ەل ەكونوميكاسىنداعى باستى باسىمدىق – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. وسى ماقساتتا ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىرلەسىپ, ارنايى باعدارلاما قابىلدادى. تابىس ءوسىمى تۇراقتى بولۋى قاجەت دەگەن ۇستانىممەن اتالعان قۇرىلىمدار ءوز ساياساتىن بىرىكتىرىپ وتىر.
جوسپار بويىنشا 2026–2028 جىلدار ارالىعىندا حالىقتىڭ تابىسى 2–3 پايىز كولەمىندە ءوسۋى كەرەك. مۇنداي ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن الدىمەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق قاجەت. بۇل جولدا ينفلياتسيانى باقىلاۋ, بيۋدجەت تاپشىلىعىن شەكتەۋ, ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ ماڭىزدى. باعدارلامانىڭ نەگىزىندە وسى باعىتتاردىڭ ءبارى بار.
ۇكىمەتتىڭ مالىمدەۋىنشە, ەكونوميكادا وڭ وزگەرىس قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ جاتىر. 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسى 6,4 پايىز ءوستى. ال ناقتى سەكتور 8,2 پايىز دەڭگەيىندە ءوسىم كورسەتتى. كولىك سالاسى, قۇرىلىس جانە كەن ءوندىرۋ جۇمىستارى جاقسى قارقىن الىپ وتىر. وسى سالالاردىڭ ءوسۋى ءوندىرىس تسيكلىنىڭ قايتا جاندانىپ جاتقانىن بىلدىرەدى. وڭدەۋ سالاسىندا دا وڭ وزگەرىس بار. ماشينا جاساۋ, حيميا, مەتاللۋرگيا, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى جانە مۇناي وڭدەۋ سالالارىندا كورسەتكىشتەر كوتەرىلدى. ىشكى ءوندىرىس ارتقان سايىن سىرتتان كەلەتىن تاۋارعا تاۋەلدىلىك ازايادى. ال دامۋ باعىتى كولەم ارتتىرۋ عانا ەمەس. ەندى تەحنولوگياعا, تسيفرلاندىرۋعا, جاڭا ادىستەرگە جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن جاقسارتۋعا كوبىرەك نازار اۋدارىلادى. ۇلتتىق ينفراقۇرىلىم جوسپارى ىسكە قوسىلدى. جوسپارعا سايكەس جىل سايىن 100 جاڭا جوبا اشىلادى. سونىمەن قاتار 17 ءىرى وندىرىستىك جوبا جۇزەگە اسادى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ 2026–2028 جىلدار ارالىعىندا كەم دەگەندە 5 پايىز ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەدى.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەردىلدا يبادۋللا ۇلى وسى ۇسىنىلعان باعدارلاما قازىرگى ۋاقىتتىڭ ناقتى سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى دەگەن پىكىردە.
«قۇجاتتا بۇگىنگى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى جان-جاقتى قامتىلعان. ەلىمىزدىڭ الداعى 3 جىلدا قالاي داميتىنى دا انىق كورسەتىلگەن. ەڭ باستىسى, مەملەكەت پەن قارجى رەتتەيتىن ورگاندار ءبىر باعىتپەن جۇمىس ىستەپ وتىرعانى بايقالادى. بارلىعىنىڭ ماقساتى ەكونوميكا تۇراقتى بولىپ, حالىقتىڭ ءومىرى جاقسارا بەرسە دەگەن نيەت. باعدارلامادا باعالاردى باقىلاۋعا جانە قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. سىرتقى تاۋەكەل كوبەيىپ تۇرعان كەزدە, شيكىزات نارىعى قۇبىلىپ جاتقاندا جانە الەمدىك ەكونوميكادا وزگەرىس كوپ بولعاندا بيۋدجەت ساياساتى مەن اقشا نەسيە ساياساتىنىڭ بىرگە جۇمىس ىستەۋى وتە قاجەت. وسى جولى ۇسىنىلعان شارالار دا ۋاقىتىندا جاسالعان دەپ ايتۋعا بولادى. بيۋدجەتتى ءتيىمدى جوسپارلاۋ, ينفلياتسيانى ۇستاپ تۇراتىن تەتىكتەردى كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك قارىز نارىعىن دامىتۋ سياقتى قادامدار ءوز ورنىمەن قويىلعان», دەيدى ە.تاۋتەنوۆ.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
ال Tengenomika تەلەگرام-ارناسىنىڭ اۆتورى رۋسلان سۇلتانوۆ وسى جوبانىڭ ناتيجەسىنە باسقا راكۋرستان قاراپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, ساپالى ءوسىم دەگەن ءسوزدى كوپ ادام ءىجو وسىمىمەن بايلانىستىرادى. ەكونوميكا كولەمى ارتسا, ءبارى دۇرىس دەپ ويلايدى. شىن مانىندە ساپالى ءوسىم سانداردىڭ ۇلعايۋىمەن ولشەنبەيدى.
