زيالى ادام قالاي قالىپتاسادى؟

تاقىرىبىمىزعا تياناق بولىپ وتىرعان ءسوزدىڭ ەتيمولوگيالىق تامىرىنا ۇڭىلسەك, مادەنيەت – ارابشادا ء«مادينا» ياكي قالا ماعىناسىن ۇستەيدى. قازىر بۇل لاتىننىڭ «cultura» ءسوزىنىڭ ورنىنا جۇمسالىپ ءجۇر. بۇل ءسوزدىڭ دە ءتۇپ-تۇقيانى «جەر وڭدەۋ», «ەگۋ», «يگەرۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني, تابيعات وبەكتىسىن ادامنىڭ ەڭبەگى ارقىلى وزگەرتۋ. كەيىنىرەك بۇل اتاۋ جالپىلىق سيپات الىپ, «ادام قولىنان شىققانىڭ» بارىنە قاتىستى قولدانىلدى. وسىدان «مادەنيەت – ادام جاساعان ەكىنشى تابيعات» دەگەن انىقتاما پايدا بولدى.

مادەنيەت – جەكە ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ماقساتى مەن قۇندىلىق جۇيەسى, ادامنىڭ ءوز ورتاسىمەن قارىم-قاتىناسى. ول – ءوزارا ىقپالداستىق ناتيجەسىندە قالىپتاساتىن ەرەكشە قۇبىلىس. ادامدار الەۋمەتتىك جانە مادەني قاتىناستارعا اسەر ەتەدى, ونى وزگەرتەدى, ءوز ماقساتىنا جاراتادى, بولاشاق ۇرپاققا مۇرا رەتىندە قالدىرادى, ال ول مۇرا زامان تالاپتارىنا ساي ۇنەمى قۇبىلىپ, دامىپ وتىرادى. مادەنيەت ءارتۇرلى الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, توپتاردىڭ, ۇلتتاردىڭ, جەكە ادامداردىڭ ءومىر جاعدايىنا, تالابى مەن تالعامىنا بايلانىستى پايدا بولىپ, كەمەلدەنەدى. ەڭ قاراپايىم قاجەتتىلىكتەر – اڭ اۋلاۋ, ەڭبەك قۇرالىن جاساۋ, وت جاعۋ, تاماق ءپىسىرۋ, جاراسىمدى كيىنۋ, ورتاعا ۇنامدى بولۋ, قاتىناس ورناتۋ – ءبارى قوعامدىق دامۋمەن وزەكتەس قارەكەتتەر. قوعامدىق كەزەڭ وزگەرگەن سايىن جاڭا تالاپ تۋادى, ءوندىرىس قۇرالدارى داميدى. ماسەلەن, قادىم زاماندى الىپ قارايىق. وندا جازۋ بولعان جوق, ەسەسىنە فولكلور قالىپتاستى. كەيىن ءبىلىم الۋ مەن جازۋدىڭ ورنىعۋى قۇندىلىقتاردى قاعازعا ءتۇسىرۋ تالابىن اكەلدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيا ورلەگەن تۇستا دەرەكتى دىبىس-بەينە قۇرالدارىنا, كومپيۋتەرگە كوشىرۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كەرنەۋى كۇشەيگەن قازىرگى زاماندا اقپاراتتار الگوريتممەن جۇيەلەنىپ, ادامنىڭ كومەكشىسىنە اينالىپ وتىر. دەمەك, مادەنيەت قوعامداعى سۇرانىسقا ساي پىشىندەلەدى. ول ادام تىلەگىنەن تىس قالىپتاسپايدى. سول سەبەپتى مادەنيەت – الەۋمەتتىك فاكتور, قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەپ تولىق ايتا الامىز. ول – رۋحاني ەكولوگيا. مادەنيەت زاتتار مەن اسپاپتاردان بۇرىن, يدەيامەن, تۇسىنىكپەن, سەزىممەن بايلانىستى.

