پرەزيدەنت ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, الەۋمەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان بىرنەشە ءىرى باستاما جاريالاپ, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. بىراق قۇرىلىمدار اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدىڭ السىزدىگى, ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان بيۋروكراتيالىق توسقاۋىل, وڭىرلەردەگى اتقارۋشى بيلىك جۇمىس قارقىنىنىڭ اركەلكىلىگى رەفورمانىڭ تەز ءارى تولىق ورىندالۋىنا ايتارلىقتاي تەجەۋ.
پرەزيدەنت تاراپىنان ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى, باعا تۇراقتىلىعىنا ناقتى تاپسىرما بەرىلگەنىنە قاراماستان كوپتەگەن ساراپشى وسى سالاداعى شارالار «سالدارىمەن كۇرەسۋ» دەڭگەيىندە قالىپ وتىرعانىن, ءتيىمدى تۇپكى سەبەپتەردى جويۋعا جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.
ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى باعىتى – ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ەكى ەسەلەپ, 2029 جىلعا قاراي كولەمىن 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ. بۇل – وتە اۋقىمدى ماقسات. بۇگىنگى ناقتى كورسەتكىشتەرگە قاراعاندا قول جەتكىزۋگە بولاتىن مەجەلەردىڭ ءبىرى.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسى 44 ملرد دوللاردان استى. بۇل – وزبەكستان كورسەتكىشىنەن ءبىر جارىم ەسە, ال قىرعىزستاننان شامامەن ون ەسە جوعارى.
وسى جىلدىڭ العاشقى توعىز ايىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىم – 6,3%, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم دە تۇراقتى: كەيىنگى جىلدارى بۇل سالا جىلىنا 4-6% ارالىعىندا ءوسىپ كەلەدى.
ەكونوميكا دامۋى جونىندە ءسوز ەتكەندە پرەزيدەنت وڭدەۋشى ونەركاسىپتى ۇلتتىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدىرۋدى باستى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەدى. بۇل ۇستانىم كەزدەيسوق ەمەس: قازىرگى الەمدە شيكىزاتقا عانا سۇيەنۋ – تۇراقسىزدىقتىڭ باستى كوزى, ال قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ءوندىرۋ – ۇزاقمەرزىمدى دامۋدىڭ كەپىلى.
قازىرگى جاھاندىق ەكونوميكالىق جاعدايدا ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ قاجەت. بۇل, ءبىر جاعىنان, تابيعي قادام. سەبەبى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن باسەكە ەشقاشان توقتامايدى: الەم ەلدەرى كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە كۇرەس جۇرگىزەدى. ەكىنشى جاعىنان, پرەزيدەنتتىڭ باستامالارى جاڭا گەوەكونوميكالىق شىندىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى.
بۇگىندە جاھاندىق قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىنىڭ ىدىراۋى, وندىرىستەردىڭ ايماقتارعا قايتا ءبولىنۋى جانە كاپيتال ءۇشىن كۇرەستىڭ كۇشەيۋى تۇراقتى ۇردىسكە اينالدى. وسىنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىن زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەۋى – وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك. ەلدەگى سوڭعى باستامالارعا قاراساق, قازاقستان الداعى جىلدارى ينۆەستورلارعا تەك شيكىزاتتىق اكتيۆتەردى عانا ەمەس, وڭدەۋشى ونەركاسىپتى, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى دامىتۋعا ارنالعان تولىققاندى ەكوجۇيە ۇسىنا الاتىن ەلگە اينالۋعا نيەتتى. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ كەپىلدى جەتكىزىلىمى, ينفراقۇرىلىم قولجەتىمدىلىگى, اكىمشىلىك راسىمدەردىڭ جەڭىلدەتىلۋى – جاڭا ينۆەستيتسيالىق مودەلدىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە كورشىلەس ەلدەرمەن, رەسەي, قىتاي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مىسالى, رەسەيدىڭ اتوم, گاز حيمياسى جانە ماشينا جاساۋ سالالارىنداعى تاجىريبەسى, قىتايدىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار مەن يندۋستريالىق پاركتەر قۇرۋداعى تابىستى تاجىريبەسى ەلىمىزگە پايدالى سينەرگيا بەرە الادى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا قاتىستى بەرىلگەن كەپىلدىكتەر – ەلىمىز ءۇشىن سەرپىندى جاڭا باعىتتاردى اشاتىن سيگنال. بۇل, اسىرەسە, اتوم ەنەرگەتيكاسى, گاز وڭدەۋ, مۇناي-حيميا سالالارىندا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ءىرى كووپەراتسيالىق جوبالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
يننوۆاتسيا مەن بار ارتىقشىلىقتاردى ۇيلەستىرۋ – ەلىمىز ءۇشىن ەڭ وڭتايلى جول. بۇل مودەل ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ارحيتەكتۋرادا تۇراقتى, ىقپالدى, باسەكەلى ويىنشى رەتىندە ورنىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا الادى. بۇل – جاڭا ەكونوميكالىق باعىتىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق پاراديگما. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوزقاراسىندا تسيفرلىق ترانسفورماتسيا تەك زاماناۋي ءۇردىستى قۋىپ جەتۋ ەمەس, ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالاتىن قۇرال. الەمدە ءار مەملەكەت ينۆەستورلارعا «تارتىمدى بولۋعا» تالپىنادى, بىراق ەلىمىزدىڭ ۇسىناتىن مودەلى بۇل تۇسىنىكتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ وتىر.