«ساپالى ءوسىم – ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتىپ, بيزنەستىڭ تەحنولوگياعا, جابدىققا, يننوۆاتسياعا اقشا سالۋى. ەل ىشىندەگى وندىرىستە قوسىمشا قۇننىڭ ۇلەسى كوبەيگەنى دۇرىس. ەكسپورتتا دا جاڭا باعىتتار پايدا بولۋى كەرەك. حالىق تابىسى ينفلياتسيادان تەز ءوسىپ وتىرسا عانا ساپالى ءوسىم قالىپتاسادى. نارىقتا باسەكەلەستىك پايدا بولىپ, كومپانيالار سۋبسيدياعا ەمەس, ءوز كۇشىنە سەنۋى قاجەت. قازىرگى ءالسىز تۇسىمىز ينۆەستيتسيا كولەمى ۇلعايسا دا, ونىمدىلىكتىڭ باياۋ قوزعالىسى. بۇل – كاپيتالدىڭ دۇرىس قولدانىلماۋىنىڭ بەلگىسى. بۇگىندە ەل ىشىندە «ساپالى جانە تۇراقتى ءوسىم» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلادى. ۇكىمەتتىڭ تانىستىرعان جاڭا جوسپارى دا وسى باعىتقا نەگىزدەلگەن», دەيدى ر. سۇلتانوۆ.
«كۇشتى ەكونوميكانىڭ فورمۋلاسى وتە قاراپايىم. ساپالى ءوسىم ءۇشىن تەحنولوگيا, ونىمدىلىك جانە ادام كاپيتالى كەرەك. تۇراقتى ءوسىم ءۇشىن تۇسىنىكتى نارىق, قارجىلىق ءتارتىپ جانە تەڭگەرىمدى ىنتالاندىرۋ قاجەت. ساپالى ينۆەستيتسيا ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ناتيجە, قۇرىلىمدىق وزگەرىس جانە ەكسپورت الەۋەتى بولۋعا ءتيىس. وسى ءۇش باعىت بىرىكسە ەكونوميكا داميدى. ەگەر ول ورتا جولدا ءۇزىلىپ قالسا, ەل سۋبسيديا مەن ۆاليۋتا باعامىنىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرۋدى جالعاستىرا بەرەدى», دەيدى ساراپشى.
راس, ەلدىڭ دامۋىندا ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ ەرەكشە ورىن الادى. بىرلەسكەن باعدارلامادا ينفراقۇرىلىمدى تولىق جاڭارتۋ نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل جۇمىس لوگيستيكادان باستاپ, كوممۋنالدىق جۇيەگە دەيىن قامتيدى. ۇلتتىق ينفراقۇرىلىم جوسپارى 2029 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ورىندالادى. وسى جوسپاردىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكانى جاڭارتۋ دا بار. قالا مەن اۋىل ايماقتارىنداعى جەلىلەردى جوندەۋ, ستانسالاردى جاڭارتۋ مەن جاڭا ينفراقۇرىلىم سالۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ينۆەستيتسيالار. مۇنداي وزگەرىستەر وڭىرلەردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ونەركاسىپ جۇمىسى دا نىعايادى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى دا ارتادى.
ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ماسەلەسى باستى نازاردا. باعدارلامادا وسى باعىتقا دا ناقتى قادامدار جاسالعان. ۇكىمەت نارىقتى تاۋارمەن تولىقتىرۋدى, لوگيستيكانى دامىتۋعا جاعداي جاساۋدى, دەلدالدار شىعىنىن ازايتۋدى قولعا الادى. ماركەتپلەيستەردىڭ كوميسسياسىن اشىق كورسەتۋ, دەلدالداردىڭ تولەمدەرىن رەتتەۋ جانە ءبولىپ تولەۋ كەزىندە ەكى ءتۇرلى باعا ەنگىزۋ وسى شارالاردىڭ قاتارىندا. حالىق كۇندەلىكتى قولداناتىن تاۋارلار بويىنشا جەرگىلىكتى ءوندىرىستى قولداۋ دا جالعاسادى. وسى قادامدار باعانىڭ تۇراقتالۋىنا ىقپال ەتەدى.
ال ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمدەۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا دا اقشا نەسيە ساياساتىن قالىپتى دەڭگەيدە قاتاڭ ۇستايدى. بۇل ساياسات ينفلياتسيا ماقساتتى دەڭگەيگە جەتكەنشە جالعاسادى. بازالىق مولشەرلەمە نەگىزگى قۇرال بولىپ قالا بەرەدى. ول ەلدىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنە, باعا ديناميكاسىنا جانە قارجى نارىعىنىڭ جاعدايىنا اسەر ەتەدى. مولشەرلەمە ءار شەشىمدە ىشكى جانە سىرتقى تاۋەكەلدەر ەسكەرىلەدى. ينفلياتسياعا اسەر ەتەتىن بارلىق فاكتور قاراستىرىلادى.
«ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامى نارىق ارقىلى قالىپتاسادى. تەڭگەنىڭ قۇنى سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا, مۇناي باعاسىنا, سىرتقى قارجى نارىعىنا جانە تولەم بالانسىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. مۇنداي جۇيە ەلگە پايدا بەرەدى. ويتكەنى ەكونوميكا سىرتقى كۇيزەلىستەرگە تەز بەيىمدەلەدى. ديسبالانس جينالىپ قالمايدى. وسىعان قاراماستان ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيالارىنىڭ ۆاليۋتا وپەراتسيالارىن باقىلاۋدى كۇشەيتەدى. بۇل قادام ءىرى مامىلەلەردەن كەيىن پايدا بولاتىن كۇرت قوزعالىستارعا جول بەرمەيدى. حالىق تا, بيزنەس تە قاتتى وزگەرىستەرگە تاپ بولمايدى», دەپ مالىمدەيدى ۇلتتىق بانك.
ەكونوميست ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز الداعى جىلدارى الەمدىك ەكونوميكاداعى ورنىن ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى 2026 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى الەمدەگى ەڭ ءىرى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ, كولەمى 320 ملرد دوللار شاماسىنا جەتەدى دەپ بولجادى.
