تاعى دا تاريف تۋرالى

ۇكىمەتتىڭ قازان ايىندا قابىلداعان ءىس-شارالار كەشەنى ەل ازاماتتارىنىڭ تابىسىن قورعاۋعا, ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالعان ەدى. ءسويتىپ, ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن كوممۋنالدىق تاريفتەردى كوتەرۋگە ەنگىزىلگەن موراتوري وسى كەزەڭدە تۇتىنۋشىلارعا تۇسەتىن تاريف جۇكتەمەسىنىڭ سالماعىن جەڭىلدەتتى. وتباسىلاردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

جالپى, كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىنداعى تاريفتىك ساياسات ماسەلەسى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءارى جۇيەلى ءتاسىلدى تالاپ ەتەدى. شەشىم قابىلداۋ بارىسىندا رەتتەۋشى ورگان تۇتىنۋشىلار مەن تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددەلەرى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋعا ءتيىس. ويتكەنى كوممۋنالدىق قىزمەتكە جاۋاپ-تى مەكەمەلەردىڭ جىرتىعىن جامايمىز دەگەن جەلەۋمەن ءتاريفتى نەگىزسىز, شامادان تىس كوتەرۋگە تاعى بولمايدى.

ەلدەگى كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم جىلدار بويى ابدەن توزعاندىقتان, جالپى جاعدايدى جاقسى دەپ ايتۋعا دا كەلمەيدى. اسىرەسە وڭىرلەردە قۇبىر ءجيى جارىلادى. سارىشۇناق ايازدا تۇرعىنداردى جىلۋسىز قالدىرىپ, ۇلكەن شىعىن اكەلگەن ەكىباستۇز قالاسىنداعى ءىرى اپاتتى جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ينۆەستيتسياسىز وسىنداي وقىس جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ مۇمكىن ەمەس. قاراجات بولماسا قىزمەت ساپاسى تومەندەپ, اپاتتى جاعدايلار ءجيى قايتالانۋى مۇمكىن.

وسىعان وراي 2023 جىلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ ينجە­نەرلىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ جونىندە اۋقىمدى جۇمىس باستالدى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگە دەيىن 19 مىڭ شاقىرىمنان استام ينجەنەرلىك جەلى جوندەلىپ, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا جۇمىس كولەمى ەكى ەسە ارتتى. وسىنىڭ ءوزى ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 3%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. ناقتى ساندارعا جۇگىنسەك, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ ورتاشا توزۋ دەڭگەيى – 53,7%, ونىڭ ىشىندە جىلۋمەن جابدىقتاۋ – 52%, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ – 59%, سۋمەن جاب­دىقتاۋ – 48,2%, سۋ بۇرۋ – 55,6% شاماسىندا.

جۋىردا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى تاريف ساياساتى ماسەلەلەرى جونىندە دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. باسقوسۋ­دا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى تيمۋر قوسىمباەۆ تاريف ساياساتىنا قاتىستى وزگەرىستەردىڭ جاي-جاپسارىن بايان­دادى.

– 2029 جىلعا قاراي ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيىن نورما­تيۆتىك جۇمىس دەڭگەيىنە جەتكىزىپ, توزۋ دەڭگەيى اسا جوعارى ايماقتاردى ءبىرجولا ەڭسەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇگىندە تاريف ساياساتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تەڭگەرىمدى ءتاسىل نەگىزىندە قالىپتاسقان. بۇل حالىق­قا تۇسەتىن جۇكتەمەنى بارىنشا ازايتىپ, تاريفتەردىڭ كۇرت وزگەرۋىنە جول بەرمەيدى. مۇندا ەڭ ماڭىزدىسى – كوممۋ­نالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتىپ, الدا قۇنى الدەقايدا قىمباتقا تۇسەتىن ماسەلەلەردىڭ قوردالانۋىنا جول بەرمەۋ. تاريفتەردىڭ وزگەرۋىنە ينفلياتسيا دەڭگەيىنە يندەكساتسيا, كومىر, مازۋت, جانار-جاعارماي, باسقا دا رەسۋرستار باعاسىنىڭ ءوسۋى, جەلىلەر مەن جابدىقتاردى جاڭعىرتۋعا ينۆەستيتسيا قاجەتتىلىگى سەبەپ. سول سەكىلدى وندىرىستىك پەرسونالدىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ, بىرىڭعاي ساتىپ الۋشى, تەڭگەرىمدەۋشى نارىق, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار تاراپىنان باعانىڭ ءوسۋى, تاۋارلىق گازدىڭ كوتەر­مە باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى اسەر ەتەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ت.قوسىمباەۆ.