وسى باعىتتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت – ايماقتىق كووپەراتسيانىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيامەن ۇندەسۋى. قازىر رەسەي مەن قىتايدا جاساندى ينتەللەكت, نەيروجەلىلەر, «اقىلدى» لوگيستيكالىق حابتار قارقىندى ەنگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ بۇل ۇدەرىسكە قوسىلۋى – تاسىمال, ترانزيت, اگروتەحنولوگيا, ونەركاسىپ كووپەراتسياسى سالالارىندا جاڭا مۇمكىندىك اشادى. ماسەلەن, «اقىلدى» كولىك دالىزدەرىن قۇرۋ تەك تەحنيكالىق جاڭالىق ەمەس. بۇل – ەلىمىزدى ەۋرازياداعى نەگىزگى لوگيستيكالىق تۇيىندەردىڭ بىرىنە اينالدىراتىن گەوەكونوميكالىق ارتىقشىلىق.
اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ سالاسىنداعى «روساتوممەن» بىرلەسكەن جوبالار دا تسيفرلاندىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر. ينفراقۇرىلىمنىڭ تسيفرلىق دەڭگەيى كوتەرىلگەن سايىن ينۆەستوردىڭ سەنىمى دە ارتادى, سەبەبى ول بولاشاق جوبانىڭ تۇراقتىلىعىنا, جوسپارلاۋدىڭ انىقتىعىنا كوز جەتكىزەدى.
شىن مانىندە ەلىمىزدەگى تسيفرلىق مودەرنيزاتسيا – ەلىمىزدىڭ بار مۇمكىندىگىن دۇرىس پايدالانىپ, جاڭا سەرپىن بەرۋدىڭ ءتيىمدى جولى. تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بۇرىننان بار سالالارداعى ەسكىرگەن جۇمىس تاسىلدەرىنەن باس تارتىپ, ولاردى قازىرگى زامانعا ساي تەحنولوگيالىق ەكوجۇيەگە كوشىرەمىز. بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلىق قىزمەتتەردىڭ كەڭەيۋى حالىققا دا, بيزنەسكە دە ۇلكەن جەڭىلدىك اكەلىپ وتىر. ياعني تسيفرلاندىرۋ – ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جاڭا قۋات بەرەتىن قۇرال. ول دۇرىس قولدانىلسا, ەلىمىزدى تەحنولوگيالىق جاعىنان وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوساتىن ماڭىزدى قادام بولماق.
تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ەلىمىز باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەي الادى, ەكونوميكانىڭ اشىقتىعىن كۇشەيتەدى, ينۆەستور ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى, ستراتەگيالىق جوبالاردىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ارحيتەكتۋرادا ءوز ورنىن نىعايتادى.
بۇگىنگى تەندەنتسيا ايقىن: كىم تسيفرلىق شەشىمدەرگە سەنىم ارتادى – سول بولاشاق ينۆەستيتسيالاردى تارتادى. ال بۇل جولدا قازاقستاننىڭ تاڭداعان باعىتى دۇرىس ءارى ۋاقىتقا ساي.
ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قوردىڭ تۇراقتى رەزەرۆى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەگىنشە, الەمنىڭ بار-جوعى 57 ەلىندە عانا ۇلتتىق قور بار, قازاقستان سول تىزىمدە (ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى – 64 ملرد دوللار, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى – 52,2 ملرد دوللار, جىل باسىنان بەرى ءوسىمى – 20%). بۇل قورلار سىرتقى ساياساتتىڭ دا, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق «قاۋىپسىزدىك جاستىعى». دەگەنمەن الەمدىك ەكونوميكا تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە شيكىزاتتىق ەمەس كىرىستەردىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەۋ, ۇلتتىق قور قاراجاتىن باسقارۋدىڭ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. مۇناي-گاز سەكتورىنا دەگەن تاۋەلدىلىك تولەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيىنىڭ ناشارلاۋىن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى تاۋەكەلىن تۋدىرادى. سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى, اسىرەسە, ونەركاسىپتى قولداۋعا ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمسالۋعا ءتيىس.
ەل وڭىرلەرىنىڭ ايماقتىق ەكونوميكاسى دا بىركەلكى ەمەس. ەكونوميكانىڭ جالپى سەرپىنى جوعارى بولعانىمەن, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى تيىمدىلىگى ءالى تولىق ەمەس. بۇل – ەل دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندەگى باستى تۇيتكىلدىڭ ءبىرى. ءبىر جاعىنان قاراساق, ەلىمىزدە «ايماق-لوكوموتيۆتەر» قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ناقتى باستامالار بار. ماسەلەن, الاتاۋ قالاسىنىڭ يننوۆاتسيالىق حابقا اينالۋى, الماتى مەن قاراعاندى وبلىستارىنداعى ماشينا جاساۋ كلاستەرلەرى, ت.ب. بۇل تاجىريبە الەمدەگى وڭىرلىك دامۋ مودەلىنىڭ قازاقستاندىق نۇسقاسى رەتىندە ءساتتى ىسكە اسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك ءالى ساقتالىپ وتىر. سىرت قاراعاندا ءوسىم بار سياقتى كورىنگەنىمەن, ەل ىشىندە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق اسيممەتريا بايقالادى. ۇلتتىق تابىستىڭ نەگىزگى بولىگىن قامتاماسىز ەتەتىن مۇنايلى وڭىرلەر اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تىم تاۋەلدى. ال پاۆلودار, قاراعاندى, قوستاناي سياقتى يندۋستريالىق وبلىستاردىڭ وندىرىستىك الەۋەتى جوعارى بولعانىمەن, تەرەڭ وڭدەۋ دەڭگەيى ءالى جەتكىلىكسىز. اۋىلدىق وڭىرلەردە اگروونەركاسىپ الەۋەتى زور بولسا دا, لوگيستيكا مەن وتكىزۋ تىزبەگى تولىق جولعا قويىلماعان. سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋىندا اتاپ وتكەن «وندىرۋشىدەن سورەگە دەيىن» جۇمىس ىستەيتىن بىرىڭعاي تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ – وڭىرلىك تەڭگەرىمسىزدىكتى جوياتىن ماڭىزدى قۇرال. بۇل باستاما ازىرگە تولىق ىسكە اسا قويعان جوق, بىراق وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە جوعارى.
وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى زور, بىراق دامۋ قارقىنى بىركەلكى ەمەس. ءبىر ءوڭىر يننوۆاتسياعا بەت بۇرسا, ەندى ءبىرى ءالى دە شيكىزاتقا تاۋەلدى. وسى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ, يندۋستريالىق ساياسات, وڭدەۋ سەكتورىن قولداۋ, «وندىرۋشىدەن ءونىمدى جەتكىزۋگە دەيىنگى» تىزبەكتى قۇرۋ, وڭىرلەردى رەكوردتىق دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەگەر وسى باعىتتاعى جۇمىس ءتيىمدى ءارى جۇيەلى تۇردە جالعاسا بەرسە, ەلىمىز 2029 جىلعا جوسپارلانعان نەگىزگى ماقسات – ىشكى جالپى ءونىمدى ەكى ەسەلەۋ مەجەسىنە سەنىمدى قاداممەن جاقىنداي تۇسەدى.
قورىتا ايتقاندا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى جۇيەلى جانە سالماقتى ساياسات جەمىسى ەكەنى ايقىن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيالىق كوزقاراسى مەن ساياسي ەرىك-جىگەرى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, يندۋستريالىق بازانى كۇشەيتۋگە, الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ تولىق ورىندالۋىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ناقتى سەرپىن بەردى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان رەفورمالار جەكەلەگەن سالالاردى ەمەس, بۇكىل ەكونوميكالىق مودەلدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان. پرەزيدەنتتىڭ ايقىنداعان مىندەتتەرىن ۇكىمەت ناقتى شارالارعا اينالدىرىپ, پارلامەنت زاڭنامالىق قولداۋ كورسەتىپ, وسىنداي ينستيتۋتسيونالدىق تۇتاستىق پەن ءتيىمدى باسقارۋ مادەنيەتى ورنىققان جاعدايدا عانا ەكونوميكالىق رەفورمالار تولىق جۇزەگە اسا الادى. بۇل جولدا ساياسي جىگەرمەن قاتار, ورىنداۋشى تەتىكتەردىڭ مىقتى بولۋى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
رۋسلان دۇيسەنوۆ,
مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى