ءمامس-كە قاتىستى ماسەلە ءالى دە كوپ

سوندىقتان حالىقتى ءمامس جۇيەسىمەن بارىنشا قامتۋعا جول اشاتىن جاڭا شارالار قابىلداندى. ەندى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى جاعىنان داعدارىسقا تۇسكەن, شۇعىل جاعدايداعى سانات­تارعا (D, E دەڭگەيى) جاتاتىن ازاماتتار ءۇشىن ءمامس جارنالارىن تولەيدى. ناتيجەسىندە, 2026 جىلى شامامەن 1 ميلليون ادام ءمامس جۇيەسىمەن قوسىمشا قامتىلادى دەگەن بولجام بار. سونىمەن قاتار رەسمي تىركەلگەن جۇمىسسىزدار ءۇشىن دە جارنالار جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن تولەنبەك. بۇل دا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىندە اكىمدىكتەردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىنە سىن بولاتىنى ءسوزسىز. ءوڭىر جەتەكشىلەرىنىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدا بۇرىنعىدان دا بەلسەندىرەك, بۇرىنعىدان دا مۇددەلىرەك بولۋىنا تۋرا كەلەدى.

قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن جارنا تولەۋ توقتاپ قالعان جاعدايدا ساقتاندىرۋ مارتەبەسىن قالاي ساقتاۋعا بولادى دەسەك, ءمامس جۇيەسىندە مەديتسينالىق كومەكتى ۇزدىكسىز الۋعا ارنالعان جاڭا نورما ەنگىزىلدى. ەندى ازاماتتار كەمىندە بەس جىل قاتارىنان جارنا تولەگەن بولسا, ۋاقىتشا تولەم توقتاتىلعان جاعدايدا التى ايعا دەيىن ساقتاندىرىلعان مارتەبەسىن ساقتاي الادى, بۇعان دەيىن بۇل مەرزىم 3 اي بولاتىن. ماسەلەن, ازامات بىرنەشە جىل بويى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ, جارنالارىن ۋاقتىلى تولەپ كەلسە, بىراق كەيىن جۇمى­سىنان ايىرىلىپ, تابىسسىز قالعان جاعدايدا وعان ءمامس اياسىندا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىلەدى. بىراق كەيىن بەرە­شەكتى وتەۋ قاجەت بولادى.

مەملەكەت باسشىسى 2024 جىلعى جولداۋىندا ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن «بىرىڭعاي مەديتسي­نا­لىق كومەك پاكەتىن» جاساۋعا ەرەكشە نازار اۋدار­دى. قابىلدانعان وزگەرىستەرگە سايكەس, ونكولوگيالىق سكرينينگتەر 2026 جىلدان باستاپ تمككك تىزىمىنە وتەدى دە, ءمامس جۇيەسىندە ساقتاندىرىلعان مارتەبەسىنە قاراماستان, بارلىق ازاماتتارعا ول تەگىن بولادى. سونداي-اق 8 الەۋمەتتىك ءمانى بار كەسەلگە (تۋبەركۋلەز, ايتۆ, سوزىلمالى ۆيرۋستى گەپاتيتتەر مەن باۋىر تسيرروزى, قاتەرلى ىسىكتەر, پسيحيكالىق, مىنەز-ق ۇلىق كىناراتتارى, سيرەك اۋرۋلار, جەدەل ميوكارد ينفارك­تى, ينسۋلت) شالدىققان جاعدايدا كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق كومەك تە تەگىن كورسەتىلەتىن بولدى. بۇرىن مۇنداي كومەك تەك ايتۆ مەن تۋبەركۋلەزگە دۋشار بولعاندا عانا جاسالاتىن.

سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»

2026 جىلدان باستاپ ءمامس-ءتىڭ بازا­لىق پاكەتىنە امبۋلاتورلىق دياليز, وعان قوسا ديناميكالىق باقىلاۋدى قا­جەت ەتەتىن سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ 12 توبى بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك-دياگ­نوس­­تيكالىق كومەك, امبۋلاتوريالىق دارى­لىك قامتاماسىز ەتۋ, جوسپارلى تۇردە ستا­تسيونارلىق پەن ستاتسيوناردى الماس­تىراتىن كومەك كىرەدى. اتالعان اۋرۋلار تىزبەسىندە باۋىر اۋرۋلارى, قان مەن قان ءتۇزۋشى اعزا كەسەلدەرى, جوعارعى اسقورىتۋ جولدارىنىڭ اۋرۋلارى, ينفەكتسيالىق ەمەس ەنتەريت پەن كوليت, ارتروپاتيالار, دورسوپاتيالار, قالقانشا بەزى اۋرۋلارى, قۋىق استى بەزىنىڭ گيپەرپلازياسى, ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرسىز ديسپلازياسى, ايەلدەردىڭ جىنىس جولدارىنىڭ قابىنۋسىز اۋرۋلارى, كەۋدە-وكپە ديسپلازياسى, ءتۋابىتتى جۇرەك كىناراتتارى, دامۋىندا كەمىستىك بار دەرتتەر بار.

