جاڭا سالىق كودەكسى قولدانىسقا ەنەدى دەگەلى جۇرتشىلىق تۇرعىن ءۇي باعاسىنا الاڭداۋلى. ۇكىمەت جۇيەدەگى جاڭا وزگەرىستەر, سونىڭ ىشىندەگى قوسىلعان قۇن سالىعى باسپانا باعاسىنا اسەر ەتپەيدى دەپ سەندىرگەنىمەن ەلدىڭ كوڭىلى – ەلەڭ-الاڭ. اسىرەسە باسپاناعا مۇقتاج قاراپايىم حالىقتىڭ دەنى ققس ءۇيدىڭ باعاسىن تىپتەن شارىقتاتىپ جىبەرەدى دەگەن پىكىردە.
باسپانا باعاسىنا كوزقاراس
كەيىنگى جىلدارى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا توقتاۋسىز ءوسىپ كەلەدى. باسپانا باعاسىنىڭ شارىقتاعانى سونشالىق, ونىڭ قارقىنى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن دە اسىپ تۇسكەن. Energyprom.kz پورتالىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2025 جىلدىڭ قازان ايىندا باستاپقى نارىقتاعى پاتەرلەردىڭ باعاسى 13,1%-عا وسسە, قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەردىڭ باعاسى 11,6%-عا كوتەرىلگەن.
ماماندار ەلدەگى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى قىمباتشىلىق بارلىق وڭىردە بايقالىپ وتىرعانىن ايتادى. بۇرىن پاتەردىڭ قىمباتتاۋى جاعىنان ۇنەمى استانا مەن الماتى كوش باستاپ تۇرسا, بيىل بۇل مەگاپوليستەردى پاۆلودار قالاسى باسىپ وزعان. مۇندا تۇرعىن ءۇي باعاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 24,2%-عا وسكەن. ودان كەيىنگى ورىندا قوناەۆ (17,8%-عا), الماتى (16,2%), شىمكەنت (15,5%), قىزىلوردا (15,3%) جانە استانا (13,7%) تۇر. «وسى التى قالادا باعا ءوسىمى رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن اسىپ ءتۇستى. ال قالعان 14 قالادا تۇرعىن ءۇي باعاسى ءبىرشاما باسەڭ, ءوسىم 5%-دان اسپايدى», دەپ كورسەتىلگەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتە.
جوعارىدا اتالعان قالالارداعى تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋ سەبەبىن ساراپشىلار ۋربانيزاتسيالىق جاعدايمەن, ميگراتسيالىق سۇرانىستىڭ وسۋىمەن, ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستىرادى. بىراق بىرنەشە قالاداعى باعانىڭ شارىقتاۋى قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى جالپى احۋالدى كورسەتپەسە كەرەك.
«جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە ادەتتە كوپتەگەن فاكتور قاتار اسەر ەتىپ جاتادى. ال بيىل باعانىڭ شارىقتاۋىنا نەگىزىنەن زاڭناماداعى وزگەرىستەر سەبەپ», دەپ توپشىلايدى ساراپشىلار. زەرتتەۋشىلەردىڭ مۇنداي بايلامعا كەلۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ەستەرىڭىزدە بولسا, وسى جىلى «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ, اۆتوموبيل جولدارى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى تاسىمالداۋ جونىندەگى قىزمەتتەردى كورسەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا ءۇش تۇزەتۋ پاكەتى ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلعان ەدى. ءبىرىنشى تۇزەتۋ پاكەتى بيىل شىلدە ايىندا, ودان كەيىنگىسى تامىزدا كۇشىنە ەندى. ال ءۇشىنشى پاكەتى 2026 جىلى قولدانىسقا ەنەدى.