تاريحتا عىلىم مەن مادەنيەت قاتار ورلەگەن كەزەڭ از ەمەس. عىلىمي جاڭالىقتار تەحنيكاعا سەرپىن بەرىپ, مادەني ورلەۋمەن قابات جۇرگەن تۇستار جانە بار. بىراق كەيدە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ كۇرت دامۋى رۋحاني داعدارىسقا ۇرىندىرعانىن دا اڭعارامىز. مۇنىڭ ايعاعى – XX عاسىر. ءدال وسى عاسىردا قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن عىلىمي رەۆوليۋتسيا بولدى. مىڭداعان جىلداردان بەرى قالىپتاسقان ۇعىمدار قايتا قارالدى. باياعىدان ورنىققان سەنىمدەرگە سەلكەۋ ءتۇستى. تەحنيكا شاپشاڭ تۇرلەندى. الايدا سول عاسىر ادامزات مادەنيەتىنىڭ اسا اۋىر قۇلدىراۋ كەزەڭدەرىن دە باستان كەشتى. بۇل قاراما-قايشىلىق تەك XX عاسىرعا عانا ءتان ەمەس. XVI–XVII عاسىرلار توعىسىنداعى ەۋروپانى الايىق. عىلىم قانات جايدى, تەحنيكا دامىدى, ونەر ورىستەدى. لەوناردو دا ۆينچي, ميكەلاندجەلو مەن شەكسپير ءداۋىرى.

بىراق ءدال سول شاقتا جاپپاي ينكۆيزيتسيا, سيقىرشى ايەلدەردى تىردەي ورتەۋ, كوپشىلىك الدىندا گيلوتينامەن ءولتىرۋ, قۇل ساتىپ الۋ سىندى ادام شوشيتىن نارسەلەر ورىن الدى. ويىمىزعا گولليۆۋدتىك «قۇدىرەتتى بريۋس» ءفيلمى ورالادى. تاعدىرىنا نالىپ جۇرگەن بريۋسكە قۇداي ادام ديدارىندا كورىنىپ, ءوز قىزمەتىن اتقارىپ كورۋدى ۇسىنادى. ارينە از عانا ۋاقىتقا. وسىندا تاماشا دەتال بار. بريۋس بۇكىل جۇمىسىن ادامعا ارتا سالىپ وتىرعان قۇداي ەندى نەمەن اينالىساتىنىن سۇرايدى.

– ەڭبەك دەمالىسىنا كەتەمىن, – دەيدى قۇداي.

– قۇداي دا دەمالىسقا كەتە مە؟

– ارينە, ەۋروپاداعى «تۇنەك عاسىرىن» ەستىمەپ پە ەدىڭ؟..

«قۇدىرەتتى بريۋس» كوركەم فيلمىنەن الىنعان كادر.  ادام كەيپىندەگى قۇداي جانە بريۋس

وسىدان عىلىمي-تەحنيكالىق ورلەۋ مەن مادەني دامۋ ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتكەنىمەن, ولاردىڭ بىردەي نارسە ەمەسىن ۇعۋعا بولادى. وي اعىنىن مادەنيەتتىڭ رۋحاني قىرىنا بۇرساق, بۇگىنگى احۋالدا بۇل ءتىپتى كوكەيكەستى تاقىرىپ ەكەنىن بىلەمىز. تەحنيكا تاڭعالدىرۋمەن قاتار ۇرەي دە ۇيالاتىپ وتىر. «جاساندى ينتەللەكت ادامنىڭ ورنىن ءبىرجولا باسىپ الماي ما؟» دەگەن سياقتى سۇراقتار سانامىزعا سوققى بولىپ تيەدى. وسىنداي ساتتە «ارحايكاعا قايتا ورالايىق» دەيتىن مازمۇنداعى پىكىرلەر پايدا بولادى. بىراق قازاق ايتپاقشى, بيتكە وكپەلەپ, تونىڭدى وتقا جاقپا. ادامزاتقا زاۋال توندىرەدى دەپ تەحنولوگيادان باس تارتا المايمىز, سوندىقتان قيىننان قيىستىرىپ جول تابا بىلەتىن, وسىناۋ قىلكوپىردەن امان وتكىزەتىن دۇنيە بۇل – زيالىلىق.

