الەۋمەتتىك كومەك مايشەلپەك ەمەس

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل­عى «جاساندى ينتەل­­­لەكت دا­ۋى­رىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلە­­­لەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفر­لىق وزگەرىس­تەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىندا وڭىرلەردىڭ الەۋمەت­تىك مىندەتتەمەلە­رىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قايتا قا­راۋ, الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتاعى ازاماتتارعا بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى بىرىزدەندىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ: «مەملەكەتتىڭ كوز الدىنداعىدان باسقانى كورمەي, بارىنە كونە بەرەتىن الەۋمەتتىك ساياساتى جۇزدەن استام ءتۇرلى جەڭىلدىكتىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىردى. وسى جەڭىلدىكتەردى اپەرەمىن دەپ «كومەك قولىن» سوزاتىن جىلپوستار دا كوبەيدى. مەملەكەت ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتپايدى. بىراق الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى قولدان كوبەيتۋ – ەلدى دامىتۋعا, ياعني مەكتەپ, اۋرۋحانا, كولىك ينفراقۇرىلىمدارىن جانە باسقا دا نىساندار سالۋعا جۇمسالۋى قاجەت قىرۋار قاراجاتتى جەلگە شاشۋ دەگەن ءسوز. كەزىندە بىزدەگى «الەۋمەتتىك سالانىڭ جاناشىرلارى» تولىق ەمەس وتباسى دەگەن جەڭىلدىككە مۇقتاج ادامدار ساناتىن ويلاپ تاپقان ەدى.

سونىڭ سالدارىنان, اجى­راس­قان وتباسىلار سانى كۇرت ءوسىپ, ءبىز ءبىر كەزدە بۇل كورسەتكىش بو­يىنشا الەمدە «كوش باستاعان» ەلدەر­دىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. مۇنداي ­مىسالدار از ەمەس. وسىلايشا, ءبىز ءوزى­مىز جالقاۋلىق پەن ماسىل­دىققا ­جول بەرىپ وتىرمىز. وتباسى مۇشەلەرى­نىڭ بارلىعى دەرلىك نىسانالى الەۋمەتتىك كومەك پەن جاردەماقى الاتىن بولسا, جۇمىس ىستەۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ تۋرا­سىن ايتساق, الەۋ­مەت­تىك سالادا وڭ­تاي­لى شە­شىم قابىلداۋدىڭ ورنىنا, ۇكى­مەت كەمىندە 15 جىل بويى الەۋمەتتىك ماسىلدىق پەن الەۋ­مەتتىك الاياقتىققا جول بەرىپ كەلدى», دەدى.

شىنىندا دا, الەۋمەتتىك سالادا مەملەكەت باسشىسى سىناعان كەلەڭسىزدىكتەر تىيىلماي تۇر. جۋىردا تۇركىستان وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ااك تاعايىنداۋداعى زاڭسىزدىقتاردى اشكەرە­لەگەنىن جاريا ەتتى. وڭتۇس­تىك وڭىردەگى سارىاعاش اۋدانى­نىڭ – 11, كەلەس اۋدانىنىڭ – 6, ماقتاارال اۋدانىنىڭ 2 تۇرعىنى ناقتى تابىس­تارىن جاسىرۋ ارقىلى 4,2 ملن تەڭگە مەملەكەت قارجىسىن زاڭسىز يەمدەنگەن. بۇعان قوسا, كەلەس اۋدانىنىڭ 13 تۇرعىنى ااك الۋعا بەرگەن وتىنىشتەرىندە وتباسىمەن بىرگە تۇراتىن مۇشەلەرىن ادەيى جاسىرىپ, جيىنتىق تابىستى تومەندەتۋ ارقىلى كەدەيشىلىك شەگىنەن اسپاي, 2,2 ملن تەڭگەنى قالتالارىنا باسۋعا تىرىسقان. سونداي-اق پروكۋرورلار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ااك-ءتى تاعايىنداۋ زاڭدى­لىعىنا تال­­داۋ جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە كەي ازا­مات­­تاردىڭ جالعان دەرەكتەر ۇسىن­­عاندىعىن انىقتادى. اتاپ ايتقاندا, 2022–2023 جىلدارى جەتىساي اۋدانى­نىڭ 17 تۇرعىنى وزدەرىنىڭ ناقتى تۇرعى­لىق­تى مەكەنجايلارىن جاسىرىپ, ءبىر از قامتىلعان وتباسىنىڭ ءۇيىن كورسەت­كەن. مۇنداي فاكتىلەر جەتىساي (65), ساي­رام (3), سارىاعاش (1) اۋداندارىندا دا اشكەرەلەنگەن. وسى زاڭ بۇزۋشىلىق سالدارىنان مەملەكەتكە جالپى سوماسى 17 ملن تەڭگە زالال كەلتىرىلگەن. جول بەرىلگەن زاڭ بۇزۋ­شىلىقتارعا قاتىستى ۋاكىلەتتى ورگانعا پروكۋرور­لىق قاداعالاۋ اكتىسى ەنگىزىل­گەن.

