«ءسوز سويىلدىڭ» سەركەسى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋى بويىنشا بەلگىلى جازۋشى-ساتيريك بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە ءۇشىن سايىس جالعاسقان بولاتىن. مىنە, بۇگىن جۇلدە جەڭىمپازى انىقتالدى.
ساراپشىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋىندا جىل بويعى جارىق كورگەن مازمۇندى دا كوركەم تۋىندىلارى ۇزدىك دەپ تانىلعان ورىنباسار الجىككە بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە بەرىلدى.
كەلىپ كەتتى
جاڭا جىل قارساڭىندا
مىنا جۋىردا ءبىزدىڭ اۋدانعا,
جوعارىدان ءبىر «ءداۋ» كەلىپ كەتتى…
(«ءداۋدىڭ» اتى «ءداۋ» ەمەس پە,
توڭىرەگى نوكەرگە تولىپ كەتتى.)
جاقسى مەنەن جاماندى,
ءوز كوزىمەن كورىپ كەتتى.
كەشكىسىن ۇلكەن جيىن جاساپ,
ارزان جانارماي بوساتۋعا,
ۋادەسىن اياماي بەرىپ كەتتى.
قىسقاسى «ءداۋىمىز»,
اۋزىمەن وراق ورىپ كەتتى…
سودان, ءبىر جەردەن,
جانە ءبىر «ءداۋ» كەلىپ كەتتى,
(توڭىرەگى وققاعارعا تولىپ كەتتى.)
«سۋ بەرەم, گاز بەرەم, جارىق
بەرەم», – دەپ
بۇ «ءداۋ» دە تەگىن كەتپەي,
اۋزىمەن وراق ورىپ كەتتى…
قويشى, سودان, جەر تۇبىنەن,
شەتەلدىك ءبىر «ءداۋ» كەلىپ كەتتى.
(داۋلەردىڭ سوڭىنان
سالپاقتايمىز دەپ-اق,
ىستىق كۇنگە كويلەگىمىز وڭىپ كەتتى.)
«ينۆەستيتسيا سالام» دەپ, بۇل «ءداۋ» دە
اۋزىمەن وراق ورىپ كەتتى…
ايتپاقشى, قوي جىلى تاقاعاندا,
شەكەسىندە جالعىز كوزى بار,
بوتەن پلانەتالىق ءبىر
«ءداۋ»كەلىپ كەتتى,
قازاقشاعا سۋداي ەكەن,
«تاباقشاعا قارىق قىلام» دەپ,
بۇ «ءداۋ» دە ۋادەسىن بەرىپ كەتتى.
قىسقاسى, اۋزىمەن وراق…
كەشىرىڭىزدەر, دەي المايمىز,
«اۋزىمەن وراق ورىپ كەتتى»,
بوتەن پلانەتالىقتار
ۋادەدە تۇرادى ەكەن,
ەرتەڭىنە اۋدانىمىز,
ۇشاتىن تاباقشاعا تولىپ كەتتى…
الپىسباي بورانباي ۇلى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە
ساتيرا ساربازدارى! اۋىزى دۋالى, تۋمىسىنان سايقىمازاق, ءازىل-قالجىڭدى قانجىعاسىنا بايلاپ وسكەن قالجىڭباس قالىڭ كوپشىلىك, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءوزىنىڭ «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋىندا جاريالاناتىن وتكىر دە ءوتىمدى, سالماقتى دا سايقىمازاق, شالىمدى دا شات-شادىمان ءازىل-وسپاق تۋىندىلارعا, ناقتى دا نانىمدى فەلەتوندارعا – بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدەنى جالعاستىرادى. جۇلدەگەرگە بەرىلەر ارنايى ديپلوم, ءجۇز مىڭ تەڭگە سىي-سياپاتىمىزدىڭ بار ەكەنىن ەسكەرتەمىز. اتسالىسىڭىزدار, باق سىناڭىزدار.
جۇلدە شارتتارى:
*جۇلدەگە ساتيرا-يۋمور, فەلەتون, ءازىل-وسپاقتىڭ بارلىق ايدارى ارقىلى بەرىلگەن ماتەريالدار قاتىسا الادى. كولەمى 3 بەتتەن اسپاۋى ءتيىس.
*بايگە ماتەريالدارى – جاريالانعان ساتيرالىق تۋىندىلار ىشىنەن سۇرىپتالىپ الىنادى.
*جەڭىمپاز ارنايى قۇرىلعان ساراپشىلار القاسى ارقىلى انىقتالادى.
*جۇلدە جەڭىمپازى جىل باسىندا (كەلەسى ناۋرىز ايىندا) انىقتالىپ, جاريالانادى.
جۇلدەگەر ورىنباسار الجىك
ورىنباسار الجىك 1982 جىلى قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ودان سوڭ قىزىلوردا قالاسىندا وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باسشىسى, وبلىستىق اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم باسقارماسىنىڭ باستىعى, 1997-2004 جىلدارى وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسىنىڭ توراعاسى, 2006-2008 جىلدارى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بولعان. قازىر وبلىس اكىمدىگىندە قىزمەت اتقارادى. 2000-2004 جىلدارى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولدى.
«ءايدا كۇلا», «ءويدويت», «ەسىك كورگەن ەركەك» اتتى ساتيرالىق كىتاپتارى جارىق كورگەن. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, «ءمادەنيەت قايراتكەرى», ادەبيەت سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن م. شولوحوۆ اتىنداعى مەدالدىڭ يەگەرى.
ماڭىراعان ماتەلدەر
* جابىلىپ كەتسە, قويىڭ دا قاسقىردىڭ تەرىسىن سىپىرىپ الادى.
* تۇيەگە ءمىنىپ قوي ىشىنە جاسىرىنباس بولار.
* جانىنان بەزگەن قوشقار قاسقىردىڭ كوزىن شىعارادى.
* سوقىر قوشاقان قوشقاردان ەمشەك ىزدەيدى.
* قوي باستاعان ارىستان توبىنان – ارىستان باستاعان قوي توبى ارتىق.
* قۇداشامەن قۇدا وينار, قوشاقانمەن ءبورى وينار.
* اش ادام – ۇرىسقاق, ارىق قوي – تىرىسقاق.
* قۇتىرعان يت يەسىن قابادى,
*قۇتىرعان قوي قاسقىرعا شابادى.
* تەنتەك بالانى تەكە سۇزەدى.
* سەمىز قوزى پىشاققا سۇرانىپ تۇرادى.
* قويشى قوشقارىن ماقتايدى,
* تەنتەك شوقپارىن ماقتايدى.
* تەنتەك تويدى بۇزار,
*شارتىق قويدى بۇزار.
* ساقال تەكەدە دە بار.
* قوتىر تەكە قورا بىلعار.
* ەشكى باستاعان قوي – ەگىنگە تۇسەدى.
* تەنتەكتىڭ ەسىل-دەرتى – بۇزۋ, تەكەنىڭ ەسىل-دەرتى – ءسۇزۋ.
* قاسقىردان قايرات كەتسە – ەشكىنى اپا, تەكەنى جەزدە دەيدى.
* قويعا قاسقىر شاپسا – يت سەمىرەدى.
* ءبىر كۇن قاسقىر تارتقان لاق – ءتورت جىل تىشقاقتايدى.
*توي بولسا دا, قويعا ءولىم,
*اس بولسا دا, قويعا ءولىم.
*تاياق جەگىسى كەلگەن قوشقار قويشىنىڭ تاياعىنا سۇيەنەدى.
* ءۇش جىل قوي باققاننان اقىل سۇراما.
* قويشىنىڭ قىزى قوي كەلگەندە شاشىن تارايدى.
* قولىڭنان كەلسە – قولتىعىڭا قوي ءوسىر.
*تۇيەنى جەل شايقاسا – ەشكىنى اسپاننان ىزدە.
*ەشكى قىرىققان سايىن ءبىر ولەدى.
*سۇزەگەن قوشقارعا ءتاڭىرى ءمۇيىز بەرمەيدى.
ءاي, وسى اۋىل قازاقتارى-اي!
«قالىڭ مال» اتالعان شارۋاشىلىقتىڭ باستىعى ءدجيبىن كولىگىمەن اعىزىپ كەلىپ ەسىك الدىنا توقتاي بەرە ۇلكەن ۇلىن داۋىستاپ شاقىردى.
– قابىلجان, مال باسىن سانايتىن كوميسسيا وبلىستان شىقتى دەپ تەلەفون شالدى. ەرتەڭ ولار بىزگە جەتەدى. كوميسسيا باستىعىن مەن تانىمايمىن. ايتەۋىر اسقازانىندا تۇيمەدەي جاراسى بار, ديەتا ۇستايتىن كىسى دەيدى. مايلى ەتتى اۋىزعا المايدى ەكەن. ەندى قايتتىك؟
– كوكە-اۋ, جاز اياعىندا ونداي ارىق-تۇراق مالدى قايدان تابامىز؟ مالدىڭ ءبارى قوڭدى عوي. مۇنىسى قىزىق بولدى-اۋ! ە, انا ءبىر قارا توقتىنىڭ قۇلاعى قۇرتتاپ, كوپتەن بەرى ءجوندى جايىلماي ءجۇر ەدى. قۇرتىن تازالاپ, توتيايىن سالىپ قويعان ەدىم. سوندا دا بولسا, بۇل بايقۇس بۇتا تۇبىندە جاتىپ قالا بەرەدى. ەكى ءبۇيىرى سولىپ تۇر. سونى سويىپ, تۋرەتسكي جاسايىق تا, كوكە.