زيالىلىق – كەز كەلگەن الەۋمەتتىك قاباتتاعى ادامنان كورىنە الاتىن پسيحولوگگيالىق-ادامگەرشىلىك قاسيەت. بۇل – ىشكى مادەنيەتتىڭ, رۋحاني بيىكتىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ كورىنىسى. مۇنداي ادامدار ءاربىرىمىزدىڭ ءومىر تاجىريبەمىزدە كەزدەستى دەپ ويلايمىز. قول ەڭبەگىمەن جان باققان, بىراق ەرەكشە زيالى مىنەز يەلەرى از ەمەس. دەمەك, زيالىلىق ديپلومعا, اتاق-مانساپقا بايلانبايدى; ونىڭ تابيعاتى – مادەنيەتتىڭ پسيحولوگياسىندا.

«زيالىلىق دەگەن نە؟» دەسەك, كوپشىلىك ونى ادەپتىلىك, جاننىڭ نازىكتىگى, رۋحاني سەزىمتالدىق, وزگەنىڭ دە, ءوزىنىڭ دە كوڭىل-كۇيىن سەزىنە ءبىلۋ قابىلەتىمەن بايلانىستىرادى. نيكولاي گوگول بۇعان «باسقالار كورمەيتىندى كورىپ, سەزبەيتىندى سەزەتىن» ادام دەپ انىقتاما بەرەدى. ياعني زيالى ادام تەك ءتاننىڭ اۋىرسىنۋىن ەمەس, جاننىڭ اۋىرسىنۋىن دا سەزە الادى. ال «جان» ۇعىمى, ارينە, ماتەريالدىق ەمەس. ءبىر كەزدەرى ءبىز ونى يدەاليزمگە ءتان تۇسىنىك دەپ, جوققا شىعارعانبىز. بىراق ادامنىڭ جانى اۋىرعان ساتتە ونىڭ بار ەكەنىن تۇيسىنەمىز. دەمەك, بۇل – ابستراكتىلى, بىراق ناقتى سەزىلەتىن رۋحاني شىندىق. الايدا بۇلار تىم جالپىلاما. قيىن ۇعىمعا جاقىنداۋدىڭ ءبىر جولى – ونىڭ قاراما-قارسىسى نىسانىن تانۋ. مىسالى, «جاقسىلىق» دەگەن نە ەكەنىن ءدال ايتۋ قيىن, بىراق ءبىز «جاماندىقتىڭ» نە ەكەنىن ناقتى بىلەمىز. سول ارقىلى جاقسىلىقتىڭ بەينەسىن دە شامالايمىز. ەندەشە زيالىلىققا قارسى نە تۇرادى؟ بۇل الەۋمەتتىك-كاسىبي ايىرماشىلىق ەمەس, ادامنىڭ پسيحولوگيالىق احۋالى تۋرالى ماسەلە. سول سەبەپتى زيالىلىققا قارسى ۇعىم – دورەكىلىك, وسپادارلىق.

سيمۆوليكا ءىلىمىنىڭ بىلگىرى يۋري لوتمان بۇل قۇبىلىسىڭ استارىندا ۇلكەن پسيحولوگيالىق ءمان جاتقانىن ايتادى. ول XIX عاسىرداعى جازۋشى نيكولاي پاۆلوۆ ء«ۇش پوۆەست» جيناعىن مىسال ەتەدى. 1836 جىلى وعان الەكساندر پۋشكين رەتسەنزيا جازىپ, وندا سۋرەتتەلگەن جاڭا ادام تيپىنە نازار اۋدارادى. ول مىناداي جولدى وقىرمانعا ۇسىنادى: «سىپايى سوزگە دورەكى جاۋاپ بەرۋدىڭ, قالپاعىن شەشىپ يىلگەن ادامعا باسىڭدى يزەي سالۋدىڭ, شىلقىعان بايدىڭ الدىندا شالقايىپ وتىرۋدىڭ قانداي راحات ەكەنىن بىلەسىز بە؟» پۋشكين مۇنداي مىنەزدى «يدەالدانعان قۇلدىق پسيحولوگيا» دەپ اتايدى. شىنىندا دا, دورەكىلىكتىڭ تۇبىندە – قۇلدىق سانا, رۋحاني تاۋەلدىلىك جاتىر. بۇل – ءوزىن قادىرلەمەي, ىشكى قورلانۋىن وزگەنى قورلاۋ ارقىلى اقتاعىسى كەلەتىن پەندە پسيحولوگياسى. دەمەك, زيالىلىق – رۋحتىڭ ەركىندىگى, دورەكىلىك – رۋحتىڭ قۇلدىعى.

بۇل پسيحولوگيا الەۋمەتتىك مارتەبەگە تاۋەلدى ەمەس: قۇلدىق سانا كەيدە قوعامنىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسىنا شىققان ادامنىڭ بويىنان دا تابىلادى. رۋحاني قورلانۋ مادەني داستۇردەن الشاقتاۋمەن استاسقاندا, ول وزگەنى قورلاۋعا, بۇزۋعا, قيراتۋعا ۇمتىلىستى كۇشەيتەدى. ماسەلەن, استانا قالاسىندا قولدانىسقا بەرىلىپ ۇلگەرمەن لرت قابىرعاسىن الدەكىمدەر بوياپ كەتتى. بۇل, ياكي ۆانداليزم – ادامنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى مەن ماعىناسىزدىقتان تۋعان كۇيرەۋىنىڭ سىرتقى بەلگىسى. نەمىس فيلوسوفى ءارى الەۋمەتتانۋشىسى ەريح فرومم ءوزىنىڭ «ادامنىڭ دەسترۋكتيۆتىلىك اناتومياسى» اتتى ەڭبەگىندە بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ارىدەن ىزدەيدى. ء«ومىرى وزىنە تىم جايباراقات كورىنگەندە, ادام وعان ءبىر دراما قوسقىسى كەلەدى. ەگەر تىرشىلىكتەن شىنايى ءمان تابا الماسا, ىشكى بوس كەڭىستىكتى ءوزى ويلاپ تاپقان جاساندى قيىندىقپەن, بۇزاقىلىقپەن, بىردەڭەنى قيراتۋمەن تولتىرعىسى كەلەدى. سول ارقىلى ءوزىنىڭ ءتىرى ەكەنىن, بولمىس رەتىندە بار ەكەنىن سەزىنگىسى كەلەدى», دەيدى عالىم. سوندىقتان جەتەسىز سانا مەن جەتىمسىز تاربيەنىڭ ىرقىمەن جاسالعان ءۆانداليزمنىڭ ىلكى سەبەبى رۋحاني كەمتارلىقتان تۋىندايتىن اڭعارىپ وتىرمىز. م. گوركيدىڭ «بۇزاقىلىقتىڭ ءتۇبى – جالىعۋدا, جالىعۋدىڭ ءتۇبى – تالانتسىزدىقتا» دەۋى بەكەر ەمەس. قابىلەتسىزدىك, الەۋمەتتىك تاستاندىلىق, قورلانۋ ءبارى بىردەي قوسىلىپ قيراتقىش كۇشكە اينالادى.

جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن عالىم يۋري لوتمان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر دە. ول جوعارىداعى كومپلەكس قورجىنىنان – «باسقىنشى كومپلەكسىن» ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. 1943 جىلى نەمىس قورشاۋىنداعى ءۇيدىڭ بىرىنە باسقىنشى سولدات كىرىپ كەلىپ, سول ءۇيدى ەمىن-ەركىن جايلاعان. وتە ەرسى ارەكەتتەر جاساپ, جۇگەنسىزدىك تانىتقان. كەيىن ول كەڭەس اسكەرىنە تۇتقىن بولىپ ۇستالادى. الايدا سول ساربازدىڭ ماماندىعى مۇعالىم بولعانىن, مايدان شەبىندە قاراپايىم عانا ادام بولعانىن لوتماننىڭ ءوزى ەسكە الادى. «مۇنداي سۇمدىققا قالاي باردىڭىز؟ ۇيىڭىزدە دە وسىلاي جاسايسىز با؟», دەگەندە سولداتتىڭ بەرگەن جاۋابى: «جوق, ۇيدە – بۇل مۇلدە باسقا نارسە»...

«بۇل – وتە قاراپايىم ادام ەدى, ول دا ومىرىندە كوپتەگەن قورلىق كورگەن, ۇيدە دە, ارميادا دا, ەفرەيتور شەنىن الۋ ءۇشىن دە تالاي قورلانعان. ەندى ول بوتەن ەلگە باسقىنشى رەتىندە كەلىپ, ءوزىن «قوجايىن» سەزىندى. بىراق جاڭا رولگە لايىق بولۋعا ونىڭ مادەنيەتى جەتپەدى. مەن مىناعان سەنىمدىمىن, ول ۇيىنە دەمالىسقا قايتقاندا قايتادان مادەنيەتتى ادامعا اينالار ەدى. بىراق باسقىنشى رەتىندە بوتەن ەلگە كەلگەندە ول ءوزىن مادەنيەتتەن ادا سەزىندى, بۇل وعان ءلاززات بەردى», دەيدى يۋ. لوتمان. م. بۋلگاكوۆتىڭ يتتەن ادامعا اينالعان شاريكوۆ اتتى كەيىپكەرىن ەسكە تۇسىرەدى.

«يت جۇرەگى» كوركەم فيلمىنەن الىنعان كادر. پروفەسسور پرەوبراجەنسكي جانە شاريكوۆ

ءيا,  مادەنيەت – جاقسى نارسە بولعانىمەن, ول ءبارىمىزدى شەكتەيدى: «مىنانى ىستەۋگە بولمايدى», «بۇل ۇيات», «بۇلاي جاساۋ جاراسپايدى» دەيدى. مادەنيەت نەدەن باستالادى؟ تاريحي تۇرعىدان العاندا – تىيىمنان. ادام اتانىڭ ابىل مەن قابىلعا ايتقان وسيەتى قانداي ەدى؟ ء«وز قارىنداسىڭا ۇيلەنۋگە بولمايدى». بۇل بيوولوگيالىق تۇرعىدا مۇمكىن, بىراق مادەنيەت تىيىم سالادى. سول سياقتى, بەلگىلى ءبىر تاعامداردى جەۋگە بولمايدى. ىنجىلگە سايكەس, قويان جەۋگە تىيىم سالىنعان. كەيبىر ەلدەردە شىرىگەن جۇمىرتقانى جەۋ پارىز, ال باسقا ەلدەردە ونى جەۋگە بولمايدى. ايتەۋىر بىردەڭەگە تىيىم سالىنادى. مىنەكەي, قانداي قىزىق نارسە. ادامنىڭ ەڭ تابيعي ءارى ەڭ قاجەتتى ەكى ءىسى – تاماقتانۋ مەن «تويات تابۋ». ال مادەنيەت ەڭ الدىمەن وسىلارعا تىزگىن سالادى. اسىلىندا مادەنيەت وسىدان باستالسا كەرەك. ارينە, مادەنيەت دامىعان سايىن, تىيىم دا كوبەيەدى, ادامنان كوبىرەك ءوز-ءوزىن ۇستاۋدى, شەكتەۋدى تالاپ ەتەدى. بىراق ول ىشكى سەزىمدەردى اسقاقتاتىپ, قاراپايىم ادامدى زيالىعا اينالدىرادى.

