مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن باسقا دا وزىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, سالالىق مينيسترلىكتەرگە تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. ىشكى ىستەر سالاسىندا بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ءبىلۋ ماقساتىندا ءبىز ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ساكەن سارسەنوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ساكەن سەيىتجاپپار ۇلى, پرەزيدەنت ەلىمىزدى ءىت مەملەكەتكە اينالدىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. وسى ورايدا ءىىم سالانى تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستاردى قولعا الدى؟ ونىڭ ماقساتى مەن باسىم باعىتتارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– ىشكى ىستەر ورگاندارىن تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جولىندا پوليتسيانى وزىق تەحنولوگياعا ارقا سۇيەيتىن زاماناۋي قاۋىپسىزدىك سەرۆيسىنە اينالدىرۋ. بۇنى تەك قاعازدان باس تارتۋ دەپ ءتۇسىنۋ – قاتە. ەلەكتروندىق تەرگەۋ ءادىل ءىس جۇرگىزۋگە جول اشادى, كامەرالار جانە دروندار قىلمىس پەن اپاتتىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى, ءموبيلدى قوسىمشالار مەن «SOS» باتىرمالارى پوليتسەيلەردى حالىققا جاقىنداتادى, جاساندى ينتەللەكت قۇقىق بۇزۋشىلاردان ءبىر قادام الدا جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداعى نەگىزگى باعىت – تەحنولوگيانى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ءاربىر سالاسىنا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تىركەۋدەن باستاپ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا دەيىنگى قىزمەتىنە تولىق ەنگىزۋ.
– تارقاتىپ ايتا وتىرساڭىز. جاڭا جەتىستىكتەر سالا قىزمەتكەرلەرىنە قانداي جەڭىلدىك بەرىپ جاتىر؟
– بۇل باعىتتاعى جۇمىستار كەشە نە بۇگىن باستالعان جوق. ماسەلەن, 2017 جىلى پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر ورگاندارى بىرلەسىپ «اكىمشىلىك ءوندىرىستىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن» (ەراپ) ىسكە قوسقان ەدى. سونىڭ ارقاسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرۋ ۋاقىتى ايتارلىقتاي قىسقاردى. ايتالىق, بۇرىن قاعاز حاتتامانى تولتىرۋعا 15-30 مينۋت ۋاقىت كەتسە, قازىر پلانشەت ارقىلى 5 مينۋت جەتكىلىكتى.
مۇنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – تولتىرىلعان حاتتاما بىردەن بازاعا تۇسەدى, ونى جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن قاتار پلانشەت قولدانۋدىڭ ارقاسىندا ازاماتتار كولىك قۇجاتتارىن وزىمەن بىرگە الىپ جۇرمەيتىن بولدى. مالىمەتتەر بازاسىنا جسن ەنگىزسە, بارلىق دەرەك شىعا كەلەدى. كولىك ءنومىرى ارقىلى دا ونىڭ يەسى تۋرالى دەرەكتەردى, كولىكتىڭ ۇرلانعان-ۇرلانباعانىن, تەحبايقاۋدان وتكەنىن جانە ساقتاندىرۋ ءپوليسىن تەكسەرۋگە بولادى.
بۇعان قوسا قازىرگى ۋاقىتتا اكىمشىلىك ماتەريالداردى سوت قاراۋىنا جولداۋ دا «ەراپ» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جىل سايىن شامامەن 270 مىڭ سوت ءىسىنىڭ ماتەريالدارى تسيفرلاندىرىلادى. ال بۇرىن سوت قاراۋىنا جىبەرىلەتىن ماتەريالدار قاعاز تۇرىندە تولتىرىلىپ, كەيىن «ەراپ» جۇيەسىندە تىركەلەتىن, سودان سوڭ سكانەرلەنىپ, «سوت كابينەتى» ارقىلى جولداناتىن.
سونداي-اق ءوندىرىستى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى بارلىق قۇجات ونلاين رەجىمدە جۇزەگە اساتىن بولدى. اتاپ ايتقاندا, اكەلۋ قاۋلىسى (پريۆود), كولىكتى ايىپ تۇراعىنا قويۋ, مەملەكەتتىك ءنومىردى الۋ, جول-كولىك وقيعاسىنىڭ سىزباسى, تۇلعانىڭ تۇسىنىكتەمەسى مەن ءوتىنىش-حاتتارى, ت.ب.
پوليتسيا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ەلەكتروندىق مەديتسينالىق كۋالاندىرۋ, «E-saraptama» جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. بۇلار جۇرگىزۋشىنىڭ ماس كۇيدە بولۋىن تەكسەرۋ ءۇشىن جولدامانى ەلەكتروندىق تۇردە راسىمدەۋگە, سوت ساراپتامالارىن اۆتوماتتى تۇردە تاعايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ال ازاماتتار ءۇشىن بۇل وزگەرىستەردىڭ قانداي ءتيىمدى تۇستارى بار؟
– باستى ءتيىمدى تۇسى – قولجەتىمدىلىك. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ حالىققا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىستەرىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. قازىر, ماسەلەن, كولىك سالاسىنا قاتىستى 6 مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەسەۋىن ونلاين فورماتتا الۋعا بولادى. ولار – كولىكتى قايتا تىركەۋ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن اۋىستىرۋ, مەملەكەتتىك ءنومىردىڭ قوسالقى دۋبليكاتىن بەرۋ, سۇرانىسى جوعارى مەملەكەتتىك نومىرلەردى بەرۋ, كەپىلدىكتەردى قويۋ/الۋ ءراسىمى.
«ەلەكتروندى ۇكىمەت» سەرۆيسى ارقىلى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن اۋىستىرۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرۋ مەن ونى قاراۋ ۋاقىتى ءبىر كۇننەن 60 مينۋتقا دەيىن, ال كولىك قۇرالىن تىركەۋ مەرزىمى 2 ساعاتتان 90 مينۋتقا دەيىن قىسقاردى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين فورماتقا كوشىرۋدىڭ ارقاسىندا بۇگىندە شامامەن 80% قىزمەت قاشىقتان كورسەتىلەدى. بۇل ازاماتتاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە, قاعازباستىلىقتان ارىلۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ايتا كەتسەك, بيىل العاشقى جارتى جىلدا 831 393 اۆتوكولىك ەسەپكە قويىلىپ, 342 245 جۇرگىزۋشى كۋالىگى بەرىلدى.
سونىمەن قاتار بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا ءىستىڭ قوزعالۋىنان باستاپ ورىندالۋىنا دەيىن مالىمەت بەرەتىن «SMS-حابارلامالار» قىزمەتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇعان دەيىن «1414» قىزمەتى تەك اۆتوماتتى جۇيەلەر ارقىلى تىركەلگەن جول ەرەجەسىن بۇزۋ جاعدايلارى تۋرالى حابارلامانى عانا جىبەرەتىن. قازىر «Kaspi» جانە «Halyk» ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان بويدا اۆتوماتتى تۇردە «Push-حابارلاما» جىبەرىلەدى. بۇرىن ازاماتتار ايىپپۇلدى قىسقارتىلعان تارتىپپەن (50%) تولەۋگە ۇلگەرۋ ءۇشىن وزدەرى تەكسەرىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولعانى بەلگىلى.
«ەراپ» جانە «بىرىڭعاي ساقتاندىرۋ دەرەكتەر بازاسى» جۇيەلەرىنىڭ ينتەگراتسياسى جۇرگىزىلىپ, جول-كولىك وقيعالارى بويىنشا ماتەريالداردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا جولداۋ ىسكە قوسىلدى. ەندى جكو-عا قاتىسۋشىلار پوليتسياعا بارىپ, وسى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن الۋعا مىندەتتى ەمەس. وسىلايشا, پوليتسيا مەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى اراسىنداعى قاعاز قۇجات اينالىمى الىنىپ تاستالدى.
سونىمەن بىرگە ەگەر ازامات اكىمشىلىك حاتتامامەن, قاۋلىمەن نەمەسە ايىپپۇل تولەۋ تۋرالى ۇيعارىممەن كەلىسپەسە, سونداي-اق اكىمشىلىك ىسكە قاتىستى فوتو جانە بەينەماتەريالداردى كورگىسى كەلسە, qamqor.gov.kz سايتىنداعى «ەراپ-تىڭ قوعامدىق سەكتورىن» پايدالانا الادى. ول ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن جەدەل قاراۋعا, ۋاقىت ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە قۇقىق بۇزۋشىلارعا ەندى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا بارۋدىڭ قاجەتى جوق.
– تسيفرلاندىرۋ بارىسىندا جەكە دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇپيالىلىعى قالاي قامتاماسىز ەتىلەدى؟
– دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ءىىم-ءنىڭ بارلىق اقپاراتتىق جۇيەسى «ادەپكى قاۋىپسىزدىك» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى, شيفرلاۋدىڭ جانە كوپ دەڭگەيلى اۋتەنتيفيكاتسيانىڭ زاماناۋي ادىستەرى قولدانىلادى. دەرەكتەرگە قولجەتىمدىلىك قاتاڭ تۇردە شەكتەلگەن جانە ونى تەك ۋاكىلەتتى قىزمەتكەر بەرە الادى.
اقپاراتتىق جۇيەلەر دەربەس دەرەكتەردى پايدالانۋدىڭ اشىقتىعى مەن زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, رۇقساتسىز كىرۋدىڭ الدىن الۋ, ازاماتتاردىڭ قۇپيالىلىقتى ساقتاۋعا دەگەن قۇقىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭناما تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا دەربەس دەرەكتەردى باقىلاۋ سەرۆيسىنە قوسىلعان.
– بۇگىندە ونلاين الاياقتىق كوبەيىپ كەتكەنى بەلگىلى. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتارتىپ ساقشىلارى قانداي زاماناۋي مۇمكىندىكتەردى پايدالانادى؟ بۇل سالادا جۇمىس ىستەي الاتىن مامان جەتكىلىكتى مە؟
– اتالعان قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, دەر كەزىندە انىقتاپ, جولىن كەسۋ زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنسىز مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان پوليتسيا ورگاندارى ينتەرنەت الاياقتىققا قاتىستى دەرەكتەردى جەدەل تالداۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالىق جاساقتامالاردى, بلوكچەين-ترانزاكتسيالاردى قاداعالاۋعا ارنالعان سەرۆيستەردى, بايلانىس وپەراتورلارىمەن بىرلەسكەن «انتيفرود» جۇيەلەرىن قولدانادى. سونىمەن قاتار ءىىم-ءنىڭ وسى سالاعا جاۋاپتى دەپارتامەنتى شەتەلدىك قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن (ينتەرپول, ەۋروپول) بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيدى. بۇل ترانسۇلتتىق ينتەرنەت الاياقتىق فاكتىلەرىن اشكەرەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مامان تاپشىلىعىنا قاتىستى ايتار بولساق, ءىىم قۇرىلىمىندا ارنايى دايىندىقتان وتكەن كيبەرقىلمىسقا قارسى بولىمشەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەڭبەك ەتەدى. سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن بىلىكتى كادرلارعا قاجەتتىلىك بار. وسى ماقساتتا قىزمەتكەرلەرىمىزدى تۇراقتى تۇردە وقىتۋ, قايتا دايارلاۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبە الماسۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
– الداعى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن قانداي جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋ جوسپاردا بار؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءىىم تاراپىنان تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى مەن وزگە دە وزىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ جالعاسا بەرەدى. قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تىركەپ قانا قويماي, بەت-الپەتتى ايىرىپ تانۋعا, مىنەز-قۇلىقتى تالداۋعا جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەتىن بەينەاناليتيكاسى بار جاڭا كامەرالاردى ورناتۋعا كۇش سالىنباق.
قالالار مەن وڭىرلەردە «اقىلدى» جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتكەلدەرى ورنالاستىرىلادى. ولار داتچيكتەر مەن جي-ءدىڭ كومەگىمەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ باسىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى جانە مەكتەپتەر مەن تۇرعىن اۋداندار ماڭىنداعى اپاتتى ازايتۋعا كومەكتەسەدى.
پوليتسيا ارسەنالىندا جاپپاي ءىس-شارالاردى باقىلاۋعا, جول جاعدايىن مونيتورينگىلەۋگە جانە جەتۋ قيىن اۋماقتاردى پاترۋلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اناليتيكاسى بار جاڭا بۋىن دروندارى بەلسەندى قولدانىلىپ كەلەدى. جولداردا پوليتسيا جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, جول قوزعالىسى مەن قاۋىپسىزدىكتى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن «تور» جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.
كادرلىق جانە قارجىلىق ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋ, جي-اسسيستەنتتەردى ەنگىزۋ, ت.ب. ماڭىزدى باعىتتار اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن ەداۋىر جەدەلدەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وسى جوبالاردىڭ ءبارى زاماناۋي, تەحنولوگيالىق جانە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سەنىمىنە باعدارلانعان بولاشاق پوليتسياسىنىڭ مودەلىن قالىپتاستىرادى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قولعا الىنعان «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن بەلسەندى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»