بۇل زاڭنامالىق قۇجاتتىڭ ەكىنشى تۇزەتۋ پاكەتى ۇلەستىك قۇرىلىس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى كۇشەيتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قۇجاتتا ۇلەسكەرلەردىڭ قۇقى, ولاردى سەنىمسىز قۇرىلىس كومپانيالارىنان قورعاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قاتتاپ جازىلعان. تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جاسالاتىن كەلىسىمدەردىڭ اشىق ءارى قاۋىپسىز بولۋىنا دا ءمان بەرىلگەن. سونداي-اق رۇقساتسىز سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي-جايلارىنا ۇلەسكەر تارتۋعا جانە الدىن الا كەلىسىمدەر جاساسۋعا تىيىم سالىنادى. اكىمدىكتىڭ رۇقساتى نەمەسە بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ كەپىلدىگى بولماسا, قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي كەشەنىن جارنامالاۋعا دا بولمايدى. «جاڭا زاڭناما بويىنشا ۇلەستىك قۇرىلىس ەرەجەلەرى قاتاڭدانا ءتۇستى. كەلەسى جىلدان باستاپ قۇرىلىس كومپانيالارى تۇرعىن ءۇي كەشەنىن پايدالانۋعا بەرۋ مەرزىمىن بۇرىنعىداي توعىز ايعا دەيىن سوزىپ جۇرە المايدى. جاڭا تالاپ بويىنشا تۇرعىن ءۇي كەشەنىن تاپسىرۋ مەرزىمى وتكەننەن كەيىن بەس ايدىڭ ىشىندە قۇرىلىستى پايدالانۋعا بەرۋى كەرەك. مىنە, وسى سياقتى شارتتاردىڭ زاڭناماعا ەنگىزىلۋى تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلدى», دەيدى «Halyk Finance» ساراپشىلارى.
سالىقتىڭ دا سالماعى بار
جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەلىمىزدە جاڭا سالىق كودەكسى كۇشىنە ەنەدى.
ەلدىڭ سالىق جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى كوزدەيتىن كودەكستە قوسىلعان قۇن سالىعى مولشەرى ۇلعايىپ, 16% بولىپ بەلگىلەندى جانە جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى ققس تولەۋدەن بوساتىلعان قۇرىلىس كومپانيالارى ونى تولەۋگە مىندەتتەلدى. البەتتە, مۇنداي وزگەرىستەر قۇرىلىس «لوببيستەرىنە» وڭاي تيمەگەنى انىق. ولار دا قاراپ قالماي, تۇرعىن ءۇي جوبالارىنان تۇسەتىن پايدانى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن الدىن الا قام جاساپ, باعانى كوتەرە باستادى. ال باسپانا باعاسى ءبارىبىر كوتەرىلەدى دەپ جانتالاسقان تۇتىنۋشىلار دا ءۇي قاتتى قىمباتتاماي تۇرىپ, وعان اقشا سالۋعا تىرىستى. ء«ۇي الىپ-ساتۋمەن اينالىساتىن دەلدالدار جاڭا ۇيلەردەگى باعانىڭ بىرتىندەپ قىمباتتاپ جاتقانىن باعامداپ, قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەردىڭ قۇنىن دا وسىرە باستادى. وسىلايشا, تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى باعا وسىمىنە اكەلدى», دەيدى ساراپشىلار.
ەلىمىزدەگى قۇرىلىس كومپانيالارى قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلعانىن جوعارىدا ايتتىق. ءاۋ باستا بۇل جەڭىلدىك تۇرعىن ءۇي باعاسىن تۇراقتى ۇستاۋ, ونىڭ باعاسىن حالىققا از دا بولسا قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىنان تۋىنداعان ەدى. بىراق مەملەكەتتىڭ قۇرىلىس سالۋشىلارعا جاساعان بۇل ۇزاق جىلعى «جاقسىلىعى» اقتالا قويعان جوق. كەيىنگى كەزدەرى پارلامەنت دەپۋتاتتارى سالىق جەڭىلدىگىن جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى پايدالانىپ كەلسە دە, تۇرعىن ءۇي باعاسىن وسىرۋمەن بولعان قۇرىلىس كومپانيالارىنا شۇيلىگە باستادى.
ققس تولەۋگە مىندەتتەيتىن نورمانى قولدايتىنىن بىلدىرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك: ء«بىز 23 جىل بويى قۇرىلىس كومپانيالارىن قولداپ كەلدىك. ولارعا سۋبسيديا بەردىك, دوتاتسيانى دا اياعان جوقپىز. باسپانا باعاسىن ارزانداتسىن دەپ قوسىلعان قۇن سالىعىنان دا بوساتتىق. بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەت ولاردىڭ بايىپ كەتۋىنە جاعداي جاسادى. ال ولار قايتتى؟ تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسىن جيىرما ەسە ءوسىردى. كەيبىر قۇرىلىس قوجايىندارى «فوربس» تىزىمىندە ءجۇر. ەندى ءبىرى كاپيتالىن شەتەلگە اسىردى. ۇلەسكەرلەردى الداپ, سازعا وتىرعىزىپ كەتكەندەر دە بار. ەندى قۇرىلىس كومپانيالارىنا قانداي دا ءبىر توقتام بولۋى كەرەك قوي», دەيدى.
مۇنداي پىكىردى پارلامەنت دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ تە قوستايدى. «قۇرىلىس كومپانيالارى مەملەكەتتىڭ سەنىمىن ءوز مۇددەسىنە پايدالاندى. ققس-نى الىپ تاستاسا, پاتەردىڭ شارشى مەترىن ارزانعا ساتامىز دەپ ۋادە ەتتى. بىراق سالىق جەڭىلدىگىنىڭ پايداسىن حالىق كورگەن جوق. تۇرعىن ءۇي باعاسى وسۋمەن بولدى. سالادا جەمقورلىق كوبەيدى, الاياقتار قاپتاپ كەتتى. قۇرىلىسقا كەپىلدىك بەرۋ مەرزىمىن 10 جىلدان 2 جىلعا ازايتۋىمىزدىڭ ءوزى قاتەلىك بولدى. قۇرىلىستان ساپا كەتتى. باسپاناعا مۇقتاج حالىق ارزان ماتەريالدارمەن سالىنعان قىمبات ءۇيدى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر», دەيدى م.ابەنوۆ.
«دەپۋتاتتار كوتەرىپ وتىرعان ماسەلە ءبىراز زاڭنامالىق قۇجاتقا نەگىز بولدى. سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىستەر مەن ۇلەستىك قۇرىلىس سالاسىنداعى تالاپتار باعا ساياساتىنا ونشا اسەر ەتە قويمايدى, ەسەسىنە تۇرعىن ءۇي نارىعى «كولەڭكەلى» مامىلەلەرى مەن كەلىسىمدەردەن تازارىپ, بيۋدجەت قورجىنى قوسىمشا قاراجاتپەن تولىعادى», دەيدى ساراپشىلار.
باسپانا قۇنىنا قاتىستى بولجام
ۇكىمەت قوسىلعان قۇن سالىعى جەڭىلدىگىن الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداماس بۇرىن باعا ساياساتىنا قاتىستى ارنايى تالدامالىق جۇمىس جۇرگىزگەن. سونىڭ ناتيجەسىن العا تارتقان مينيسترلەر كابينەتى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا دۇرلىگۋ تۋعىزاتىنداي كۇردەلى ماسەلە تۋىندامايتىنىنا سەنىمدى.
تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ ساراپشىسى ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىق تالاپتارى 2026 جىلدان باستاپ سالىناتىن ۇيلەرگە عانا قاتىستى. وسىعان دەيىن قاداسى قاعىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن نىساندارعا سالىق سالىنبايدى. «سپەكۋلياتيۆتى فاكتورلار اسەرىن ەسەپتەمەگەندە, تۇرعىن ءۇي باعامىندا اسا وزگەرىستەر بولا قويمايدى. قازىرگى سپەكۋلياتيۆتى كوزقاراستار كەلەسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنان كەيىن باسەڭسىپ, باسپانا باعاسى قالىپتى دەڭگەيگە تۇسەدى», دەيدى ەكونوميست-ساراپشى.
ال Krisha.kz سايتى ساتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى يمران وسمانوۆ كەيىنگى اپتالاردا استانا مەن الماتىدا قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەر قىمباتتاعانىن ايتادى. مۇنىڭ سەبەبىن ول اقپاراتتىق مانيپۋلياتسيادان تۋىنداعان دۇرلىگۋدەن بولدى دەپ ەسەپتەيدى. «سالىق رەفورماسىن جەتە تۇسىنبەگەن حالىق دۇرمەككە ىلەسىپ كەتىپ جاتىر. ەلدىڭ كوبى ققس سالىنسا, ءۇيدىڭ باعاسى كۇرت قىمباتتايدى دەپ قاۋىپتەنەدى. شىنتۋايتىندا, بۇل وزگەرىستەر بۇرىن سالىنعان ەسكى ۇيلەرگە تۇك تە قاتىسى جوق», دەيدى ول.
يمران وسمانوۆ قازىرگى تاڭدا ساتىلىمعا شىعارىلعان ۇيلەردىڭ باستاپقى قۇنى نارىق باعاسىنان الدەقايدا جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. دەي تۇرعانمەن, ساراپشىنىڭ تۇرعىن ءۇي باعاسىنا قاتىستى بولجامى ءپوزيتيۆتى. ونىڭ سوزىنشە, تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى قازىرگى قىمباتشىلىق – ۋاقىتشا قۇبىلىس. باعانىڭ ءوسۋى جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايلارىنا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن. ودان كەيىن نارىقتاعى باعا بىرتىندەپ قالپىنا كەلە باستايدى.