بيىل ااك تاعايىنداۋ راسىم­دەرىنىڭ اشىقتىعى مەن وبەك­تيۆتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن تەكسەرۋ ۇدەرىسىن تسيفر­لاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن FSM Social ءموبيلدى قوسىمشاسى ەنگىزىلدى. ول ادام فاكتورىنىڭ اسەرىن بارىنشا ازايتۋعا, قابىل­دانعان شەشىمدەردىڭ نەگىزدىلىگى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا, تەكسە­رىس جۇرگىزۋ كەزىندە ۋاكى­لەتتى ورگانداردىڭ جۇمى­سىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگى اتالعان قوسىمشانىڭ كومەگىمەن بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا ااك الۋشىلاردى تەكسەرۋ اكتىلە­رىنە قاشىقتان مونيتورينگ جۇرگىزدى. ونىڭ بارىسىندا ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ وزدەرى كورسەتكەن تۇرعىلىقتى مەكەنجايلارى مەن ناقتى تۇرىپ جاتقان ورىندارىن سالىستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ناتيجەسىن­دە, سايكەسسىزدىكتەر بارلىعى ءمالىم بولدى. ءتيىستى دەرەكتەر ااك تاعايىنداۋ جونىندەگى ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردىڭ قىزمە­تىنە كەشەندى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ­گە الماتى, تۇركىستان وبلىستارى­نىڭ, اباي وبلىسى اباي اۋدانىنىڭ, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرىنە جى­بەرىلدى. قازىردىڭ وزىندە زاڭ بۇزا وتىرىپ, تولتىرىلعان 9 تەكسەرۋ اكتىسى قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىرىلدى. بۇل ااك تاعايىنداۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگانداردا سىبايلاس جەمقور­لىق تاۋەكەلى بارلىعىن دا اڭعارتادى.

مەملەكەت باسشىسى ايت­قانداي, «تولىق ەمەس وتباسى» ساناتىن ويلاپ تاۋىپ, وعان الەۋمەتتىك جەڭىلدىك بەرۋدىڭ اياعى ەلىمىزدە جالعان اجىراسۋدىڭ كوبەيۋىنە اكە­لىپ سوقتى. مۇنى ۇلت­تىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مى­نا مالى­مەت­تەرىنەن باي­قاۋ­عا بولادى: 2010 جىلى 146 443 نەكە تىركەلىپ, 41 617 نەكە بۇ­زىلعان, ياعني جۇبايلاردىڭ 28,4%-ى اجىراسقان. 2024 جىلى 123 626 نەكە تىركەلىپ, 40 569 نەكە بۇزىلعان, ياعني ەرلى-زايىپتىلاردىڭ 32,8%-ى اجىراسىپ كەتكەن.

– وڭىرلەردى ارالاپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەس­كەنىمىزدە جەرگىلىكتى اكىمدەر جالعان اجىراسۋ كوبەيىپ كەتكەنىن قاپەرىمىزگە سالدى. شىنى كەرەك, وتىرىك اجىراسقانداردىڭ كوزدەگەنى – وڭاي جولمەن پايدا تابۋ. ماسەلەن, 2015 جىلى رەسمي اجىراسىپ, الەۋمەتتىك وسال توپتىڭ قاتارىنا ەنىپ, تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان وتباسىلاردا 2017, 2020 جىلدارى ورتاق بالالار دۇنيەگە كەلىپ, اكەلەرىنىڭ تەگىن العان. ءتىپتى اعايىن-تۋىسى دا, كورشى-قولاڭى دا ولاردىڭ ەشقاشان اجىراسپاعانىن ايتادى. كەيبىر وتباسىلار سانالى تۇردە قۇجات نەگىزىندە اجىراسقانىمەن, ءبىر ۇيدە تۇرىپ, بالا تاربيەسىمەن بىرگە اينالىسىپ جاتىر. مۇنداي قادامعا بارعان وتباسىلار مەملەكەتتەن سۋبسيديا مەن جەڭىلدىك الۋعا بارىن سالادى. ولار تاع­دىر تاۋقىمەتىن تارتقان تالاي وتباسىنىڭ الدىن وراپ, كەزەگىن كەشىكتىرىپ, وبالدارىنا قالىپ ءجۇر. ماسەلەنىڭ ءمانى وسىندا. ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە, بيزنەس­تە جۇرگەن جاعدايى بار وتباسىلار دا كەزدەسەدى. ياعني تەگىن كەلەتىن ءۇيدىڭ كەزەگىنە تەتىگىن تاۋىپ تۇرىپ العان. ءتىپتى ءزاۋلىم ۇيلەردە تۇرىپ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى الۋدان دا باس تارتپاي وتىرعاندار قانشاما؟! وتىرىككە قۇرىلعان نەكە وتباسىلىق قۇندىلىقتى دا قۇل­دىراتىپ جىبەرەتىنى انىق. بۇل دا ۇلكەن ماسەلە, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتاي ۇلى.

تۇيىندەي ايتساق, قوعامى­مىزدا بە­لەڭ العان ماسىلدىق پيعىلدان ارى­لۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, الەۋمەتتىك الاياق­تىقپەن كۇرەستى كۇشەي­تۋ قاجەت. بۇل رەتتە قولدانىس­تاعى زاڭنامانى قاتايتپاي بولمايدى. «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستە «جالعان نەكە» ۇعىمى بولعانىمەن, «جالعان اجىراسۋ» ۇعى­مى قاراس­تى­رىلماعان. سوندىق­تان وسى كەلەڭسىز قۇبىلىسپەن كۇرەسۋ دە وڭاي ەمەس. دەمەك ۇكىمەت پەن ءماجىلىس الەۋمەتتىك الاياقتىقتى جويۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق پارمەندى شارالاردى كەشىك­تىرمەي ازىرلەپ, كەڭىنەن تالقىلاپ بەكىتسە, قۇبا-قۇپ.