسپيدىڭ بىرەگەي اۋماقتارى جويىلۋى مۇمكىن. ەڭ الاڭداتارلىعى – بۇل وزگەرىستەر جاي عانا تابيعي ۇدەرىس ەمەس, ولار وتە جىلدام ءجۇرىپ جاتىر. ال نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – كليماتتىڭ وزگەرۋى. مۇنىڭ ناقتى سالدارى بار, سونىڭ ءبىرى – سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن ەكوجۇيەنىڭ بۇزىلۋى. ەگەر بۇل ءۇردىس توقتاماسا, كاسپي كەي بولىكتەرىنىڭ تارتىلىپ قالۋ قاۋپى بار. سوندىقتان عالىمدار قازىر تەڭىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءتۇرلى ستسەناريلەردى قاراستىرىپ وتىر», دەيدى ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلتايشىسى ءا.تاسماعامبەتوۆا.
سپيكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ينستيتۋت زەرتتەۋمەن شەكتەلمەي, ناقتى پراكتيكالىق شەشىمدەردى ۇسىنىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە 2019 جىلدان باستاپ يتبالىقتاردى زەرتتەۋ جانە قورعاۋ – نەگىزگى عىلىمي جوبالارىنىڭ ءبىرى. مۇندا باقىلاۋمەن شەكتەلمەي, ولاردى قۇتقارۋ, ەمدەۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلەدى.
ەكىنشى «National Geographic Qazaqstan» ەلشىسى اتاعىن العان سپيكەر نۇرزادا امانگەلدى 2019 جىلى دوكتورانتۋراعا تۇسكەندە ىم-يشارا ءتىلىن تانۋ تاقىرىبىن تاڭداعانىن, ءبارى سول ساتتەن باستالعانىن ايتتى.
«العاشىندا بۇل عىلىمي ماسەلە سياقتى كورىندى. بىراق زەرتتەي كەلە, ونىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك پروبلەما ەكەنىن ءتۇسىندىم. العاشقى ماقالالارىمدى جاريالاۋعا تىرىسقاندا ء«تىل ءالى ستاندارتتالماعان» دەگەن سەبەپپەن كەرى قايتاردى. ارينە, مۇنداي ساتتەر ادامدى توقتاتۋى مۇمكىن. بىراق كەرىسىنشە, بۇل مەنى العا جەتەلەدى. جالپى, كەز كەلگەن ناتيجە – تاباندىلىقتىڭ جەمىسى. قانشا رەت قۇلاساڭ دا, قايتا تۇرا ءبىلۋ ماڭىزدى. جۇمىسىمىزدى وتە قاراپايىم جاعدايدا باستادىق. قاراجات تا, قولداۋ دا بولمادى. بىراق قولىمىزدان كەلگەنىن جاساي بەردىك. بۇگىندە ءبىز – 10-نان اسا ادامنان تۇراتىن ستارتاپ-كومپانيامىز. بىرقاتار عىلىمي شەشىمدەرىمىزدى ناقتى ونىمگە اينالدىرا باستادىق. سولاردىڭ ءبىرى – بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلم جوباسى. اسىرەسە ەستۋ قابىلەتى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان تانىمدىق كونتەنتتىڭ جەتىسپەيتىنىن كوردىك. سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىستىق. كەيىن ينتەرناتتارداعى بالالاردىڭ وسى كونتەنتتى قىزىعا قاراعانىن كوردىك. سوندا جاساعان جۇمىسىمىزدىڭ بوسقا كەتپەگەنىن تۇسىنەسىڭ», دەيدى ول.
ن.امانگەلدىنىڭ ايتۋىنشا, شىنايى يمپاكت دەگەنىمىز – ەڭبەگىڭنىڭ قوعامعا ناقتى وزگەرىس اكەلۋى. 2020 جىلدان باستاپ ىم-يشارا ءتىلىنىڭ ماڭىزىن كوتەرىپ كەلەدى, ناتيجەسىندە قازىر بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلا باستادى.
«National Geographic Qazaqstan» ەلشىسى اتاعىن العان ەكى سپيكەر دە ءسوز سوڭىندا اتالعان ماراپات ەڭ الدىمەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن ۇيالاتاتىنىن, بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, قوعام ءومىرىنىڭ جاقسارۋىنا عالىم, مامان رەتىندە ۇلەس قوسۋعا شابىتتاندىراتىنىن اتاپ ءوتتى. Nazarbayev University-ءدىڭ قولداۋىمەن وتكەن ءىس-شارا ەلشىلەر «National Geographic Qazaqstan» تۇسىرگەن تابيعات كارتيناسىن يەلەنۋمەن جالعاسىپ, سوڭى سپيكەرلەر مەن قاتىسۋشىلار اراسىنداعى بەيرەسمي تالقىلاۋمەن ءتامامدالدى.