سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولى ايقىندالا ءتۇستى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پراگماتيكالىق, تەڭگەرىمدى جانە كوپۆەكتورلى ديپلوماتياسى قازاقستاندى وڭىرلىك قانا ەمەس, جاھاندىق دەڭگەيدە دە سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە تانىتتى.
اسىرەسە, قازاقستان- اقش قارىم-قاتىناستارىنىڭ قارقىندى دامۋى ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ, ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى سەرىكتەستىكتى جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىردى. وسى تۇرعىدا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايگۇل قۇسپان قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ 2025 جىلعى باستى جەتىستىكتەرىن تەرەڭ ءتۇسىندىردى. ول ءوز سۇحباتىندا قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق ديالوگتىڭ دامۋى, پرەزيدەنتتىڭ جەكە ءرولى, دونالد ترامپپەن كەزدەسۋدىڭ ناتيجەلەرى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى جانە حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنى جان-جاقتى تالداپ بەردى.
– 2025 جىلى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋ ديناميكاسىن قالاي باعالايسىز؟ ەكى ەلدىڭ جاقىنداسۋىنا قانداي نەگىزگى وقيعالار نەمەسە كەلىسسوزدەر اسەر ەتتى؟
– 2025 جىلدى قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ بارلىق باعىتتار بويىنشا بەلسەندى جىلى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
اقش باعىتى بويىنشا باستى وقيعا – قاراشا ايىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ورتالىق ازيا + اقش» (C5+1) سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن ۆاشينگتونعا جاساعان ساپارى. قازاقستان بۇل فورماتتى وڭىرلىك ينتەگراتسيانى نىعايتۋ جانە ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق سۋبەكتىلىگىن ارتتىرۋ تەتىگى رەتىندە قاراستىرادى.
سامميت اياسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش باسشىلىعىمەن رەسمي كەلىسسوزدەرى ءوتتى. وندا امەريكالىق-قازاقستاندىق ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
بەلگىلى بولعانداي, اقش-قا ساپار قورىتىندىسىندا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر توپتاماسىنا قول قويىلدى. قۋانتاتىنى – بۇل كەلىسىمدەردىڭ بارلىعى ءوندىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋدى جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن كوزدەيدى.
اقش-پەن قارىم-قاتىناستاعى ماڭىزدى ساياسي باستامالاردىڭ ءبىرى – پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ قازاقستاننىڭ اۆراام كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ نيەتى تۋرالى مالىمدەمەسى بولدى.
جىل ىشىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن بىرنەشە رەت تەلەفون ارقىلى سويلەستى. جۋىرداعى اڭگىمە بارىسىندا ەكىجاقتى كۇن ءتارتىبى مەن قازىرگى حالىقارالىق جاعداي, سونىڭ ىشىندە ۋكراينا ماسەلەسى جان-جاقتى تالقىلاندى. وسى ورايدا امەريكالىق پرەزيدەنت پەن ەۋروپالىق كوشباسشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۋكراين داعدارىسىن رەتتەۋگە قاتىستى كوزقاراسىن ماڭىزدى دەپ سانايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
2025 جىلعى ماڭىزدى ديپلوماتيالىق كەزدەسۋلەردىڭ قاتارىندا قازاقستان مەن اقش سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى مۇرات نۇرتىلەۋ مەن ماركو رۋبيونىڭ جيدداداعى كەزدەسۋى, سونداي-اق اقش پرەزيدەنتىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى س.گوردىڭ جانە مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ك.لانداۋدىڭ قازاقستانعا ساپارلارىن اتاۋعا بولادى.
وسىلايشا, 2025 جىل قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ساپالى جاقىنداسۋ جىلى بولىپ, ساياسي ديالوگ تەرەڭدەپ, ەكونوميكالىق ارىپتەستىك ناقتى مازمۇنمەن تولىقتى.
– اقش-پەن ستراتەگيالىق ديالوگتى قالىپتاستىرۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەكە ءرولى قانداي؟ ونىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى ارىپتەستىكتىڭ ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جەكە ءرولى – شەشۋشى.
اقش ءۇشىن كەلىسىمدەردى ورىندايتىن, حالىقارالىق قۇقىق لوگيكاسىندا ويلايتىن كوشباسشى فاكتورى وتە ماڭىزدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ – ءدال وسىنداي سەرىكتەس: كاسىبي ديپلومات, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, باتىس ەليتالارىمەن ء«بىر تىلدە سويلەي الاتىن» تۇلعا.
امەريكالىق يستەبليشمەنتتە توقاەۆ انتاگونيستىك كۇن ءتارتىبى جوق, راتسيونالدى ءارى بولجامدى ليدەر رەتىندە قابىلدانادى. وعان سەنۋگە بولادى جانە ونىمەن ۇزاق مەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋعا مۇمكىندىك بار.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ۆاشينگتوننىڭ مۇددەلەرىن عانا ەمەس, ونىڭ ويلاۋ لوگيكاسىن دا تەرەڭ تۇسىنەدى. ول اقش-پەن قارىم-قاتىناستى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمدەر, ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق كۇن ءتارتىبى ارقىلى دامىتىپ كەلەدى. پراگماتيزم, ەكونوميكا, قاۋىپسىزدىك جانە ورنىقتىلىق – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ديپلوماتياسىن دەكلاراتيۆتى ەمەس, قولدانبالى ەتەدى.
– بيىل توقاەۆ پەن دونالد ترامپتىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. وسى كەزدەسۋدىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى قانداي؟
– كەزدەسۋدىڭ باستى ناتيجەسى – دونالد ترامپتىڭ قازاقستاننىڭ اقش ءۇشىن ماڭىزىن, ستراتەگيالىق ديالوگتى جالعاستىرۋعا قىزىعۋشىلىعىن جانە استانانىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنا قۇرمەتىن جەكە ءوزى راستاۋى. بۇل وتە ماڭىزدى, ويتكەنى د.ترامپ ءداستۇرلى تۇردە ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەردەن گورى كوشباسشىلار اراسىنداعى جەكە كەلىسىمدەرگە باسىمدىق بەرەدى.
كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا ەنەرگەتيكا, اسا ماڭىزدى مينەرالدار, ينفراقۇرىلىم جانە لوگيستيكا باسىم باعىتتار رەتىندە ايقىندالدى. ناتيجەسىندە بۇل باعىتتار كەيىنىرەك ۇكىمەتتەر مەن كورپوراتسيالار دەڭگەيىندە ناقتى ەكونوميكالىق كەلىسىمدەرمەن بەكىتىلدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ناتيجە – اقش-تىڭ قازىرگى اكىمشىلىگىنىڭ ورتالىق ازياداعى تۇراقتى جانە بولجامدى سەرىكتەستىككە مۇددەلىلىگىن راستاۋى.
كەزدەسۋ ناتيجەسىندە تىكەلەي ساياسي بايلانىس ارناسى قالىپتاستى. بۇل شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتىپ, ديالوگتىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرادى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – ماڭىزدى ديپلوماتيالىق اكتيۆ.
– قازىر قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ بەلسەندى سالالارى قايسى؟ قاي باعىتتاردا ءوسۋ الەۋەتى جوعارى؟
– بۇگىندە ينۆەستيتسيالار, ەنەرگەتيكا, اسا ماڭىزدى مينەرالدار جانە تەحنولوگيالار سالالارى ەڭ بەلسەندى دامىپ وتىر.
ال ءوسۋ الەۋەتى جوعارى باعىتتار رەتىندە كولىك جانە لوگيستيكا, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار, ءبىلىم بەرۋ مەن مەديتسينا سالالارىن اتاپ وتۋگە بولادى.
جالپى ءۇردىس – ءوزارا مۇددەلەردى مويىنداۋعا جانە پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ.
– قازاقستاننىڭ وڭىرلىك ساياساتتاعى ءرولىن قالاي باعالايسىز؟ ەل باتىس پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى كوپىر بولا الا ما؟
– قازاقستان قازىردىڭ وزىندە باتىس پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ وتىر.
ەلىمىز C5+1 سياقتى فورماتتارعا بەلسەندى قاتىسىپ, ءوڭىردى بىتىراڭقى ەلدەر جيىنتىعى رەتىندە ەمەس, ءبىرتۇتاس سۋبەكت رەتىندە ىلگەرىلەتۋدە, باتىسپەن قاتىناستاردا يدەولوگيالانۋدان قاشادى.
قازاقستان – ورتا ءدالىزدىڭ, ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق تىزبەكتەردىڭ, اسا ماڭىزدى مينەرالدار جوبالارىنىڭ نەگىزگى بۋىنى.
باتىس ءۇشىن ءوڭىر – گەوساياسي تاۋەكەل ايماقتارىن اينالىپ وتەتىن بالاما مارشرۋت, ال ايماق ەلدەرى ءۇشىن – جاھاندىق نارىقتارعا شىعۋ مۇمكىندىگى.
استانا حالىقارالىق كەلىسسوزدەر, فورۋمدار جانە ءبىر-بىرىنە قايشى پوزيتسيالار اراسىنداعى ديالوگ الاڭىنا اينالدى.
– توقاەۆتىڭ ديپلوماتيالىق باستامالارى مەن اقش-تىڭ قولداۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ىقپالىن قانشالىقتى كۇشەيتتى؟
– مەنىڭشە, قازاقستاننىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي ارتتى – ەڭ الدىمەن ديپلوماتيالىق دەلدال جانە بولجامدى «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە.
قازاقستان ەندى تەك وڭىرلىك ارىپتەس ەمەس, كورشىلەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە ىڭعايلى دەربەس ديپلوماتيالىق توراپ رەتىندە قابىلدانۋدا.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇسىندا قازاقستان ءجيى ديالوگ الاڭى رەتىندە اتالادى, ءارتۇرلى لاگەرلەرمەن سويلەسە الاتىن, پوزيتسيا تاڭبايتىن جانە شيەلەنىستى تومەندەتە الاتىن ەل رەتىندە تانىلدى. اقش-تىڭ قولداۋى بۇل مارتەبەنى كۇشەيتە ءتۇستى.
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ باستامالارى مەن اقش-تىڭ قىزىعۋشىلىعى قازاقستاننىڭ ورتا دالىزدەگى, رەسۋرستاردى جەتكىزۋ تىزبەكتەرىندەگى, ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق قاۋىپسىزدىكتەگى ماڭىزىن ارتتىردى.
ەڭ باستىسى – اقش قازاقستاننىڭ پوزيتسياسىن ساياسي تۇرعىدا كۇشەيتەدى, بىراق ونىڭ كۇن ءتارتىبىن باقىلامايدى. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەدە سيرەك كەزدەسەتىن تەڭگەرىم.