كەيىنگى ۋاقىتتا تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق كوبەيىپ, جەكە شوت ارقىلى جۇرەتىن كۇماندى اقشا اينالىمى ارتتى. وسىعان بايلانىستى قارجى رەتتەۋشىلەرى باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, جاڭا تالاپتار ەنگىزدى.
ەڭ اۋەلى بانكتەرگە كۇماندى وپەراتسيالاردى ۋاقىتشا توقتاتۋ قۇقىعى بەرىلدى. ەگەر كليەنت الاياقتاردىڭ پسيحولوگيالىق قىسىمىمەن اقشا اۋدارۋعا ارەكەت جاساپ, بانك ەسكەرتۋىن ەلەمەسە, وپەراتسيا 24 ساعاتقا دەيىن توقتاتىلۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى بەرىك شولپانقۇلوۆ بۇل تەتىكتىڭ ءمانىن بىلاي تۇسىندىرگەن ەدى: «ەگەر ادام وزگەنىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ, الاياقتارعا قاراجات اۋدارسا, بانك وپەراتسيانى ۋاقىتشا توقتاتىپ, كليەنتتى بولىمشەگە شاقىرا الادى. مۇنداي جاعدايدا ازامات بانككە جاقىن تۋىسىمەن بىرگە كەلۋى كەرەك. تۋىسى ونىڭ ارەكەتىنىڭ سانالى ەكەنىن راستاۋعا ءتيىس. بۇل شارا ەموتسياعا بەرىلىپ, اسىعىس شەشىم قابىلداۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. سەبەبى الاياقتار كوبىنە ادامنىڭ قورقىنىشىن, ابىرجۋىن پايدالانىپ, ءوز پايداسىنا قاراي شۇعىل شەشىم قابىلداتۋعا تىرىسادى».
ۇلتتىق بانك تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە نازار اۋداردى. كەيىنگى ۋاقىتتا تولەم كارتالارىن زاڭسىز بۇعاتتاۋ ارقىلى جاسالاتىن تەلەفون الاياقتىعى جيىلەگەن. قاسكۇنەمدەر ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن فيشينگتىك سايتتاردان, قوعامدىق ورىندارداعى ساۋالنامالاردان, الەۋمەتتىك جەلىلەردەن نەمەسە ماركەتپلەيستەردەن جينايدى. سول مالىمەتتەردى پايدالانىپ, قارجى ۇيىمدارىنىڭ بايلانىس ورتالىعىنا كليەنتتىڭ اتىنان حابارلاسادى دا, كارتا جوعالدى دەگەن جالعان اقپارات بەرەدى. بانك بىردەن كارتانى بۇعاتتايدى.
كەيىن الاياقتار ازاماتقا وزدەرى قوڭىراۋ شالىپ, ءوزىن بانك قاۋىپسىزدىگى قىزمەتىنىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرادى. «كارتانى قايتا اشۋ» نەمەسە «اقشانى قاۋىپسىز شوتقا اۋدارۋ» دەگەن سىلتاۋمەن حات ارقىلى كەلەتىن كودتاردى, ينتەرنەت بانكينگ قۇپياسوزدەرىن نەمەسە CVV, CVC كودتاردى سۇرايدى. مۇنداي جاعدايدا اسىعىستىققا بارماي, الدىمەن كارتانىڭ ارتقى بەتىندەگى نەمەسە ءموبيلدى قوسىمشادا كورسەتىلگەن رەسمي ءنومىر ارقىلى بانككە حابارلاسىپ, ءمان-جايدى انىقتاپ الۋ كەرەك.
بۇدان بولەك, بانكومات ماڭىندا جاسالاتىن الاياقتىق تا بار. قاسكۇنەمدەر «كارتام بۇعاتتالدى», ء«ب ۇلىندى» نەمەسە «ليميت اسىپ كەتتى» دەپ ءۇشىنشى تۇلعالارعا اقشا اۋدارۋعا كومەكتەسۋدى سۇرايدى. بۇل – دروپپەرلىك ارەكەت جانە زاڭعا قايشى. دروپپەرلىك دەگەنىمىز – ءوز شوتىڭ ارقىلى بوگدە ادامداردىڭ قاراجاتىن وتكىزۋگە كومەكتەسۋ. ول ءۇشىن سىياقى ۋادە ەتىلۋى مۇمكىن, بىراق جاۋاپكەرشىلىك ازاماتتىڭ وزىنە جۇكتەلەدى.
قارجى رەتتەۋشىسى ازاماتتارعا بانك كارتاسىن ەشكىمگە بەرمەۋدى, ونىڭ دەرەكتەرىن جاريا ەتپەۋدى, بەلگىسىز ادامدارعا اقشا اۋدارماۋدى ەسكەرتەدى. قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەشقاشان SMS-كود نەمەسە قۇپياسوز سۇرامايدى. ولار ءموبيلدى قۇرىلعىعا قاشىقتان قول جەتكىزۋگە ارنالعان قوسىمشالاردى ورناتۋدى تالاپ ەتپەيدى. ۇلتتىق بانك قىزمەتكەرلەرى اۋديو نەمەسە بەينە قوڭىراۋ شالمايدى, جەكە تۇلعالاردىڭ شوتتارىنا قىزمەت كورسەتپەيدى, ينۆەستيتسيالىق قورلارعا اقشا سالۋدى ۇسىنبايدى, قاراجاتتى ساقتاندىرۋمەن اينالىسپايدى, حالىقپەن تىكەلەي ەسەپ ايىرىسۋ جۇرگىزبەيدى. ەگەر ازامات الاياقتىق ارەكەتكە تاپ بولسا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا رەسمي تۇردە ارىز بەرگەنى ءجون.
قازىر قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن اۆتوماتتاندىرىلعان تەكسەرۋ جۇيەلەرى دە ەنگىزىلىپ جاتىر. مىسالى, Kaspi.kz كومپانياسىندا قاۋىپسىزدىك جۇيەسى كۇماندى وپەراتسيانى انىقتاسا, ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى قوڭىراۋ شالۋى مۇمكىن. بۇل ادەتتەن تىس اۋدارىم نەمەسە ساتىپ الۋ جاعدايىندا ىسكە اسادى. سونداي-اق Kaspi دۇكەنىندە تاپسىرىسقا قاتىستى سۇراقتاردى ناقتىلاۋ ءۇشىن قوسىمشا ارقىلى اۋديوقوڭىراۋ جاسالۋى مۇمكىن. حابارلامادا دۇكەننىڭ اتاۋى مەن تاۋار كورسەتىلەدى.
باقىلاۋ تەك الاياقتىقپەن شەكتەلمەيدى. جەكە تۇلعالاردىڭ كارتالارىنا تۇراقتى تۇسەتىن اۋدارىمدارعا دا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ەگەر ءبىر شوتقا قاتارىنان 3 اي بويى اي سايىن 100 ودان دا كوپ ءارتۇرلى جىبەرۋشىدەن اقشا تۇسسە, مۇنداي وپەراتسيالار كۇدىكتى دەپ تانىلۋى مۇمكىن. اۋدارىمدارعا الدىمەن بانكتەردىڭ ءوزى تالداۋ جۇرگىزەدى. ولار تولەم ماقساتىن كورىپ, وپەراتسيا سيپاتىن باعالايدى. ەگەر قاراجات ءجيى ءارى ءارتۇرلى ادامداردان ءتۇسىپ, تۇسىندىرمەسىز اۋدارىلسا, بانك جاسىرىن كاسىپكەرلىك قىزمەت بار دەپ كۇدىكتەنۋى كادىك. ونداي جاعدايدا كليەنت قاراجاتتىڭ قايدان, نە ماقساتتا تۇسكەنىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك. ال ءوز شوتتارى اراسىنداعى اۋدارىمدار, مىسالى كارتادان دەپوزيتكە نەمەسە كەرىسىنشە اقشا اۋدارۋ – كاسىپكەرلىك قىزمەتكە جاتپايدى ءارى كۇشەيتىلگەن باقىلاۋعا الىنبايدى.
كەڭسە قىزمەتكەرلەرى اراسىندا تۋعان كۇنگە نەمەسە باسقا دا ورتاق ءىس-شاراعا اقشا جيناۋ ءداستۇرى بار. مۇنداي اۋدارىمدار «جاسىرىن كاسىپكەرلىك قىزمەت رەتىندە قاراستىرىلماي ما؟» دەگەن ساۋال كوپتىڭ كوكەيىندە تۇر. بۇل ماسەلەگە جاۋاپ بەرگەن قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ءموبيلدى اۋدارىم جۇيەدە كورىنىپ تۇرعانىمەن, ونىڭ ءبارى كۇدىك تۋعىزا بەرمەيدى. مەملەكەت تۇرمىستىق نەمەسە ۇجىمدىق ماقساتتا اقشا جيناۋعا شەكتەۋ قويىپ وتىرعان جوق. ياعني ارىپتەستەر اراسىندا تۋعان كۇنگە نەمەسە ورتاق ءىس-شاراعا جينالعان قاراجات ءۇشىن ەشكىم جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى.
ء«بىز بۇل سۇراقتى بىرنەشە رەت تۇسىندىردىك. ەگەر ءبىر ادامعا اي سايىن قاتارىنان 3 اي بويى 100 ءتۇرلى ادامنان اقشا ءتۇسىپ وتىرسا, بۇل تۇراقتى تابىس دەپ سانالىپ, كۇدىك تۋعىزادى. سەبەبى ءبىر ادام اي سايىن ارىپتەستەرىنەن تۋعان كۇنگە نەمەسە باسقا شاراعا اقشا جيناي بەرمەيدى عوي. ال ەگەر ادام ارىپتەستەرىنەن ءبىر رەت اقشا جيناسا, ەكىنشى رەت تاعى ءبىر ورتاق ماقساتپەن جيناسا, ول جۇيەدە كورىنىپ تۇرادى, وعان ەشقانداي شارا قولدانبايمىز. ال ەگەر ازامات تاۋار ساتىپ, ءارتۇرلى ادامداردان جۇيەلى تۇردە اقشا الىپ وتىرسا, ونى دا جۇيەدەن كورەمىز. بىراق وسىنداي فاكتورلار انىقتالعان كۇننىڭ وزىندە بىردەن ايىپپۇل سالىپ, تەكسەرىس جۇرگىزبەيمىز», دەيدى ە.ءبىرجانوۆ.
دەمەك, ماسەلە – اقشا كولەمىندە ەمەس, ونىڭ كارتاعا تۇراقتى تۇسۋىندە. ءبىر رەتتىك, تۇسىنىكتى ماقساتتاعى اۋدارىمدار ماسەلە تۋدىرمايدى. ال اي سايىن كوپ ادامنان قايتالانىپ تۇسەتىن قاراجات كاسىپكەرلىك بەلگىسى رەتىندە قارالۋى مۇمكىن. ۆيتسە-مينيستر بۇعان دەيىن سالىق ورگاندارىندا ءار ازاماتقا قاتىستى تسيفرلىق قارجى كارتاسى بار ەكەنىن دە ايتقان بولاتىن. وندا ءتۇرلى مەملەكەتتىك بازالاردان جينالعان مالىمەتتەر ساقتالادى. ادامنىڭ تابىسى, شىعىسى, قارجىلىق وپەراتسيالارى وسى جۇيە ارقىلى سالىستىرىلىپ وتىرادى. دەمەك, كەڭسەدەگى ءداستۇرلى اقشا جيناۋ قالىپتى تاجىريبە بولىپ قالا بەرەدى.