قازاقتا ارداقتى ادامعا قاتىستى ايتىلاتىن «تەكتى» دەيتىن ءسوز بار. ال قىتايدىڭ ەجەلگى داو ءىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى چجان تسزى: «تەكتى ادامدا ءۇش قاسيەت بولادى. ءبىرىنشىسى – ارعى تەگىنەن اجىرامايدى, ەكىنشىسى – رۋحاني باستاۋىنان بولىنبەيدى, ءۇشىنشىسى – شىندىقپەن بىرگە ءومىر سۇرەدى», دەگەن ەكەن.
قازاقتا تەكتى جاندار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – بيىل تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان كورنەكتى عالىم قايىم مۇحامەدحان ۇلى. بۇل تۇلعانى قوعام ءىرى ابايتانۋشى ءھام الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءتالىمىن الىپ, سارقىتىن ىشكەن «كوزى» دەپ تانيدى. قايىمنىڭ ءتول شاكىرتى تۇرسىن جۇرتباي ۇستازى تۋرالى: «قايىمنىڭ ادام رەتىڭدە ۇستاناتىن ۇلى قاسيەتى – رۋح قايسارلىعى مەن تەكتىلىگى», دەگەن ەكەن.
قايىم اعانىڭ شىققان تەگى, العان ونەگەسى حاقىندا كوپ ايتىلا بەرمەيدى. بىلەتىنىمىز – 1916 جىلى قاڭتاردىڭ 5 كۇنى سەمەيدە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, الاش ارىستارىمەن ۇندەس مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆتىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنى عانا.
عالىمنىڭ اكەسى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ جاراتىلىسى جايساڭ, وزىق ويلى, ونەر-بىلىمگە قۇشتار, دوس-جاران, اعايىن-تۋىسقا ءۇيىر ادام بولىپتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قولعا ءتۇسىپ, سەمەيگە تۇتقىن بولىپ كەلگەن اۋستريالىق قۇرىلىسشىلار سالعان اسەم ءۇيدى ساتىپ الىپ, ءبىر بولمەسىن تۇتاس كىتاپحانا جاساپتى. وندا شەتەل ادەبيەتتەرىمەن قاتار, ورىس جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارى جايعاسقان دەيدى.
قايىم اعا ەستەلىگىندە: «اكەيدىڭ كىتاپحاناسىندا ابايدىڭ 1909 جىلى پەتەربوردا جارىق كورگەن العاشقى كىتابى, «قازاق», «سارىارقا», ء«تارجىمان, «دالا ءۋالاياتى», ت.ب. گازەت, جۋرنالدار بولعان» دەپ جازسا, عالىمنىڭ ءومىر-تاريحىن زەرتتەپ كىتاپ جازعان سەمەيلىك جۋرنالشى داۋلەت سەيسەن ۇلى: «قايىمنىڭ اكەسى الاش قايراتكەرى مۇحامەدحان سەيىتقۇل ۇلى ورىسشا, مۇسىلمانشا ساۋاتتى ءارى اراب ءتىل-جازۋىن ءوز بەتىمەن ۇيرەنگەن ادام. كەزىندە تىنىباي مەشىتى مەن احمەت ريزا مەدرەسەسىندە ءدارىس وقىعان», دەپتى (د.سەيسەن ۇلى. «ەر قازاق»: دەرەكتى حيكايات. 2020 جىل. 4-ب).
قىسقاسى, وسى شاڭىراقتان اباي مەن شاكارىمنەن باستاپ, ەلگە تۇتقا الاش ازاماتتارىنىڭ ءبارى ءدام تاتقان. بۇل اۋلەت وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى جۇرگىزىلگەن ستاليندىك رەپرەسسيادان امان قالماپتى. بايدى جەك كورەتىن بولشەۆيكتەر نايزاسىنىڭ ۇشىن ءبىرىنشى بولىپ سەيتقۇلوۆ اۋلەتىنە تىرەگەن ەكەن. 1921 جىلى مۇحامەدحاننىڭ اق ساراي ءۇيى تاركىلەنىپ, وتباسى مۇشەلەرىنە «سەندەرگە وسى دا جەتەدى» دەگەندەي ەكى-اق بولمەسىن قالدىرعان دا, باسقا بولمەلەرىن مەكتەپ قىلىپتى. قىزىق بولعاندا قايىم اعا وسى مەكتەپتە ساۋات اشىپتى.
كەڭەس وكىمەتى 1928 جىلى بايتالاۋ (كونفەسكە) ناۋقانىن باستاعانىن بىلەمىز. ءىرى بايلاردى تۇتقىندادى نەمەسە جەر اۋداردى. بۇل ناۋقان مۇحامەدحاندى اينالىپ وتكەن جوق. اۋەلى تۇرمەگە قاماپ ساعىن سىندىرادى. كوپ ۇزاماي تۇرمەدەن بوساتقانىمەن, قولىنداعى كۇللى مال-مۇلكىن سىپىرىپ الادى. «بەيتانىس بىرەۋلەر كەلىپ, قوراداعى جىلقىلاردى شىقپىرتا قۋىپ ۇستاپ, مىنە جونەلگەندە قوراعا باۋىر باسقان جانۋارلار كوزىنەن جاسى سورعالاپ, جىلاپ بارا جاتىپتى», دەپ ەسكە الادى اۋلەتتىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى.
سەيىتقۇلوۆتاردى قۋدالاۋ مۇنىمەن بىتكەن جوق. 1932 جىلى مۇحامەدحاننىڭ جاڭادان تۇرعىزعان شاعىن ءۇيىن تاعى دا تارتىپ الادى. بۇل وقيعا تۋرالى قايىم اعا ءوز ەستەلىگىندە: «اكەي كۇشتىگە جاعىنىپ جان ساقتاۋدى بىلمەيتىن ادام ەدى, ءتىپتى باسقا جاققا كوشىپ كەتۋدى دە ويلاعان جوق. قالانىڭ سولدات كوشەسىندەگى ۇيشىكتەي ۇيگە بارىپ باس ساۋعالادىق», دەپتى.
كەلەسى كەزەكتە 1935 جىلى مۇحامەدحاننىڭ كەنجە ءىنىسى ابىلقاسىم تۇتقىندالىپ, 10 جىلعا سوتتالىپ, جازاسىن تولىق وتەپ شىققان. بىراق تۇرمەدەن بوساپ ۇيىنە كەلگەن سوڭ كوپ كەشىكپەي كوز جۇمىپتى. تەگى قاماۋداعى اۋىر ازاپ, جان توزبەس قيىندىق سۇيەگىنە ءوتىپ كەتكەن سياقتى.
سەيىتقۇلوۆتارعا اقىرى سوققى 1937 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭعى كۇنى جاسالىپتى. بۇل رامازان ايى ەكەن. وتباسى تۇگەل ورازا ەكەن. سول كۇنى بارلىعى سارەسىن ءىشىپ بولا بەرگەندە, سىرتتان دابىرلاعان توپ ادامنىڭ ءۇنى ەستىلەدى. الدەكىم ەسىك قاعادى. اشادى. باسا كوكتەپ كىرىپ كەلگەن توپ ادام وتاعاسىنا مىلتىق كەزەپ «سەنى تۇتقىندايمىز» دەپ اكىرەڭدەيدى. ارادا اپتا وتپەي «كەڭەستىڭ قاس دۇشپانى مۇسىلمان دىنشىلدەر توبىنىڭ مۇشەسى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆ 10 جىلعى سوتتالىپ سىبىرگە ايدالدى, حابارلاسۋ, حات جازۋ قۇقى جويىلدى» دەگەن رەسمي حابار كەلەدى.
«بىراق شىن مانىندە اتامىزدى تۇتقىنداعان سوڭ ءۇش كۇن وتكەندە 2 جەلتوقسان كۇنى اتىپ تاستاپتى. ءبىز مۇنى 1989 جىلى بىلدىك. سۇيەگى قايدا قالعانى بەيمالىم. سۋرەتى دە ساقتالماعان. ويتكەنى ۇستالعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە ۇكىمەت ادامدارى كەلىپ, جيناعان كىتاپتارىن جانە بارلىق قاعاز مۇرالارىن (فوتو, قولجازبا, ت.ب.) ينە ساباق ءجىپ قالدىرماي جيناپ الىپ كەتىپتى», دەيدى دينا قايىمقىزى ەستەلىگىندە.
قايىمنىڭ ەكىنشى ءىنىسى 1918 جىلى تۋعان قۇرمانعالي ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسىپ, سوعىستان ءبىر كوزىنەن ايىرىلىپ مۇگەدەك بولىپ ورالعان. 1946 جىلى, ەكسپەديتور بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە بوراندا دالادا قازا تاپقان ەكەن.
ال 1924 جىلى تۋعان كەنجە ءىنىسى ماۋلەتحان سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 2-كۋرسىندا وقىپ ءجۇرىپ, كۋرستاس دوسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆپەن بىرگە 1942 جىلدىڭ 23 اقپانىندا مايدانعا اتتانادى. سول كۇيى حابارسىز كەتكەن.
جوعارىداعى قۋعان-سۇرگىن قايىمدى اينالىپ وتپەپتى. 1937 جىلى «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن «قالپاق» كيگىزىپ, وقۋدان شىعارادى. تۋمىسى وجەت جىگىت سوندا دا مويىمايدى. ۆاگوننان جۇك تۇسىرەدى, كومىر تاسيدى, قىسقاسى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن جانتالاسادى. قانشاما قيىندىق كورسە دە وجەت جاس اكەسى مۇحامەدحان سەيىتقۇلوۆتىڭ «كىمدى كورسەڭ دە, كىمنەن ءتالىم الساڭ دا – ءبارىن ەستە ساقتا» دەگەن ونەگەلى ءسوزىن بەرىك ۇستايدى.
قايىمدى قۋعىنداۋ بۇنىمەن توقتاعان جوق. عالىم 1951 جىلى ءساۋىر ايىندا «ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن كەشىكپەي قۋعىنعا ۇشىراپ, 25 جىلعا سوتتالادى. تۇرمەدە بەس جىل وتىرىپ, قازسسر جوعارى سوتى پرەزيديۋمىنىڭ 1955 جىلعى 13 قاڭتار كۇنگى وكىمىمەن اقتالىپ شىعادى.
وسى ءبىر قيىن ۋاقىت تۋرالى قايىم اعا: «25 جىلدى ارقالاپ قارلاگ-قا كەتە بەردىم. ولسەم كەشەگى الاش ارىستارىنان جانىم ارتىق ەمەس دەپ ويلادىم. جەرگىلىكتى بيلىك اياعى اۋىر فارحينۋردى التى بالامەن ءبىر بولمەگە تىعىپ, قالعانىن تارتىپ الدى», دەپتى.
اكادەميك راحمانقۇل بەردىباەۆ: «قايىم – كوپقىرلى تۇلعا. ونىڭ ءار قىرى ءجىتى زەرتتەلۋى كەرەك. ابايدى جەتىك بىلگەن ابايتانۋشى. ول ەشقانداي يدەولوگيانىڭ قىسپاعىنا تۇسپەي, عىلىمي شىندىعىنان ايىرىلعان جوق. الاشوردالىقتار مەن شاكارىم مۇراسىن جارىققا شىعارۋدا قايىم سياقتى ەڭبەك سىڭىرگەن ادام از. بۇكىل الاشتىقتار قىرعىنعا ۇشىراعاندا اۋەزوۆ پەن قايىم قالدى. ۇلتتىڭ رۋحى قايىم سەكىلدى ازاماتتاردىڭ بويىندا ساقتالادى. ونىڭ مۇراسى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ قاسيەتتى بولشەگى», دەگەن ەكەن.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, عۇلاما-عالىم, تاباندى زەرتتەۋشى, رۋحى بيىك تۇلعا, قاجىرلى قايراتكەر قايىم اعانىڭ تۇلعاسىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزىپ بايانداۋ مۇمكىن ەمەس. دەسە دە داتالى مەرەيتويى قارساڭىندا ءۇنسىز قالۋعا بولمايدى. قايىم اعا كەيىنگى جاستارعا قاراتىپ: «باقىت دەگەنىمىز – ەركىندىك, ادال سويلەۋ جانە ەشتەڭەدەن قورىقپاي ءومىر ءسۇرۋ», دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن. ەندەشە, ەر قازاقتىڭ (د.سەيسەن ۇلى) وسيەتىنە ادال بولايىق!