بىراق ادام ابدەن سۇرەڭسىز, ءمانسىز, قورلانعان ءومىر كەشسە, وسىنىڭ ءبارىن سىلكىپ تاستاعىسى كەلەدى. سوندا XX عاسىردا پايدا بولعان تۇسىنىك تۋىندايدى: ەركىندىك – ادامدىق شەكتەۋلەردەن تولىق بوساۋ. ال بۇل – دورەكىلىكتىڭ ءوزى. سوندا ءبىز مىنانى ۇعامىز. ەركىندىك – بۇل سىرتقى تىيىمداردىڭ جوقتىعى عانا ەمەس. ادامعا ەشكىم تىيىم سالماسا دا, ونى ىشكى مادەنيەت, ار-وجدانى توقتاتىپ تۇرۋى كەرەك. مىسالى,  مەن وتىرىك ايتا الام, بىراق ايتپايمىن; مەن باسقا ادامدى قورلاي الامىن (مەن كۇشتىمىن, مەندە قارۋ بار), بىراق ولاي جاسامايمىن. دەمەك, دورەكىلىك –  بۇل جاي بىلىمسىزدىك نە مادەنيەتسىزدىك قانا ەمەس, بۇل — الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق دەرت. ءدال ايتساق, بۇل — ەمدەلۋدى قاجەت ەتەتىن دەرتتىڭ سيمپتومى. ال سوعان قارسى ەڭ باستى ەم – زيالىلىق.

چەحوۆتىڭ ماسكۇنەمدىككە شالدىققان اعاسىنا جازعان حاتى بار. وندا جازۋشىنىڭ اعاسى ءومىرىنىڭ كۇردەلىلىگىنە, اينالاسىنداعىلاردىڭ نەمقۇرايدىلىعىنا شاعىمدانادى. سوندا چەحوۆ وعان ءبىر جاعىنان ازىلمەن, ەكىنشى جاعىنان وتە بايسالدى تۇردە جاۋاپ جازىپ, «تاربيەلى ادامنىڭ پورترەتىن» كورسەتەدى. بۇل شىن مانىندە زيالى ادامنىڭ سيپاتى ەدى.

چەحوۆ بىلاي دەپ جازعان: «مەنىڭ ويىمشا, تاربيەلى ادامدار كەلەسى شارتتارعا ساي بولۋى ءتيىس:

بىرىنشىدەن, ولار كىسىنى قۇرمەتتەيدى, سوندىقتان ارقاشان ءىلتيپاتتى, جۇمساق, سىپايى, كەشىرىمدى كەلەدى. ولار جوعالعان زات ءۇشىن اشۋلانبايدى. شۋعا, سۋىققا, كۇيىپ كەتكەن ەتكە, دورەكى سوزگە, ءتىپتى ءوز پاتەرىندە بوگدە ادامداردىڭ بولۋىنا دا كەشىرىممەن قارايدى.

ەكىنشىدەن, ولار تەك كەدەيلەر مەن مىسىقتارعا عانا جاناشىر ەمەس. (چەحوۆ بۇنى تارقاتىپ جازبايدى. ويتكەنى بۇل ادامشىلىقتىڭ ەڭ تومەنگى ساتاسى بولسا كەرەك).

ۇشىنشىدەن, ولار وزگەنىڭ مۇلكىن قۇرمەتتەيدى, سوندىقتان قارىزىن ۋاقىتىندا قايتارادى.

