ەرتىس-باياندا ۇلىلاردىڭ عىلىمي-اعارتۋشىلىق مەكتەبى بار

ۇستاحانا ۇستانىمى

ارينە, حالقىنىڭ ساناسىن وياتۋ, عىلىم-بىلىممەن سۋسىنداتۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل بولگەن دارىندى تۇلعالاردىڭ ەسىمى بۇلارمەن شەكتەلمەيدى. سەبەبى ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭىرىنەن, سونىڭ ىشىندە ءبىر باياناۋىل اۋدانىنىڭ وزىنەن جيىرماعا جۋىق اكادەميكتىڭ شىعۋى تاريحتا قايتالانا بەر­مەيتىن قۇبىلىس ەكەنى انىق. مىنە, وسىنداي ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتى دارىپ, عيبراتى قالعان قاسيەتتى توپىراقتىڭ عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ كوكجيەگىنە اينالماسىنا حاقى جوق ەدى. جالپى, بۇگىنگى قوعامدى ۇستازسىز ەلەستەتۋ, ۇستازسىز قانداي ءبىر ۇلكەن جەتىستىككە جەتىپ, ۇلى مۇراتتاردى باعىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى تۇستا ۇستاز ماماندىعىن وقىتاتىن, پەداگوگ كادرلارىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارتىلعان جۇكتىڭ سالماقتى ەكەنىن, جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ وراسان اۋىر ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. سەبەبى پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى – وقۋشىنى ەمەس, سولاردى وقىتاتىن ۇستازدى شىعاراتىن ۇستاحانا.

ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى جالعىز ۇستازدار ورداسى – ءا.مارعۇلان ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ اشىلعانىنا بيىل 63 جىل بولماق. وسى ۋاقىت ىشىندە 40 مىڭنان استام تۇلەككە ۇستازدىق ديپلومىن بەرىپ, عىلىم مەن ءبىلىم جولىندا قانات قاقتىردى. وسى كۇنى پاۆلودار وبلىسىنداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ 80 پايىز­دان استامى ءبىزدىڭ تۇلەكتەر ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ءا.مارعۇلان ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ تۇلەكتەرىنىڭ اراسىنان تالاي عالىمدار, تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى, مادەنيەت جانە ونەر سالاسىنىڭ ساڭلاقتارى, نەبىر الەمدىك دودالاردى باعىن­دىرعان سپورتشىلار شىعىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن وركەندەۋى جولىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءيا, ءبىزدىڭ برەندىمىز, ءبىز­دىڭ ماقتانىشىمىز – سول تۇلەكتەر. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم مەن ءبىلىم, ونەر مەن سپورت جانە اكادەميالىق جەتىستىكتەرى مەن كور­سەتكىشتەرىنىڭ ارقاسىندا وسى جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرەتىن جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءبىز وتاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرلى جۇيەسىن, الدىڭعىلاردان جالعاسقان ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق ۇلگىسىمەن, زاماناۋي ادىستەمەسىمەن وقىتۋدى جولعا قويدىق. سونىمەن قاتار ۇجىمدا جاسى ۇلكەن ارداگەر دە, وقۋدى ەندى عانا اياقتاعان جاستار دا بار. بۇل ءبىزدىڭ قارا شاڭىراقتا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلمەي كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

جەتىستىك كىلتى – تاباندىلىقتا

الكەي مارعۇلان اتىنداعى پاۆ­لودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى – پرو­فەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇ­رام­نىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ نا­تيجەسى, جىلدار بويى قالىپ­تاسقان اكادەميالىق ساپا­نىڭ, اكادەميالىق ادالدىق پەن قۇن­­­­دىلىقتاردىڭ شىنايى كو­رىنىسى. بۇل جولدا ءبىزدىڭ پرو­فەس­سورلىق-وقىتۋشىلىق قۇ­رام تاباندىلىقپەن, جانقيار­لىق­پەن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ۋنيۆەرسيتەت جو­عارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءتۇرلى حالىقارالىق باعالاۋ رەي­تينگتەرىندە جوعارى ناتيجە كورسەتىپ, ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنان ورىن الدى. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, 2012 جىلى «European Quality» حالىقارالىق ماراپاتىن العان ساناۋلى جوو قاتارىنان كورىنگەن بولاتىن. 2014 جىلدان باستاپ پيلوتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە «سەرپىن-2050» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىن ءساتتى جۇ­زەگە اسىرا باستادى. 2016 جىلى قازاق­ستاننىڭ پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇلتتىق رەي­تينگىسىندە ءۇشىنشى ورىنعا يە بولىپ, 10 ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا ەندى. 2017 جانە 2018 جىلدارى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى وسى رەيتينگىدە ەكىنشى ورىنعا يە بولىپ, قازاقستاننىڭ پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ قالدى. 2017 جىلى وقۋ وردامىزعا «پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى» مارتەبەسى بەرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت گەر­مانيا جانە قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز اككرەديتتەۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ بارلىق ءبىلىم باعدارلامالارى بويىنشا ينستيتۋتسيونالدى جانە مامانداندىرىلعان اككرە­ديت­تەۋىنەن ءوتتى. 2020 جىلى «اتا­مەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پا­لا­تاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لاماسى رەيتينگىسىندە ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ 6 ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاماسى الدىڭعى ورىندى يەلەندى. 2022 جىلى ۇكىمەتتىڭ 3 قاراشاداعى №868 قاۋلىسىمەن ۇلتتىق ارحەولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ ەسىمى بەرىلدى. سودان بەرى عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى بيىك بەلەستەردى الكەي مارعۇلاننىڭ ەسىمىمەن بىرگە باعىندىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار 27 وتاندىق جوعارى وقۋ ورنىمەن بىرگە UI GreenMetric ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعى بويىن­شا حالىقارالىق رەيتينگىنە كىرەدى, بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇراقتى دامۋ باعىتىنداعى كۇش-جىگەرىن كور­سەتەدى. 2024 جىلى قازاقستاننىڭ جەتەكشى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇلتتىق رەي­تينگىندە 3-ورىن ەنشىلەدى. رەيتينگ شىعارۋ كەزىندە ساراپشىلار ەڭ ماڭىزدى كريتەريلەر بويىنشا انىقتاعان. ياعني تۇلەكتەر ءۇشىن جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشتەرى مەن مانساپتىق پەرسپەكتيۆالار, ورتاشا جالاقى, ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ساپاسى مەن ستۋدەنتتەردىڭ جەتىستىكتەرى, حالىقارالىق بايلانىستار جانە ت.ب. ودان بولەك, ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاۋەلسىز اگەنتتىك رەي̆تينگى بوي̆ىنشا 18 ءبىلىم بەرۋ ماماندىعى جوعارى ساراپتامالىق باعا الىپ, وتاندىق ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتار تىزىمىنە ەندى.

الەمدىك تاجىريبە ءھام جاڭا كوزقاراستار

الكەي مارعۇلان ۋنيۆەرسيتەتى شەتەلدىك سەرىكتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ عالىمدار دۇنيەنىڭ ءتورت قۇرلىعىمەن بايلانىس ورناتىپ, الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن ءبىلىم ۇردىسىنە ەنگىزىپ جاتىر. اسىرەسە, ەۋروپا ەلدەرىندەگى تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جوعا­رى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامى­تۋ تاجى­ريبەلەرىن ءوز يگى­لىگىمىز­گە پايدالانىپ كەلە­مىز. مار­عۇلان ۋنيۆەرسيتەتى ترانس­شەكارا­لىق ءبىلىمدى دامىتۋ بويىن­شا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ پەدا­گوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى قاۋىم­داستىقتارىنىڭ قۇرىلۋىنا باس­تاماشى بولىپ تابىلادى جانە ازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قاۋىمداستىعىنا كىرەدى. ءبىز ۇلىبريتانيا, ليتۆا, تۇركيا, اقش, قحر, پولشا, ماجارستان, بولگاريا, گەرمانيا, رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستان ەل­دەرىنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن سەرىكتەس رەتىندە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىندا وسى ەلدەردەن حالىقارالىق دارەجەدەگى مىقتى عالىمدار كەلىپ, ءبىز­دىڭ ستۋدەنت­تەرگە ءدارىس بەردى. بىرەر جىل بۇ­رىن گەرمانيانىڭ فراي­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىر ماڭىز­دى كەلىسىمشارت جاساپ, وڭ ناتيجەسىن كوردىك. ەكى ۋنيۆەرسيتەت بيولوگتەرىنىڭ بىر­لەسكەن عىلىمي جوبالارى اياسىندا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە قۇنى 20 ميلليون تەڭگە تۇراتىن گيدرومەتەورولوگيالىق جابدىق اكەلىندى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارى «حالىقارالىق مۇعالىم» جو­باسىنا قاتىسىپ جاتىر. جوبا قازاقستان مەن اۋستراليانى قوسا العاندا 26 ەلدى بىرىكتىرەدى (درەزدەن تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, گەرمانيا). ال بۇگىنگى تاڭدا بىر­نەشە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىن­دارمەن بىرلەسكەن جوبالار جۇ­زەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتساق, تۇر­كيانىڭ توكات گازيوسمانپاشا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەكىجاقتى كەلىسىم اياسىندا مارعۇلان ۋنيۆەرسيتەتىندە «Tömer» ءتىل ورتالىعىنىڭ في­ليا­لىن اشۋ جوسپارلانعان بولسا, تيىسىنشە توقات ۋنيۆەرسيتەتىندە «اباي ورتالىعىن» اشۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. سونداي-اق ۇلى­بريتانيانىڭ ساسسەكس ۋنيۆەر­سيتەتىمەن اكادەميالىق شەبەرلىك ورتالىعىن قۇرۋ جوباسى ءۇشىن عالىمداردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

