يزرايل تاراپىنىڭ قازاقستانعا العىس ايتۋى – رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ جانە دەربەس سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ مويىندالعانىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇل پىكىردى قىرعىزستاندىق ساياساتتانۋشى باقىت باكەتاەۆ ايتتى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىمىنە بايلانىستى تەرەڭ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ول بۇل قادامدى باتىل ءارى كورەگەن شەشىم دەپ اتاپ, ونىڭ بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, حالىقارالىق ديالوگتى كەڭەيتۋگە ماڭىزدى ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. بۇل تۋرالى يزرايل وكىلى قازاقستان تاراپىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ بارىسىندا مالىمدەدى. اڭگىمە يزرايلدىك تاراپتىڭ باستاماسىمەن ءوتتى. ديالوگتىڭ مازمۇنى مەن ەكىجاقتى ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستاردى دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى قىرعىزستاندىق ساياساتتانۋشى باقىت باكەتاەۆپەن سۇحبات بارىسىندا تالقىلاندى.
– باقىت كۋشبەك ۇلى, قازاقستان پرەزيدەنتى مەن يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى اراسىنداعى تەلەفون ارقىلى سويلەسۋدىڭ ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ تۇرعىسىنان ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى سەرىكتەستىك دەڭگەيىندەگى بايلانىستار دەۋگە بولادى. ىنتىماقتاستىق جىلدارىندا ەكى ەل كونسترۋكتيۆتى ديالوگ قالىپتاستىردى. ەڭ بەلسەندى ءوزارا ىقپالداستىق اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, يننوۆاتسيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالار باعىتتارىندا دامىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە قازىرگى جاعدايدا ەرەكشە ماڭىزعا يە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىندا كۇش بىرىكتىرۋگە تاراپتار مۇددەلى. تەگىن ەمەس, وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا يزرايل كنەسسەتىنىڭ توراعاسى امير وحانامەن كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى باعىتتا ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ, يزرايلدە ازىرلەنگەن وزىق تەحنولوگيالاردى جوعارى باعالاعان بولاتىن.
ەكى ەل سەرىكتەستىگىندە ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ ورنى ايرىقشا. ەكى تاراپتىڭ كاسىپكەرلەرى بىرلەسكەن جوبالارعا, ستارتاپتارعا جانە ينۆەستيتسيالىق باستامالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ىسكەر توپتار اراسىنداعى تۇراقتى بايلانىس قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى.
حالىقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋدا مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىق تا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. عىلىمي ىنتىماقتاستىق, ءبىلىم بەرۋ الماسۋلارى جانە ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋدىڭ بەرىك نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
كوپتەگەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كۇن ءتارتىبى ماسەلەلەرى بويىنشا ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋگە دايىن ەكەندەرىن تاراپ وكىلدەرى جۋىرداعى تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ بارىسىندا دا راستادى. ديالوگ باستاماشىسى يزرايل بولعانىنىڭ ءوزى بۇل ەلدىڭ قازاقستانمەن سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا جوعارى قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن كورسەتەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن بينيامين نەتانياحۋ بايلانىستاردى بەلسەندى قولداپ وتىرۋعا كەلىستى, ونىڭ ىشىندە جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلاردى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. ەكى مەملەكەت اراسىندا قالىپتاسقان كوپقىرلى قاتىناستار الداعى ۋاقىتتا دا تابىستى داميدى دەۋگە نەگىز بار.
– بينيامين نەتانياحۋ قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋىن جوعارى باعالاپ, قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى. بۇل شەشىمدى ۇزاق مەرزىمدى, نازىك ءارى بايىپتى كوپۆەكتورلى ديپلوماتيانىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما جانە ول جاھاندىق شيەلەنىس كۇشەيگەن كەزەڭدە قازاقستاننىڭ جاۋاپتى ءارى كونسترۋكتيۆتى حالىقارالىق ويىنشى رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتە مە؟
– يزرايل باسشىلىعىنىڭ قازاقستانعا العىس ءبىلدىرۋىن ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى مەن دەربەس سىرتقى ساياسي باعىتىنىڭ مويىندالۋىنىڭ دالەلى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ قازاقستاندى اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسۋ باستاماسىن بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, حالىقارالىق ءتارتىپ پەن ديالوگتى دامىتۋعا ايرىقشا ءمانى بار باتىل ءارى كورەگەن قادام دەپ اتادى. بۇل – نەگىزسىز پىكىر ەمەس.