تورتىنشىدەن, ولار شىنشىل, وتىرىكتەن وتتاي قورقادى. ەشقانداي ۇساق نارسەدە دە وتىرىك ايتپايدى. وتىرىك – تىڭداۋشىنى قورلايدى ءارى ايتۋشىنى ارزان ەتەدى».

مىنە, وسى «ارزان ەتەدى» دەگەن ءسوز – اسا ماڭىزدى. ءبىز ز ۇلىمدىقتى كوبىنە قانىشەر, جاۋىز بەينەسىندە ەلەستەتەمىز. بىراق ونداي ز ۇلىمدىق سيرەك كەزدەسەدى. كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى كەزدەسەتىنى – ءدال وسىنداي تۇرپايى ياكي قارابايىر ز ۇلىمدىق.

چەحوۆ ءسوزىن ءارى قاراي جالعاستىرادى. «ولار وزدەرىنە اياۋشىلىق تۋدىرۋ ءۇشىن وزدەرىن تومەندەتپەيدى», دەيدى ول. بۇل دا قىزىق قاسيەت. قىلمىستىق الەممەن بايلانىسى بار ادامداردىڭ مىنەزىندە ءجيى كەزدەسەتىن نارسە – جالعان سەزىمشىلدىك, وزىنە اياۋشىلىق تانىتۋعا بەيىمدىلىك, سونىمەن قاتار قاتىگەزدىك. قىلمىستىق فولكلور دا وسىنداي: وندا كەيىپكەر ۇنەمى «بەيشارا بالا» كەيپىندە, ول ءوزىن قورلانعان ەتىپ كورسەتەدى, ال باسقالار — جاۋ. ونداي ادامدار ۇنەمى «قورعانۋشى» پوزيتسياسىندا جۇرەدى.

چەحوۆ مادەنيەتتىڭ ماحابباتقا دا قاتىناسىن اتاپ وتەدى:

«تاربيەلى ادام ايەلدەن ەڭ الدىمەن انانى كورەدى, تەك جىنىستىق سەرىك رەتىندە قارامايدى».

وسى قاراپايىم, ءتىپتى ازىلگە ۇقساس سوزدەردىڭ ارتىندا چەحوۆتىڭ بيىك ادامگەرشىلىك يدەالى جاتىر. ول ءومىر بويى ادامنىڭ ءوز بويىنان قۇلدىق سەزىمدى سىعىپ شىعارىپ, ناعىز ەركىن ادامعا اينالۋ يدەياسىن ۇستانعان.

1820 جىلداردىڭ سوڭىندا پۋشكين اعىلشىن اقىنى ءساۋتيدىڭ انتيكالىق داستۇرگە ەلىكتەي جازىلعان ء«ۇي قۇدايلارىنا ارنالعان گيمنىن» اۋدارا باستايدى. ەجەلگى گرەكتەر مەن ريمدىكتەر ءۇشىن ۇيگە قامقورشى بولاتىن قۇدايلار اسا ماڭىزدى ءرول اتقارعان. پۋشكين سول ءۇي قۇدايلارىنا ارنالعان گيمندى بىلاي اۋدارادى. (جولما-جول اۋدارماسىن ۇسىندىق):

ولار ماعان سۇيە ءبىلۋدى, ايالاۋدى ۇيرەتەدى ماڭگىلىك رۋحتار, تىلسىم سەزىمدەرگە باۋليدى. ولار بىزگە ەڭ العاشقى عىلىمدى ۇيرەتەدى: ءوزىڭدى ءوزىڭ قۇرمەتتەۋ دەگەن.

سونىمەن, زيالى ادام – ىشكى ەركىندىگى بار, ءوزىن قۇرمەتتەيتىن ادام. ءوزىن قۇرمەتتەۋ – ەگويزم ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ءوز بويىنداعى ادامدىقتى قۇرمەتتەۋ. لەۆ تولستويشا ايتساق, ادام ىشىندەگى قۇدايلىق رۋحتى ءسۇيۋ.