كەلەسى قادام قانداي بولماق؟

الدىمىزدا وتە اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. مەن وسى قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن الدىمىزعا ءۇش ۇلكەن مىندەت قويىپ وتىرمىن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اكادەميالىق ارتىقشىلىق ورتا­لىعىن قالىپتاستىرۋ. بۇل ورتالىقتىڭ ەرەكشەلىگى – مەم­­­لەكەتتەن قارجى بولىنەدى. سون­دىق­تان وسى جوبانى بيىل ءبىز ۇتىپ الۋىمىز كەرەك دەگەن ماق­سات قويىپ وتىرمىز. ەگەر, ۇتىپ الاتىن بولساق, مەملەكەت تاراپى­نان ءۇش جىل قاتارىنان 1 ميل­لياردتان قاراجات بەرەتىن بو­لا­دى. سول اقشانىڭ 70 پايىزىن قۇ­رال-جابدىقتاردى جاڭار­تۋعا, زەرتحانالىق بازانى نى­عايتۋعا, وقىتۋ­شىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە جۇمسايتىن بولامىز. بيىل قولعا الىناتىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – ۋنيۆەرسيتەت­تى تاعى ءبىر ءىرى عيماراتپەن تولىق­تىرۋ. قازىر وسى باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانىپ جاتىر. جاقىندا وبلىس جانە قالا اكىمشىلىگىنە ءبىر عيمارات تاۋىپ بەرۋ جونىندە ءوتىنىش ايتقان ەدىك, ولار دا قۇپتاپ, ولجاباي باتىر كوشەسىنىڭ بويىندا بوس تۇرعان ءبىر عيماراتتى بەرۋگە نيەت ءبىلدىردى. ەگەر سول عيماراتتى ۋنيۆەرسيتەت مەن­شىگىنە بەرەتىن بولسا جارتىلاي وقۋ كورپۋسى, جارتىلاي جاتاق­حانا رەتىندە كادەمىز­گە جاراتاتىن بولامىز. سەبەبى عالىمدار الاڭسىز عىلىممەن اينىلسۋى ءۇشىن وعان قولايلى ءارى جايلى ورتا قالىپتاستىرىپ بەرۋىمىز كەرەك. ءۇشىنشى باعىتىمىز – ۇجىمعا «باقىت فورمۋلاسىن» ەنگىزۋ. جالپى, باقىت دەگەنىمىز نە دەگەن سۇراققا قىسقاشا جاۋاپ بەرەر بولساق, ول تاڭەرتەڭ جۇمىسقا اسىعىپ كەلۋ, كەشكە ۇيىنە اسىعىپ قايتۋ. ياعني ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز تاڭ­ەرتەڭ تۇرا سالا جۇمىسقا با­رۋعا, ونداعى ارىپتەستەرىن كورۋگە اسىعىپ تۇرۋى كەرەك. ارينە, ول ءۇشىن جۇمىس ورنىنان جاقسى ەڭ­بەك­اقى تولەنىپ, وسى ورتاعا دۇرىس مو­رال­دىق اتموسفەرا ورناۋى قاجەت.

ەرجان امىربەك ۇلى,

ءا.مارعۇلان اتىنداعى پپۋ باسقارما توراعاسى-رەكتور