«سىرتقى ساراپشىلاردىڭ مۇنداي سەنىمدى جورامالى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ دۇرىس باعىتتا ەكەنىن كورسەتەدى. 320 ملرد بولماسا دا, وسى جىلدى 300 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇلكەن كولەمدەگى جۇمىستاردى اتقارىپ جاتىر. الداعى جىلدارعا ارنالعان جوسپارعا سايكەس, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى ايتارلىقتاي وزگەرەدى. نەگىزگى باسىمدىق تسيفرلاندىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ينفراقۇرىلىم مەن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى جاڭارتۋعا بەرىلەدى. ەكونوميكاداعى باستى ۇيىمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن «بايتەرەك» حولدينگى دە جاڭا رولگە كوشەدى. ول ەندى قاراجات تاراتۋشى قۇرىلىم ەمەس, 15-20 جۇيە قۇراۋشى جوبانى قارجىلاندىراتىن ستراتەگيالىق ينۆەستور قىزمەتىن اتقارادى. بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋىنا ءارى ءوندىرىستىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتەدى. وسى باعىتتاردىڭ ناتيجەسىندە الداعى 3 جىلدا ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 21% دەڭگەيىنە جەتپەك», دەيدى ەكونوميست.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانىڭ ۇزاقمەرزىمدى ىرگەتاسى – ينفراقۇرىلىم. قازىر ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپار ىسكە اسىپ, ەنەرگەتيكا مەن كوممۋنالدىق جۇيەلەر جاڭارتىلىپ جاتىر. بۇل حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرىپ, كاسىپكەرلەردىڭ شىعىنىن ازايتادى. ەكونوميست ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ساياساتىن ۇيلەستىرۋدىڭ دە ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ەكى قۇرىلىمنىڭ قادامدارى ءبىر باعىتتا بولعاندا عانا ينفلياتسيا باقىلاۋدا بولىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم نىعايادى. وسىنداي كەشەندى ءتاسىل ەل ەكونوميكاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, حالىق تابىسىن ارتتىرۋعا جول اشادى.
جاڭا جوسپار بويىنشا بيۋدجەتتىك ءتارتىپ تە قاتاڭ باقىلاۋدا بولادى. 2028 جىلعا قاراي بيۋدجەت تاپشىلىعىن 0,9%-عا دەيىن تومەندەتىپ, مەملەكەتتىك قارىزدى ءىجو-ءنىڭ 26%-ىنان اسىرماۋ كوزدەلگەن. بۇل قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, ۇلتتىق قورعا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. انتيينفلياتسيالىق قۇرالداردىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى ءوندىرىستى دامىتۋ. ىشكى نارىقتا وندىرىلگەن تاۋارلار باعانى تۇراقتاندىرىپ, سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. سونىمەن قاتار لوگيستيكا مەن ساقتاۋ جۇيەسى دامىتىلادى, بۇل ماۋسىمدىق باعا قۇبىلۋىن تومەندەتەدى. ماركەتپلەيستەر ءۇشىن جاڭا تالاپتار ەنگىزىلىپ, كوميسسيا مولشەرى اشىق كورسەتىلەدى, ال ءبولىپ تولەۋ كەزىندە ەكى ءتۇرلى باعا بەلگىلەۋ ءتارتىبى قولدانىلادى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەردىلدا يبادۋللا ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, باعدارلامادا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرىلەتىن نەسيەلەردى قولداۋ بولەك باعىت رەتىندە قارالعان. ويتكەنى ەكونوميكانى دامىتۋعا ەڭ كوپ ۇلەس قوساتىن – وسى سەكتور.
«نەگىزگى ماقسات – كاسىپكەرلەردىڭ نەسيە الۋىن جەڭىلدەتۋ. ءوتىنىش بەرۋ ۇدەرىستەرى تسيفرلاندىرىلادى. قاراۋ ۋاقىتى قىسقارادى. قابىلداناتىن كەپىل تۇرلەرى دە كەڭەيەدى. بۇل كاسىپكەرلەردى قولداۋعا ارنالعان ماڭىزدى قادام. سەبەبى شاعىن بيزنەس ەلدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. بيزنەسكە دامۋ مۇمكىندىگى بەرىلسە, ايماقتاردا جۇمىس تابىلادى. حالىقتىڭ تابىسى وسەدى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا دا مۇمكىندىك تۋادى. الداعى جىلدارى باسىم باعىتتارعا نەسيە بەرۋ كەڭەيەدى. كەپىل بەرۋ مەن ساقتاندىرۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان قولداۋ قۇرالدارى جاڭارتىلادى. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك. ءارى ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتانۋىنا جول اشادى. وسى شارالاردىڭ بارلىعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ, جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋ جانە تسيفرلىق شەشىمدەردى دامىتۋ مىندەتتەرىمەن ۇشتاسىپ وتىر. الداعى جىلدارى ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى وسى باعىتتارعا تىكەلەي بايلانىستى بولماق», دەيدى ە. تاۋتەنوۆ.