بۇگىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا سويلەگەن ءسوزىن مۇقيات تىڭداپ شىقتىم. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل جاي عانا سالتاناتتى جيىندا ايتىلاتىن جالپى ءسوز ەمەس. وندا ەلدىڭ الداعى ساياسي باعىتى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ لوگيكاسى جانە قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستاننىڭ ۇستاناتىن باعىتى ناقتى كورسەتىلدى.
ەڭ الدىمەن كوزگە تۇسكەنى – جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى ماسەلە. پرەزيدەنت ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا ناقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. بۇعان دەيىن ءجيى ايتىلاتىن «ايماقتاردى دامىتۋ» دەگەن ءسوز بۇل جولى ناقتى تاپسىرمالارمەن تولىقتى. اسىرەسە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ماسەلەسىنە قاتىستى ايتقاندارى وتە ورىندى دەپ ويلايمىن. كوپ جاعدايدا ايماقتاردا قاراجات قالاي بولىنەتىنى, قانداي جوبالارعا جۇمسالاتىنى تۋرالى حالىق تولىق اقپارات الا بەرمەيدى. پرەزيدەنتتىڭ «بيۋدجەت سوڭعى ساتتە ۇسىنىلىپ, دەپۋتاتتار ونى ءۇستىرت قابىلدايدى» دەگەن سىنى – شىندىق. دەمەك ەندى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار فورمالدى قۇرىلىم ەمەس, ناقتى باقىلاۋ جۇرگىزەتىن ينستيتۋتقا اينالۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ماسىلدىق پسيحولوگياسىنان ارىلۋ تۋرالى وي. ايماقتار تەك ورتالىقتان كەلەتىن دوتاتسياعا قاراپ وتىرماي, ءوز تابىسىن كوبەيتۋگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلدى. بۇل – ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە دۇرىس ۇستانىم. ءوڭىردىڭ دامۋى تەك بيۋدجەتكە قاراپ ەمەس, ينۆەستيتسيا تارتۋ, بيزنەسكە جاعداي جاساۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنى انىق.
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ تاعى ءبىر وزەكتى بولىگى – قازىرگى الەمدەگى كۇردەلى گەوساياسي جاعداي تۋرالى پايىمدارى. سوڭعى ۋاقىتتا حالىقارالىق ساياساتتاعى تۇراقسىزدىق, ءتۇرلى اسكەري قاقتىعىستار مەن ەكونوميكالىق تەكەتىرەستەر بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى مۇنى اشىق ايتىپ, قازاقستان ءۇشىن ەڭ دۇرىس جول – سابىرلى, تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياسات ەكەنىن تاعى ءبىر رەت اتاپ ءوتتى. بۇگىنگىدەي قۇبىلمالى كەزەڭدە ەموتسيامەن ەمەس, ستراتەگيالىق ەسەپپەن ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى.
سونداي-اق ەل ىشىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا دا ناقتى توقتالدى. ەكونوميكا, ينفراقۇرىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, الەۋمەتتىك سالا – ءبارى جۇيەلى تۇردە ايتىلدى. كەيدە قوعامدا «ەشتەڭە جاسالىپ جاتقان جوق» دەگەن پىكىرلەر كەزدەسەدى. بىراق ناقتى دەرەكتەرگە قاراساق, ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر, جولدار سالىنىپ جاتىر, ەنەرگەتيكا, سۋ جۇيەسى جاڭارتىلىپ جاتىر. ارينە, ماسەلە دە بار, قيىندىق تا بار. بىراق دامۋ بار ەكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىندە ەرەكشە نازار اۋدارعان تاعى ءبىر تاقىرىپ – جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى. بۇل قۇجاتتىڭ نەگىزگى يدەياسى – بيلىك جۇيەسىن جاڭارتۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ. مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا فورماتى قالىپتاسۋى ءتيىس دەگەن وي انىق ايتىلدى. اسىرەسە, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ وكىلەتتىگىن شەكتەۋ, تۋىستاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە ارالاسۋىنا توسقاۋىل قويۋ سياقتى نورمالار قوعامدا كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەر ەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى. سوڭعى جىلدارى بۇل ۇعىم مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. شىن مانىندە, زاڭ ۇستەمدىگى بولماي, ادىلەتتى قوعام قۇرۋ قيىن.زاڭ ۇستەمدىگى دەمەكشى, پرەزيدەنت سوزىندەگى تاعى ءبىر نازار اۋدارتقان تۇس – ناقتى تسيفرلار مەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى بولدى. مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىنداعى بىرقاتار كورسەتكىشتى اتاپ ءوتىپ, وڭىرلەردىڭ دامۋىندا جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ءماسليحات دەپۋتاتى دەگەن اتاق تەك مارتەبە ەمەس, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەكەنى دە اشىق ايتىلدى. ەگەر دەپۋتات ءوز مىندەتىن اتقارماسا, حالىقتىڭ ماسەلەسىن كوتەرمەسە نەمەسە فورمالدى جۇمىس ىستەسە, مۇنداي جاعداي جاۋاپسىز قالمايدى دەگەن ەسكەرتۋ بولدى. ياعني الداعى ۋاقىتتا دەپۋتاتتاردان ناقتى ناتيجە تالاپ ەتىلەتىنى بايقالادى. بۇل – جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ماڭىزدى سيگنال.
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ جالپى مازمۇنىن قورىتقاندا ءبىر نارسە انىق بايقالدى. قازىرگى كەزەڭ – جاي عانا رەفورمالار ۋاقىتى ەمەس, مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭى. مۇنداي وزگەرىستەر وڭاي جۇرمەيتىنى انىق. قوعام دا, مەملەكەت تە جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋى ءتيىس.
ەكى كۇننەن كەيىن وتەتىن رەفەرەندۋم دا وسى ۇلكەن ساياسي وزگەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى. سوندىقتان ءار ازاماتتىڭ ءوز تاڭداۋىن جاساپ, ەل بولاشاعىنا بەيجاي قاراماۋى ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
قالاي بولعاندا دا, بۇگىنگى سوزدەن مەملەكەت الدىندا تۇرعان مىندەتتەر مەن باعىتتار انىق كورىندى. ەڭ باستىسى, حالقىمىزدا بىرلىك, تۇراقتىلىق جانە جاۋاپكەرشىلىك بولسا ەكەن.لايىم ەلىمىز العا قاراي نىق قادام باسا بەرسىن!
گ ۇلىم ىسماعۇل, جۋرناليست,
قوستاناي وبلىسى
جانگەلدين اۋدانى
تورعاي سەلوسى