قاسىم-جومارت توقاەۆ الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ىشىندە ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى وتە مول تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول – كاسىبي ديپلومات. ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان. ارينە, مۇنداي شەشىمدى ول سالماقتاپ, جان-جاقتى ويلاستىرىپ كەلدى. قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋى – شىنىمەن باتىل قادام. سەبەبى مۇسىلمان حالقى باسىم مەملەكەتتەر اراسىنان بۇل باستامانى العاش قولداعان ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى – ءدال وسى پرەزيدەنت توقاەۆ بولدى. كوپشىلىك ءۇشىن بۇل قادام كۇتپەگەن شەشىم بولۋى مۇمكىن, الايدا ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كەمەل ءارى تاجىريبەلى باعىتىن تولىق كورسەتەدى.
– قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قاتىسۋى تاياۋ شىعىستان تىس وڭىرلەردە, ونىڭ ىشىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ۇدەرىستەرىنە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
– قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋى – ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋگە, جاھاندىق جەلىلەرگە ينتەگراتسيالانۋعا جانە حالىقارالىق ارەنادا تۇراقتى سەرىكتەس رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام. بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى قازاقستان اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلا وتىرىپ, كونفرونتاتسيانى ەڭسەرۋگە, ديالوگتى ىلگەرىلەتۋگە جانە بۇۇ جارعىسىنا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق قۇقىقتى قولداۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋدى ماقسات ەتەتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ بۇل شەشىمى ەلىمىزدىڭ بىردە-ءبىر مەملەكەتپەن ەكىجاقتى قاتىناستار اياسىنداعى مىندەتتەمەلەرىنە اسەر ەتپەيدى جانە كوپجاقتى ديپلوماتيانىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان تابيعي جالعاسى ءارى كورىنىسى بولىپ تابىلادى» دەگەن مالىمدەمەسى ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل قازاقستاننىڭ پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياسي باعىتىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيدى. اۆراام كەلىسىمدەرىن قولداۋ قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياساتتاعى الدىن الا بولجاناتىن, جاۋاپتى ويىنشى رەتىندەگى ءيميدجىن ودان ءارى نىعايتادى.
– قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ىقپالدى ورتالىقتارمەن بەلسەندى بايلانىستار ورناتۋى, ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى تىكەلەي كوممۋنيكاتسيالار السىرەگەن كەزەڭدە, ەلىمىزگە ديالوگ كوپىرى ءارى مودەراتورى بولۋعا قانشالىقتى مۇمكىندىك بەرەدى؟
– قازاقستان بۇگىندە ايماقتىق ساياساتتىڭ دەربەستىگىن كۇشەيتۋگە جانە مەملەكەتارالىق قاتىناستار تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان بىتىمگەرلىك باستامالاردى بەلسەندى العا جىلجىتىپ كەلەدى. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەۋرازيانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان سىرتقى پروتسەستەرگە سىرتتاي باقىلاۋشى بولىپ قالا المايدى. قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە ەلىمىز حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ۇستانىمىنا يە بولۋى كەرەك ءارى ول ۇستانىم بايىپتى, تەڭگەرىمدى بولۋعا ءتيىس.
قازاقستان ورتا دەرجاۆالاردىڭ «ۇجىمدىق داۋىسى» رەتىندە دامۋشى ەلدەردىڭ مۇددەسىن حالىقارالىق الاڭداردا بەلسەندى تۇردە قورعايدى. رەسپۋبليكا ينتەگراتسيالىق جوبالارعا قاتىسادى, ءوڭىر ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتادى جانە جەتەكشى الەمدىك دەرجاۆالارمەن سەرىكتەستىك قاتىناس ورناتقان. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى تابىستارى ونىڭ بەدەلىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسى رەتىندە سۇرانىسقا يە. رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق ءرولىنىڭ كەڭەيۋى ەۋرازياداعى كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنە جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارىنا وڭ اسەر ەتەدى. بۇل, اسىرەسە, جەتەكشى الەمدىك ىقپال ورتالىقتارى اراسىنداعى سەنىم داعدارىسى كۇشەيگەن جاعدايدا ايرىقشا ماڭىزعا يە.