«ويباي» دەپ اكەسى شوشىپ ءتۇستى.
– سونشا كىسىگە ونداي كىشكەنە توقتىنىڭ ەتى تاماق بولا ما؟ باسىن تاباققا سالىپ ۇسىنۋدىڭ ءوزى دە ۇيات قوي. ءجۇرشى, بورداقىداعى مالداردىڭ ءبىر پاراسىن تەكسەرىپ كورەلىك.
قاراڭعىلاۋ ۇلكەن قوراعا كىرىپ الدى دا, الدىنا ءدوپ كەلگەن قويدى بۇلار شەتىنەن تەكسەرۋگە كىرىستى. ءبۇيىرى تىرسيعان قۇنان, دونەن قويلاردىڭ قايسىسى دا جالپاق ارقاسىن بەس ساۋساقپەن قانشا باسىپ كورسەڭ دە ومىرتقا سۇيەگى قولعا بىلىنەتىندەي تارازىلاۋ ەتتىسى تابىلمادى. ىرسىلداعان سەمىزدەر. بىرىنەن ءبىرى وتكەن مايلى.
– قاپ, – دەدى, اكەسى. – ەندى قايتتىك؟
اكەلى-بالالى ەكەۋى قورادان كوڭىلسىزدەۋ شىعىپ قىرقاعا كوز تىگىپ ەدى, وتاردىڭ الدى بەرى قاراي قۇلديلاپتى. دجيپكە وتىرا سالا بۇلار سولاي قاراي ءجۇردى.
بۇلاردى ات ۇستىندە وتىرىپ كورگەن ايگۇل توسىن جاڭالىقتى تەزىرەك ەستۋگە اسىعىپ, ايداعان مالىن تاستاي سالدى دا بۇلارعا قاراي شاپتى.
– ە, نە بوپ قالدى؟ ەكەۋىڭىز نەعىپ كوڭىلسىز وتىرسىز, كوكە؟ كوشەدەگى تۋىستار امان با؟ – دەپ, قىز بالا شوشىنا سۇرادى. مەكتەپتەگى وقۋى باستالعانشا دەپ قوي باعىپ كومەكتەسىپ جۇرگەن بۇل قىزى الماتىدا وقىپ جۇرگەن.
ءمان-جايدى ات ۇستىنەن ۇققان ايگۇل تىم-تىرىس ويعا شومدى. بۇلاردىڭ قاسىنان شۇبىرا ءوتىپ قوتانعا قاراي بەتتەگەن مالدىڭ اراسىنان ءبىر لاق ماڭىراپ ايگۇلدى جالت قاراتقانى. قىز بالا سەرگەك قيمىلمەن اكەسىنە قاراي اتىن بۇرىپ, تايالا ءتۇستى.
– كوكە, – دەدى. – ءبىزدىڭ اق سەركە شە؟ سول بايقۇس تىنىش جۇرمەي يتمۇرىنعا بارعىش ەدى عوي. وڭ جاقتاعى جامباسىن بۇتاعا تىلگىزىپ ءىسىپ كەتكەن ەدى. كەيىنگى ءبىر جەتىدە اقساپ, بۇتا-بۇتانىڭ تۇبىنە تىعىلىپ قالا بەرەدى. مەن وقۋعا كەتسەم, ونىڭ ولگەن جەرىن سەندەر تاپپاي قالاسىڭدار. انەكي, ەكى ءبۇيىرى ىشىنە كىرىپ اياعىن ارەڭ باسىپ بارادى. الگى كوميسسياعا وسىدان ارتىق قانداي قوناقاسى كەرەك؟
– ءويبۇي, – دەپ شورشىپ ءتۇستى كوكەسى. – قوس قۇلاعىن سالپيتىپ, ونىڭ باسىن كىسىگە قالاي تارتامىز؟ «مىڭ قوي بولا تۇرا بىزگە سەركە سويعانى نەسى» دەپ, كوميسسيا جامانداپ كەتسىن دەيسىڭ بە؟
ءبىر جاعىنان اعاسى شىقتى:
– ايگۇل-اۋ, قويدىڭ جىلىگى مەن ەشكى تۇقىمىنىڭ جىلىگى بىردەي ەمەسىن بىلەسىڭ عوي. جامباس سۇيەگى دە تۇشتيعان بىردەڭە. كوزگە قوراش كورىنەدى.
ەردىڭ ۇستىندە قاقيىپ وتىرعان قىز سوزگە سالماقتانا ارالاستى.
– اعا, قالالىقتار ەشكىنىڭ ەتىن قۇلاعى مەن سۇيەگىنە قاراپ تانۋ تۇرماق سيىر مەن قوي ەتىن اجىراتپايدى. سيىردىڭ ەتىنەن مانتى جاساي بەرەدى. سەنبەسەڭىز ءبۇيتىڭىزشى, ۇلكەن وگىزدىڭ كۇڭ ءجىلىگىن الىپ, «مىناۋ التى جاسار قۇنان قويدىڭ اسىقتى جىلىگى ەدى» دەپ الدىلارىنا تارتىڭىزشى. سەنەدى دە, بىلاي دەيدى: «ءتۇۋ, مىنا قويىڭ نەتكەن كەرەمەت ەي! ءتىرى كەزىندە نەگە كورسەتپەدىڭ؟ گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزدىرەتىن ەدىك قوي. قاپ! ءاي, وسى اۋىلدىڭ قازاقتارى-اي! الىگە دەيىن ەشتەڭەنى ءجوندى تۇسىنبەي ارتتا قالعانسىڭدار. قاراشى مىناعان, قانداي ءداۋ قوي, ءا!» – دەپ وكىنەرى انىق. قالالىقتار سونداي اڭقاۋ, كوكە.
ماعريپا جىلقىباەۆا.
الماتى.
*شولاق مىلتىق
تاقىرباستىڭ قۇپياسى
شەتەل عالىمدارىنىڭ سەنىمدى ادىستەمەسىنىڭ ارقاسىندا جاڭا جىلدا شاشتىڭ تاعى ءبىر قۇپياسى اشىلىپ وتىر. بۇل جولعىسى – قولىندا مەملەكەتتىك بيلىگى بار «بيلەردىڭ» توبە شاشىنىڭ حيميالىق قۇرامىنا قاراپ, ولاردىڭ ءادىلدىگىن, انىعىراق ايتساق – پارا الا ما, جوق پا سونىسىن سۇرىپتاپ بەرە الاتىن كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, الگى ادىسكە تەك توبەدە ون تال شاش بولسا جەتەدى ەكەن دە, پارا العىش مىقتىنىڭ شاش قۇرامىندا وزگەدە جوق حيميالىق زاتتار پايدا بولادى ەكەن. جاڭالىق جەردە جاتسىن با, ءبىلىپ, جۇرت شۋلاپ, قازىر بىرقاتار ەلدىڭ مەملەكەتتىك بيلەرى جاڭا جىلدا شاشتارىن ۇنەمى تاقىرلاپ قىرعىزىپ تاستاۋعا كوشەدى.
الداعى كۇندەرى وسى قاۋىپتەن ساقتانعىسى كەلگەن ءبىزدىڭ دە مىقتىلار جاپپاي شاشتارىن قىرعىزىپ تاقىرلاۋعا كوشەتىن كورىنەدى.
كورگەن بىلگەنوۆ.
استانا.
اتتەستاتسيادان وتكىزۋ
– مومىن جىلىم كەلگەندە
ەشنارسەدەن ۇرىكپەيىك,
كادرلاردى ىرىكتەيىك.
الىپساتاروۆتى الاستاپ,
تانىستاروۆتى تۇرتپەيىك.
بەكزاتتەگى ورنىندا قالسىن,
جەكجاتتەگى ونىڭ دا قالسىن.
ناعاشيندى كوتەرەيىك,
جيەنشيندى جەتەلەيىك.
دىمبەرمەسوۆ تومەندەسىن,
شىقبەرمەسوۆ ەلەنبەسىن.
وسەم دەگەن وسىندايدا,
بەرەتىنىن… بەرەم دەسىن.
بارلىعى دا پايىمداسىن,
دوللارىن دايىنداسىن.
قۇرداسوۆ پەن جولداسوۆتار,
بەرەتىنىن قايىمداسىن.
كوپبالاەۆا تۇر كوكىرەكتە,
كەتەدى ەرتەڭ دەكرەتكە.
ولار ماسىل باسىمىزعا,
بۇنىڭ ءوزى سەكرەت پە؟!
تۋماسوۆالاردى تاڭداۋ كەرەك!
ەكىقاباتوۆالاردى الماۋ كەرەك!
كادرلەردى ىرىكتەۋدە,
زاڭسىزدىققا بارماۋ كەرەك!
قازىبەك اشىربەك ۇلى.
قىزىلوردا.
ءازىلىڭ جاراسسا
قورادان قويماعان سوڭ...
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر