داۋرەن سەرعازين, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى: الدار – ۋاقىتپەن بىرگە جاڭعىرعان كەيىپكەر

– داۋرەن سەرىكبەك ۇلى, ءسىز­دى كورەرمەنىڭىز وسىدان 15 جىل بۇرىن-اق «الدار كوسە» تەلە­حيكاياسىنداعى سومداعان ءسات­تى بەينەڭىز ارقىلى مويىن­داپ قويدى ەمەس پە؟ اراعا ۋاقىت سالىپ الدارعا قايتا ورا­لۋىڭىز­دىڭ سىرى نەدە؟

– ءيا, الدار كوسە – سانامىزدا بالا كەزدەن بار كەيىپكەر. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ونى تەك جە­ڭىل ءازىلدىڭ, قۋلىقتىڭ نىشانى رەتىندە عانا قابىلداي باستادىق. ال شىن مانىندە, ونىڭ استا­رىندا ۇلكەن فيلوسوفيا جاتىر. وسىنى قايتا اشقىمىز كەلدى. ەكى جىل بۇرىن سول وي ءپىسىپ-جەتىلىپ, «نەگە ءبىز ءوز كەيىپكەرىمىزدى جاڭا دەڭگەيدە كورسەتپەيمىز؟» دەگەن سۇراق تۋدى. ويىما بىردەن 2011 جىلى تۇسىرىلگەن «الدار كوسە» تەلەحيكاياسىندا بىرگە جۇمىس ىستەگەن رەسەيلىك رەجيسسەر دين ماحاماتدينوۆ ءتۇستى. دين مىرزاعا حابارلاسىپ, تولىقمەترلى تاريحي فيلم ءتۇسىرۋ مۇمكىندىگىن تالقىلادىق. ول كىسى يدەيانى قول­داپ, قارجىلاندىرۋ تابىلعان جاعدايدا ستسەناري جازۋعا بولاتىنىن ايتتى. وسىلايشا, ستسەناري بويىنشا بىرلەسكەن تالقىلاۋلار جۇرگىزىلىپ, كەيىپ­كەرلەر مەن وقيعا اۋقىمى ناق­تىلاندى. كەيىن «NAURYZ production» شىعارماشىلىق بىر­­­­­لەستىگى قولداۋ ءبىلدىرىپ, رەجيس­سەرگە رەسمي تۇردە تاپسىرىس بە­رىلدى. ستسەناري شامامەن ەكى اي جازىلىپ, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ جوباعا دايىندىق باستالدى. ءۇش-ءتورت اي ىشىندە كوماندا جاساقتالىپ, ءتۇسىرىلىم جۇمىسى ءبىر ايدا اياق­تالدى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن پوستپروداكشن كەزەڭى جۇرگىزىلدى. ال ەندى «باسقا كەيىپكەر ەمەس, نەگە الدار؟» دەسەڭىز, سەبەبى الدار­دىڭ اۋقىمى كەڭ. بۇل وبرازدى كە­زىن­دە شاكەن ايمانوۆ ۇلكەن ەكران­عا شىعارعان. ءبىز وسى ءداستۇردى جالعاستىرا وتىرىپ, كەيىپكەردىڭ مازمۇنىن جاڭاشا تۇسىندىرۋگە تىرىستىق. بۇرىنعىداي تەك باي مەن كەدەي اراسىنداعى تارتىس ەمەس, بۇل جولى الدار كوسە – ادى­لەت جولىندا كۇرەسەتىن, مۇقتاج جان­دارعا رياسىز كومەكتەسەتىن تۇلعا رەتىندە كورسەتىلدى. الدار ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءوزى­مىزدىڭ ۇلتتىق كەيىپكەرلەرگە, فولكلورلىق قاھارماندارعا, اڭىزدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانىپ, سۇيىسپەنشىلىگى ارتسا دەگەن نيەتتى نەگىز ەتتىك. فيلمدە قازاقتىڭ بولمىسىنا ءتان ەركىن­دىك, شەشەندىك, تاپقىرلىق, كەڭ­پەيىلدىلىك سەكىلدى قاسيەتتەر دا­رىپتەلدى. الدار كوسە – ەركىن رۋح­تىڭ, تاۋەلسىز ويدىڭ ءرامىزى رەتىندە ۇسىنىلدى. ونىڭ ارەكەتى جەكە ادامدار شەڭبەرىنەن شىعىپ, ەلدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرمەن بايلانىستىرىلدى. حان, سۇل­تان­دارمەن كەڭەسەتىن, ۇلكەن شە­شىمدەرگە قاتىساتىن تۇلعا رە­تىندە بەينەلەندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل الدار – ۋاقىتپەن بىرگە جاڭعىرعان كەيىپكەر. سەبەبى قازىرگى قوعامدا جاستاردىڭ نازارىن شەتەلدىك سۋپەرقاھارماندار جاۋلاپ العانى بەلگىلى. Marvel الەمىنىڭ كەيىپكەرلەرى قىزىقتى بولعانىمەن, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان الىستاپ بارا جات­قان­دايمىز. وسى فيلم ار­قىلى كورەرمەنگە: ء«وز كەيىپ­كە­رىڭدى تانى, ءوز تامىرىڭدى ۇمىت­­­پا» دەگەن ۇندەۋ تاستاعىمىز كەلدى.

– الدار بەينەسى اكتەرلىك ىزدە­نىسىڭىزدەگى العاشقى تاجىريبە بولماعانىمەن, بۇل جوبا – پرو­ديۋسەرلىكتەگى دەبيۋتىڭىز عوي. قانداي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلدىڭىز؟

– ونىڭىز راس. ءفيلمنىڭ تولىقتاي ۇيىمداستىرۋ جۇ­مى­­سىن ارقالاۋ وڭاي ەمەس. ەڭ قيىنى – جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الۋ بولدى. ويتكەنى بۇل جاي عانا شاعىن جوبا ەمەس, ۇل­كەن قارجى, ۇلكەن كوماندا, ۇلكەن تاۋەكەل. رەجيسسەر ەمەس­پىن, بىراق جوبانىڭ اۆتورى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە بارلىق ءۇردىستىڭ ىشىندە بولۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىم. مونتاج, مۋزىكا, ستسەناري وزگەرىستەرى­نىڭ ءبارىن باقىلاۋىمدا ۇستادىم. بۇل – شىعارماشىلىقپەن قاتار, باسقارۋشىلىق قابىلەتتى دە تالاپ ەتەدى. ەندى ءرولىڭ عانا ەمەس, قولعا العان جوباڭنىڭ تابىسى, الداعى تاعدىرىڭا الاڭداي­سىڭ. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىڭ ەشقانداي قولداۋىنسىز, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق دۇ­نيەگە دەگەن ماحابباتى مەن جانا­شىرلىعىنىڭ ارقاسىندا عانا تاريحي جانردا فيلم تۇسىرۋگە بەل بۋ – ۇلكەن تاۋەكەل. جوبا اۋقىمدى بولعاندىقتان, بىرنەشە پروديۋسەر بىلەك سىبانا كىرىستىك. ولاردىڭ قاتارىندا «NAURYZ production» شىعارماشىلىق بىر­لەستىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, باس پروديۋسەرىمىز ناۋرىز-بەك تاستانبەك, ءادىل احمەتوۆ, نۇربولسىن قۇلباتىر جانە مەن, تورتەۋمىز بىرلەسە جۇمىس ىستەدىك. ءاۋ باستا ۇلتتىق جوبالاردى قول­داۋ ماقساتىندا قۇرىلعان پرو­داكشننىڭ العاشقى اۋقىمدى جوباسى رەتىندە فيلمگە كوپ كۇش جۇمسالدى. ءتۇسىرىلىم ەلىمىز­دىڭ ءارتۇرلى تابيعي ايماقتارىن­دا ءوتتى. ءشول, تاۋ, جايلاۋ, وزەن – ءبارىن قامتۋعا تىرىستىق. ال­داعى ۋاقىتتا حالىقارالىق فەس­تي­ۆالدارعا قاتىسىپ جاتساق تا, قازاق جەرىنىڭ سۇلۋلىعى بار قى­­­رىنان كورىنگەنىن قالادىق. سون­دىقتان ءار كورىنىس ەرەكشە ماعىنا بەرۋى كەرەك بولدى. بۇعان دەيىنگى تاريحي فيلمدەردە كورسەتىلمەگەن لوكاتسيالارعا باسىمدىق بەردىك. اسىرەسە الما­تى­دان 300 شاقىرىم قا­شىق­تىقتاعى مىڭجىلقى جاي­لاۋىندا جۇمىس ىستەۋ ۇلكەن قيىندىق تۋدىر­دى. جۇزگە جۋىق ادامنان تۇراتىن توپتى جەتكىزۋ وڭاي بولمادى. بىراق سوعان قاراماستان, قارقارا تابيعاتى كادرعا ەرەكشە اتموسفەرا سىيلادى.