تاريف ساياساتىنا قاتىستى مەملەكەت ۇستانىمى وزگەرمەيدى. ءتاريفتىڭ ۇستىنە قوسىلاتىن ءاربىر تەڭگە نەگىزدەلگەن ءارى قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە كىرىسكەن. ناتيجەسىندە, مونوپوليستەرگە قاتىستى ءتيىستى شارالار قابىلدانعان. 535 اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, 922,92 ملن تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان.

موراتوريگە قاراماستان, وسى ارا­لىقتا تاريفتەردىڭ وسكەنى تۋرالى شا­عىم ايتقان تۇرعىندار تابىلعان ەدى. بۇل جاعدايدى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان بولاتباەۆ جەكەلە­گەن ماسەلەلەرمەن بايلانىستىردى. مىسا­لى, تۇتىنۋشى كوممۋنالدىق قىزمەت­تى ادەتتەگىدەن كوبىرەك تۇتىنعان بولۋى مۇمكىن. قىس ايلارىندا جىلۋعا كەتەتىن شىعىن ۇلعاياتىنى تاعى بار. باقىلاۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا دۇرىس ەسەپ-قيساپ جۇرگىزىلمەۋى ىقتيمال­دىلىعىن جوققا شىعارا المايمىز. كوميتەتكە تۇسكەن وسىعان ۇقساس ارىزدىڭ سانى 700-دەن اسادى. سوعان سايكەس اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان سۋبەكتىلەر بار ەكەن. 

– موراتوري كەزىندە تاريف باعاسى وسكەن جوق. سوندىقتان تۇتىنۋشىلار ءاربىر ايدا ءوزىنىڭ تۇتىنعان كولەمىنە قاتىستى تۇبىرتەكتەردى قاراپ وتىرسا ارتىق ەتپەيدى. ەگەر وزگەرىس بايقاسا, دەر كەزىندە حابارلاۋ كەرەك. قازىرگى جاڭالىقتارعا بايلانىستى بىردەن ايتايىق, تاريفتەر كۇرت وسپەيدى. دەگەنمەن ونى كوتەرۋدىڭ سەبەبى جوق ەمەس. مىسالى, تابيعي توزۋلار جىل سايىن 3-4%-عا ءوسىپ كەلەدى. وسىنى ۇستاپ قالىپ, جاعدايدى جاقسارتۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ قاجەت. تاريفتەردى قايتا قاراۋ جونىندەگى جۇمىس جالعاسادى. تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى ۇسىنعان وتىنىمدەر اياسىندا تاريفتەردى مۇقيات قارايمىز. تاريف سونشا­لىقتى وسپەيدى, تۇرعىندارعا سالماق تۇسپەيدى. قازىر توزعان جەلىلەردى جوندەۋگە كىرىسكەن ۇيىمدار كوپ. سول سەبەپتى بيىل ءار سۋبەكتى­نىڭ قاجەتتىلىگىنە, ياعني كوممۋنالدىق مەكەمەلەردىڭ سۇرانىسىنا, ءار وڭىردەگى جاعدايعا بايلانىستى تاريف­تەردى جەكە-جەكە سارالايمىز, – دەدى ن.بولاتباەۆ.

«باسەكەلەستىك ساياساتتى دامىتۋ جانە قورعاۋ ورتالىعى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى مارات مۇستافين توزعان جەلىلەردى جاڭار­تۋ جونىندەگى جۇمىس بارلىق وڭىردە ۇيلەسەتىنىن ايتتى.  سەبەبى استانا قالاسىنان وزگە وڭىرلەردە كوممۋنالدىق مەكەمەلەردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. ەلوردا­داعى احۋال سالىستىرمالى تۇردە ءتاۋىر ەكەن دەپ سالانى قاراۋسىز قالدىرۋعا تاعى بولمايدى. ينۆەستيتسيا تارتىلماسا, ونداعى جاعداي دا 5–6 جىلدا ناشارلاپ شىعا كەلەدى.

– ءسوز جوق, بىلتىر قابىلدانعان ءموراتوريدىڭ پايداسى بولدى. ازىق-ت ۇلىك باعاسىن ۇستاپ تۇرۋعا, حالىقتىڭ كوممۋنالدىق شىعىنعا ارتىق تولەمەۋىنە سەپتىگى ءتيدى. كوميتەت جوسپارىنا سايكەس تاريفتەر بىرتە-بىرتە وسە باس­تايدى. ولار ءتاريفتى قاراۋ بارىسىندا ءوڭىردىڭ احۋالىن, مەكەمەلەردىڭ جاعدايىن ەسكەرەدى. حالىق ءتاريفتىڭ ناقتى قانداي سەبەپپەن وسكەنىن ءارى ودان نەندەي پايدا بارىن ءبىلۋى كەرەك. ەكىباستۇز, ريددەردەگى اۋىر جاعدايدىڭ دا سەبەبى جوندەۋگە كوڭىل بولىنبەگەننەن, ينۆەستيتسيا تارتىلماعاننان. ونىڭ ءبىر شەتىندە ءتاريفتىڭ تومەندىگى دە بار. ۇكىمەت قابىلداعان كەشەندى جوسپار اياسىندا ەنەرگەتيكا, سۋ سالاسى بويىنشا ءاربىر وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتىلادى, – دەدى م.مۇستافين.

«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىعىن جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ ورتا­لىعى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى نۇرلان سولتامبەكوۆ ءتاريفتى تەجەپ ۇستاۋدىڭ سالدارى مەملەكەتكە سالماق سالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.

– تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق سالاسىنا قارجى تارتپاسا, سالدارى مەملەكەتكە وتە اۋىر ءتيۋى مۇم­كىن. بۇگىندە قولدانىستاعى ينفراقۇ­رىلىمدارعا 30 جىلدان اسىپ بارادى. وسى ارالىقتا جىلدار بويى ءتاريفتى وسىرمەۋدىڭ قامىن جاساپ كەلدىك. ناتي­جەسىندە, سالاعا ينۆەستيتسيا تارتىلماي, امالداپ كەلەمىز. قارجىنىڭ ءبىر بولىگى كوممۋنالدىق مەكەمەنىڭ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا ەمەس, اپاتتىق جاعدايلاردى رەتتەۋگە, جاماپ-جاسقاۋعا كەتەدى. بۇگىندە بارلىق سالادا باعا وسكە­نىمەن, تاريفتەردى امالداپ قىسىپ ۇستاپ كەلەمىز. دەمەك بىزگە سالانى دامىتۋعا قاتىستى كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. ءتاريفتى قولدان ۇستاپ تۇرۋ ساياساتىنىڭ سوڭى اپاتتى جاعدايعا ۇرىندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز, – دەيدى ن.سولتامبەكوۆ.

كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىندا جالاقى ماسەلەسى دە ءجيى كوتەرىلەدى. سا­راپ­­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى جالاقى ماسەلەسىنە دە كوپ كوڭىل ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكتەردىڭ جالاقىسى ەداۋىر وسكەنىمەن, سۋعا جاۋاپ­تى مەكەمە جۇمىسشىلارىنىڭ تابىسى سالىستىرمالى تۇردە 100–120 مىڭ تەڭگەگە از.

ساراپشىلار, مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى باس قوسقان جيىننان تۇيگەنىمىز, موراتوريدەن كەيىن دە حالىققا تۇسەتىن قارجىلىق جۇكتەمە مينيمالدى دەڭگەيدە ساقتالادى.

كۇن تارتىبىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ قادامدارى دا قارالدى. وسى ماقساتتا وندىرۋشىلەر ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىن, تەمىرجول تاسىمالدارى تاريفتەرىنىڭ ءوسۋىن تەجەۋ كوزدەلىپ وتىر. قابىلدانعان شەشىم ءونىم­نىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە ءارى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاريف ساياساتىن ودان ءارى جە­تىل­دىرۋدىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر­دىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ينفرا­قۇرىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, حالىق مۇددەسىن قورعاۋعا قاتىستى نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى.