دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭگە ءوتۋ ءۇشىن بانكتەردىڭ قارجىسىن ەكونوميكاعا كوبىرەك تارتۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا وسى ماسەلە بۇرىننان كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن, ناقتى شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتتى.
«ەلىمىزدىڭ بانكتەرىنىڭ اكتيۆتەرى مەن كاپيتالى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە تابىستى. قارجى ۇيىمدارىنا ەكونوميكانى نەسيەلەۋدەن گورى, تاۋەكەلى از باعىتتارعا قاراجات سالۋ ءتيىمدى بولىپ تۇر. بۇل تۋرالى دەپۋتاتتار دا, ساراپشىلار دا تالاي رەت ايتتى. سوندىقتان بوس قاراجاتتى ەكونوميكالىق اينالىمعا جىبەرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەت», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
شىنىندا دا مۇنداي ۇدەرىستىڭ ونىمدىلىگى عىلىمي تۇرعىدا دا, ناقتى تاجىربيەدە دە دالەلدەنىپ كەلەدى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ىشىندە بانك قارجىلاندىرۋىنىڭ ماڭىزىن وتە ناقتى تالداعان ەڭبەكتەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – روبەرت لەۆيننىڭ «Finance and Growth: Theory and Evidence» اتتى جۇمىسى.
«ەكونوميكا ءوسسىن دەسەك, بانك جۇيەسى بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بانكتەر تەك اقشا ساقتايتىن جەر ەمەس, ەكونوميكالىق دامۋدى العا سۇيرەيتىن موتور. قارجى جۇيەسى دامىعان, بانكتەر بيزنەسكە ۇتىمدى ءارى ۇزاقمەرزىمگە نەسيە بەرەتىن ەلدەردە جاڭا زاۋىتتار اشىلادى, تەحنولوگيا جاڭارادى, كاسىپورىندار كەڭەيەدى, ناتيجەسىندە ەلدىڭ تابىسى دا, حالىقتىڭ تۇرمىسى دا جاقسارادى. كاپيتال دۇرىس الماسپاسا, ەكونوميكا وسپەيدى. ال كاپيتالدىڭ نەگىزگى ارناسى – بانك جۇيەسى. قارجى سالاسى نەعۇرلىم سەنىمدى, اشىق جانە باسەكەلى بولسا, كاسىپكەرلەر سوعۇرلىم باتىل ينۆەستيتسيا جاسايدى. بانكتەر تاۋەكەلى جوعارى جوبالارعا دا قاراۋعا دايىن بولادى. سول ارقىلى ەل جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭگە وتەدى. اقشا قارجى سەكتورىندا «جاتپاي», ناقتى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سوندا جاڭا وندىرىستەر پايدا بولادى, يننوۆاتسيالار جۇرەدى, ەكونوميكا قۋات الادى», دەيدى عالىم.
ال ەكونوميست جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز تابىس دەڭگەيى جوعارى ورتا ەلدەر قاتارىنا كىرەدى. بىراق جەكە سەكتوردى نەسيەلەۋ دەڭگەيى الدەقايدا تومەن. كوپ ەلدە بانكتەر ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بىزدە بۇل كورسەتكىش وتە باياۋ.
«حالىقارالىق مالىمەتكە قاراعاندا, قازاقستان جەكە سەكتور نەسيەلەۋى بويىنشا الەمدە جۇزدەن اسا ەلدەن كەيىن تۇر. وسىعان دەيىن دە قانشاما رەت ايتقانبىز, ءبىزدىڭ كورسەتكىش افريكا ەلدەرىنە جاقىن. ال قىتاي, مالايزيا, تايلاند سەكىلدى ەلدەردە نەسيە كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جۇزدەن استام پايىزىن قۇرايدى. بۇل ەلدەر ەكونوميكاسىن بانك قارجىسى ارقىلى دامىتىپ وتىر. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – قورقىنىشتا. بانكتەر ءۇشىن قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى ماڭىزدى. ەگەر زاڭ بارىنە بىردەي قولدانىلماسا, سوت جۇيەسى تۇراقسىز بولسا, بانكتەر تاۋەكەلگە بارمايدى. ولار اقشانى قايتارىپ الا الماي قالۋدان قورقادى. سوندىقتان نەسيە بەرۋدىڭ ورنىنا وزدەرىنە ىڭعايلى باعىتتى تاڭدايدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى زاڭ ۇستەمدىگى بويىنشا جاھاندىق ورتاشا دەڭگەيگە جاقىن بولدى. كەيىن ساياسي بيلىك ءبىر ورتالىققا توپتاستى. بۇل قۇقىق جۇيەسىنە اسەر ەتتى. كەيىنگى جىلدارى ىلگەرىلەۋ بار. بىراق سەنىم تولىق قالپىنا كەلگەن جوق», دەيدى ج.احمەتوۆ.
ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ بۇل تۇيىتكىلدى شەشۋدىڭ ەكى جولى بار دەيدى. بانكتەردىڭ امالسىز تۇردە بيزنەسكە نەسيە بەرۋگە بەت بۇراتىن كەزەڭى جاقىن.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ء«بىز بانكتەرگە اسەر ەتۋدىڭ ەكى جولىن قولدانا الامىز. ءبىرى – ىنتالاندىرۋ. ەكىنشىسى – كەرىسىنشە بەلگىلى باعىتتاردان باس تارتۋعا ءماجبۇر ەتەتىن مەحانيزمدەر. قازىر ءبىز التەرناتيۆتى قۇرالدار نەگىزىندە تالاپتاردى كۇشەيتىپ جاتىرمىز. ۇلتتىق بانكنوتتار بويىنشا سالىق بولادى. مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار بويىنشا دا سالىق بولادى. ءبىزدىڭ دەپوزيتتىك اۋكتسيونداردان دا تابىسقا سالىق سالىنعان. بۇل سالالار بانكتەر ءۇشىن بۇرىنعىداي تارتىمدى بولمايدى. مەن بانكتەردىڭ بەلسەندىرەك بولاتىنىنا سەنەمىن. ولار كورپوراتيۆتىك سەكتورعا جاڭاشا قارايدى دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇيرىق بەرە المايمىز. بىراق قابىلدانىپ جاتقان شارالار بانكتەردىڭ يەلەرى مەن مەنەدجەرلەرىن وسى باعىتقا يتەرمەلەيدى», دەدى ول.
اسىرەسە اگرارلىق سەكتوردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى كۇيىپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەسيە بەرۋ كولەمى بار. بىراق بانكتەر بۇل سالانى اسا تارتىمدى دەپ سانامايدى. بۇل تۋرالى باس بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سۇراۋىنا بەرگەن جاۋابىندا ايتقان ەدى. ونىڭ سوزىنشە, 2025 جىلدىڭ 1 تامىزىنا قاراي اگرارلىق سەكتورعا بەرىلگەن جالپى نەسيە پورتفەلى 1,2 ترلن تەڭگە بولعان. سونىڭ ىشىندە اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنىڭ ۇلەسى 569 ملرد تەڭگە. بانكتەر بەرگەن نەسيە كولەمى 501 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
ال قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى «قازىرگى مودەل بانكتەر ءۇشىن ءتيىمسىز. سەبەبى سالادا جۇيەلى قيىندىقتار كوپ» دەگەن پىكىردەن تانباي وتىر.
ء«وندىرىس قۇرالدارىن ساتىپ الۋعا كەتەتىن شىعىن وتە جوعارى. ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىندا تەحنيكا ەسكىرگەن. جوبالار ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن عانا پايدا بەرە باستايدى. سونىمەن قاتار فەرمەرلەردىڭ قارىز جۇكتەمەسى دە از ەمەس. لگوتالىق قارجىعا تاۋەلدىلىك بار. كوبىنەسە اشىقتىق تومەن. نارىقتىق تاۋەكەل دە جوعارى», دەپ پىكىر بىلدىرگەن قاۋىمداستىق.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى تۇسىنىكتى بولدى. ەندى مۇنىڭ شەشىمى قانداي؟ بانكتەردى ناقتى سەكتورعا قالاي بۇرۋعا بولادى؟ بۇل سۇراقتاردى ەكونوميست باۋىرجان ىسقاققا قويدىق.
«بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاۋەكەلدى بولىسۋگە ءتيىس. مىسالى, دامۋ قورى ارقىلى كەپىلدەندىرۋ سىندى ارەكەتتەر بولۋى كەرەك. كاسىپورىن تولەمەي قالسا, قارىزدىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت وتەيدى. سوندا بانك تاۋەكەلدەن قورىقپايدى. ەكىنشىدەن, ۇزاقمەرزىمدى ارزان اقشا جۇيەسى قاجەت. ياعني, ۇلتتىق بانك نەمەسە دامۋ ينستيتۋتتارى ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنايى جەڭىل نەسيە جەلىسىن اشۋى كەرەك. ءۇشىنشى شەشىم – قور نارىعىن دامىتۋ. زاۋىتتار مەن كومپانيالار وبليگاتسيا شىعارىپ, زەينەتاقى قورى سياقتى ءىرى ينۆەستورلاردان قارجى تارتۋعا مۇمكىندىك الۋى قاجەت. سوسىن تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە تەجەگىش قويۋ دا ماڭىزدى. حالىققا بەرىلەتىن نەسيە قاتايادى. ەسەسىنە بيزنەسكە ارنالعان جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلسە, بالانس ساقتالادى. زاڭدى كۇشەيتۋ دە كۇن تارتىبىندە. كەپىل مۇلكىن ءوندىرىپ الۋ ۇدەرىسى جەدەل بولسا, بانك سەنىمدى بولادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇس – باسەكەنى ارتتىرۋ. شەتەلدىك بانكتەرگە جول اشىلسا, ءبىزدىڭ بانكتەر دە جىلدام قيمىلداي باستايدى. سەبەبى نارىقتا جاڭا ويىنشىلار پايدا بولادى», دەيدى ەكونوميست.
جالپى, ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋ ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى. وسى ءتۇيىننىڭ توڭىرەگىندەگى قازىرگى احۋال قانداي؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن Runking.kz-ءتىڭ زەرتتەۋىنەن تاپتىق. تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ەل بانكتەرىنىڭ جالپى نەسيە پورتفەلى شامامەن 41 ترلن تەڭگەگە جەتتى دەپ جازىلعان. جىل باسىنان بەرى بۇل كورسەتكىش 14,1%-عا ءوستى. مۇنداي وسىمگە بيزنەسكە بەرىلگەن قارىز كولەمىنىڭ ارتۋى دا اسەر ەتتى.
«ەڭ ءىرى بانكتەر اراسىندا نەسيەلىك پورتفەلدى جىلدام وسىرگەن بانك «ForteBank» بولدى. جىل باسىنان بەرى ونىڭ نەسيە پورتفەلى 54,4%-عا ۇلعايدى. بۇل نارىقتاعى ورتاشا ءوسىم دەڭگەيىنەن الدەقايدا جوعارى. بانكتىڭ نەسيە پورتفەلى 2,9 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ناتيجەسىندە, بانكتىڭ نارىقتاعى ۇلەسى 5,3% دەڭگەيىنەن 7,2% دەڭگەيىنە ءوستى. «ForteBank» بارلىق باعىتتا نەسيە بەرۋدى دامىتىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە كورپوراتيۆتىك سەكتور ەرەكشە ورىن الادى. بانكتىڭ 2024 جىلعا ارنالعان جىلدىق ەسەبى بويىنشا, ونىڭ نەسيە پورتفەلىنىڭ 62%-ى بيزنەسكە بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 29,1%-ى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, ال 32,9%-ى باسقا كورپوراتيۆتىك سەگمەنتتەرگە تيەسىلى. بانك مەتاللۋرگيا, قىزمەت كورسەتۋ, كوتەرمە ساۋدا جانە كولىك سالالارىنداعى كاسىپورىنداردى بەلسەندى قارجىلاندىردى», دەپ جازىلعان زەرتتەۋدە.
ال «دامۋ» قورى ەل بانكتەرىنە جالپى 350,4 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولدى. ونىڭ ىشىندە «ForteBank» 83 ملرد تەڭگە الدى. بۇل بارلىق قارجىلاندىرۋدىڭ 24%-ى. بۇل كورسەتكىش بانكتىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەلسەندى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن دالەلدەيدى. ەكىنشى ورىندا «Freedom Bank» تۇر. جىل باسىنان بەرى ونىڭ نەسيە پورتفەلى 21,3% ءوسىپ, 1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بانكتىڭ جالپى نارىقتاعى ۇلەسى 2,4% بولدى. ۇزدىك بەستىككە باسقا ءىرى بانكتەر دە كىردى. «Kaspi Bank» نەسيە پورتفەلىن 19,6% ءوسىرىپ, 7,2 ترلن تەڭگەگە جەتكىزدى. «Bank RBK» كورسەتكىشى 18,8% ءوسىپ, 1,3 ترلن تەڭگەگە جەتتى. «بانك تسەنتركرەديت» نەسيە پورتفەلىن 11,8%-عا ارتتىرىپ, 4,5 ترلن تەڭگەگە جەتكىزدى.