– «الدار. ماحاببات تۋرا­لى اڭىز». فيلم اتاۋىنىڭ ءوزى ەلەڭ ەتكىزەتىندەي...

– ءفيلمنىڭ جانرى – اڭىز, ياعني ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە ەمەس, قيال مەن فولكلورلىق سيۋ­جەتتەرگە نەگىزدەلگەن. قيال بار جەردە رومانتيكانىڭ دا قا­تار ءجۇرۋى زاڭدى. سوندىقتان ما­حاببات جەلىسىن قوستىق. بۇل شى­عار­ماشىلىق توپقا كوستيۋم, گريم, كەيىپكەر بەينەسىن جاساۋدا ەركىندىك بەردى. ويتكەنى بىزدە ناقتى كەزەڭ, ءداۋىر جوق. ال اڭىزعا كوپ دۇنيە سىيدىرۋعا بولادى. كوستيۋمدەردىڭ بارلىعى ارنايى تىگىلدى, ءتىپتى كەي ماتەريالداردى تابۋعا قىرعىزستان مەن قىتايعا بارۋعا تۋرا كەلدى.

– قۇپيا بولماسا, ءفيلمنىڭ بيۋدجەتى قانشا؟

– تۇسىرىلىمگە 500 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى كەتتى. بۇل باستاپقى جوسپارىمىزدان ەكى ەسە كوپ. جالپى, مۇنداي دەڭ­گەي­دەگى فيلم ءبىر ميل­­ليارد تەڭگە­دەن استام قاراجاتتى قا­­­جەت ەتەدى. بىراق ونەرگە جاناشىر جانداردىڭ ارقاسىندا, قول­داۋىنىڭ كۇشىمەن كوپ قيىن­دىقتى جەڭىل ەڭسەر­دىك. كينوعا دەگەن ماحاببات, ۇلت­تىق يدەياعا دەگەن سەنىم – باستى قوزعاۋشى كۇش بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوبا دوستاردىڭ, جاناشىر جانداردىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. سەنەسىز بە, ءتىپتى اكتەرلەردىڭ كوپشىلىگى شىن كوڭىلدەن جاي عانا ونەر دەپ جۇمىس ىستەدى. ەشقانداي قالاماقىسىز, ءوزىنىڭ ءتول جوباسى دەپ جاناشىرلىقپەن اتسالىستى. وسى ءۇشىن دە بارلىق ءتۇسىرىلىم توبىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن.

– «قالاماقىسىز جۇمىس ىستە­دى» دەپ قىزىقتىرىپ قويدى­ڭىز عوي. فيلمنەن كىمدەردىڭ ىزدەنىسىن كورە الامىز؟ جالپى, اكتەرلىك قۇرام قالاي ىرىكتەلدى؟

– كاسىبي اكتەرلەرمەن قاتار جاڭا ەسىمدەرگە مۇمكىندىك بەرىل­دى. جاڭا تۋىندىدا ۇستازىمىز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى نۇرقانات جاقىپ­باي, اسان ءماجيت, ءادىل اح­مەتوۆ, جانداۋلەت باتاي, ءاشىم احمەت, مۇحتار تۇرسىنباي, اريان حۋداشتيان, مۇحامەدسايد باعاشاروۆ, اقكەنجە ءالىمجان, ەرنار جۇماتاەۆ, ءمادينا ماي, نازەركە سەرىكبولقىزى, دانيار ورازاەۆ, بەكجان كەرىمباەۆ, اسلانبەك جانۇزاقوۆ, اسىلبەك ءايتىش باستاعان كىل كاسىبي اكتەر­لەر ونەر كورسەتەدى. ءار رولگە ۇلكەن كاستينگ ۇيىمداستىرىلىپ, ءار كەيىپكەردىڭ تابيعاتى مۇقيات اشىلدى. سونىمەن قاتار جوباعا قىرعىزستاننان اتاي ومۋربەكوۆ­تى ارنايى شاقىردىق. بۇل تۋىن­دىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە ۇم­تىلىسىن كورسەتتى. ىلگەرىدە اتاپ وت­كەنىمدەي, ءفيلمنىڭ ستسەنا­ري اۆتورى ءارى قويۋشى رەجيسسەرى دە شەتەلدىك مىقتى مامان – دين ما­حاماتدينوۆ. كينوسۇيەر قاۋىم جاق­سى بىلەدى, ول بۇعان دەيىن «الدار كوسە» تەلەحيكاياسى ارقى­لى تانىلعان. ايتۋلى جوبا سول جۇمىستىڭ جالعاسى ىسپەتتى, بىراق مازمۇنى مەن اۋقىمى جاعىنان الدەقايدا كەڭ.

– ال ءوزىڭىز شە؟ الداردى ساعىن­دىڭىز با؟

– ءيا, ءرولدى شىنىمەن ساعى­نىپ قا­لىپپىن. ءتۇسىرىلىم باستالار ال­دىندا ازداپ قورقىنىش بولدى — «بۇرىنعى الداردى قاي­تا ەلەستەتە الامىن با, تاپ­تاۋ­­­­رىندىلىققا ءتۇسىپ كەتپەي­مىن بە؟» دەپ قوبالجىدىم. بىراق كا­مەرا الدىندا بۇرىنعى سەزىم قايتا ورالىپ, ءارى قاراي ءبارى جە­ڭىل ءجۇردى. ارينە, 15 جىل بۇرىن تۇسى­رىلگەن الداردان بۇل ال­دار­دىڭ وز­گەشەلىگى كوپ. بۇگىنگى الدار – ەسەي­گەن, ءومىر كورگەن, تا­جىري­بەسى ارت­قان كەيىپكەر. ءبىر سوز­بەن ايت­قان­دا, بارلىق جاعىنان تەرەڭ­دە­گەن الدار.

– قالاي ويلايسىز, الدار كوسەنىڭ بۇگىنگى قوعامداعى قۇن­دىلىعى قانداي؟

– الدار – كوزقاراس, تۇتاس ءبىر دۇنيەتانىم. ادىلەتكە سەنۋ, ەركىن بولۋ, ادام بولىپ قالۋ – وسىنىڭ ءبارى بۇگىن دە ماڭىزدى. ەگەر تە­رەڭى­رەك قاراساق, ول قازاقتىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن, فيلو­سوفيا­سىن بويىنا جيناعان وبراز. ونىڭ قۋلىعى جاي قۋلىق ەمەس, ادىلەتكە جەتۋدىڭ امالى, ەر­كىندىگى – ىشكى تاۋەلسىزدىك. ال ەركىندىك – قازاق بولمىسىنىڭ نە­گىزى. كە­زىندە اتا-بابا­­­­مىز كەڭ دالادا ءومىر سۇرگەن, ويى دا, رۋحى دا ەركىن بولعان. قازىر سول ەركىندىك جوعالىپ بارا جاتقانداي. الدار كوسە ارقىلى سول رۋحتى قايتا سەزىن­­دىرگىمىز كەلدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

نازەركە جۇماباي,

«Egemen Qazaqstan»