جارنا ەسەپتەۋ شەگىنىڭ وزگەرۋىنە كەلسەك, 2026 جىلعى قاڭتاردان باستاپ جارنالار مەن اۋدارىمداردى ەسەپتەۋ كەزىندە قولدانىلاتىن تابىس كولەمىنىڭ جوعارعى شەگى جاڭارتىلعالى وتىر. سەبەبى, حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتىنىڭ ءبىرى – مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى. وسىعان بايلا­نىس­تى, جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن – 40 ەڭ تومەنگى جالاقى (ەتج), قىزمەتكەرلەر ءۇشىن – 20 ەتج بەكىتىلدى. بۇل – باستاپقىدا ۇسىنىلعان 50 ەتج ورنىنا قابىلدانعان كەلىسىمدى شەشىم, ياعني جۇيەنىڭ تۇراقتى­لىعىن ساقتاي وتىرىپ, سالىق جۇكتەمەسىنىڭ شەكتەن تىس ءوسىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. بۇل وزگەرىس جۇيەنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ قانا قويماي, ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋعا جۇمسايتىن شىعىندارىن وتەۋ­دەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ءادىل دە تەڭدەي ءبولۋ قاعي­­داتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس.

وسى شارانىڭ ناتيجەسىندە ءمامس جۇيەسىنىڭ تابىسى جىلىنا شامامەن 200 ملرد تەڭگەگە ارتادى دەگەن بولجام بار. زاڭناماعا سايكەس, مەملەكەت ءمامس جۇيەسىندە جەڭىلدىگى بار ساناتتارعا جاتاتىن ازاماتتار ءۇشىن جارنا تولەيدى. بۇل جارنالار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنىپ, بالالار, زەينەتكەرلەر, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار, جۇكتى ايەلدەر مەن باسقا دا 15 ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ مەدي­تسينالىق كومەك الۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

قازىر ءمامس جۇيەسىنە تولەنەتىن جارنالار مەن اۋدارىمداردىڭ مولشەرى ەڭ تومەن دەڭگەيدە, ياعني 2025 جىلى – 2%. سالىستىرمالى تۇردە, وزگە ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 9–14,5% ارالىعىندا. جۇيەنى باستاپقى جوبالاۋ كەزىندە جارنا مولشەرلەمەلەرى جوعارىراق بولىپ جوسپارلانعان ەدى, الايدا جۇيە ىسكە قو­سىل­عان كەزدە ولار ەداۋىر تومەندەتىلدى. دەگەنمەن «بىرىڭعاي مەديتسينالىق كومەك پاكەتى» ەنگىزىلىپ, ءمامس جۇيەسىندە قوسىمشا مىندەتتەمەلەردىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى جۇيەنىڭ قارجىلىق جۇكتە­مەسى كۇرت ءوسىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت تاراپىنان جارنا مولشەر­لەمەلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرۋ ۇسىنىلىپ جاتىر. مىسالى, 2027 جىلى – 2,2%, 2037 جىلعا دەيىن – 4,7%-عا دەيىن بىرتىندەپ ءوسىرۋ قاراستىرىلعان. وسى ورايدا جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار ءۇشىن جارنا مولشەرلەمەلەرى وزگەرىسسىز قالادى.

ءمامس تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن نەگىزگى جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەردىڭ ارتىقشى­لىقتارىن قاراستىراتىن بولساق, 2026 جىلدان باستاپ ءمامس-پەن بىرگە گارانتتال­عان مەملەكەتتىك مەديتسينالىق كومەكتەر پاكەتىنىڭ بىرىگۋى – قايتالاناتىن, ءبىر-بىرىنە جاعالاسىپ وتىرعان قىزمەتتەردى جويادى, ءارى ناۋقاستارعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتەر ناقتىلانا تۇسەدى. الەۋمەتتىك ادىلدىككە ءبىرتابان بولسا دا جاقىنداتىپ, ەڭ باستىسى مۇقتاج جاندار جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتىلىپ, مەديتسينالىق قىزمەتكە تەڭ دارەجەدە قول جەتكىزە الادى.

ءتۇرلى كەسەلدەردىڭ الدىن الۋ دۇرىستا­لىپ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ كوپشىلىگىن ۇزدىكسىز قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن جۇيە تۇراقتى تەپە-تەڭدىككە كەلتىرىلەدى, بۇل ءمامس-ءتىڭ قارجىلاناتىن اۋقىمىن كۇشەيتەدى. تسيفرلاندىرۋ مۇمكىندىگى جوعارىلاپ, ول تولەمدەردى ونلاين جۇرگىزۋ مەن وتىنىش­تەردىڭ مونيتورينگىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

بىراق ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ قاراما-قايشىلىقتارى مەن سىني تۇرعىدا قارايتىن تۇستارى دا بار. ەگەر ءمامس پەن گارانتتالعان مەملەكەتتىك مەديتسينالىق كومەكتەر پاكەتتەرى بىرىكتىرىلسە, ءاربىر ازامات مىندەتتى تۇردە جارنا تولەۋى كەرەك بولادى, ايتپەسە بىرقاتار كومەكتەن ايىرىلۋى مۇمكىن. بۇل اسىرەسە جارنا تولەۋگە قابىلەتى جوقتار مەن بەيرەسمي جۇمىس ىستەيتىندەرگە قيىن.

مەملەكەت جۇيەنى قارجىلىق تۇراقتان­دىرۋدى كوزدەپ وتىرعاندىقتان, 2026 جىلدان باستاپ جارنانىڭ مولشەرى ۇلعايا­دى. جاڭا تالاپتار جەكە كاسىپكەرلەر مەن فري­لانسەرلەرگە ۇلكەن جۇكتەمە. قانشا اقشا تاپسا دا, كولەڭكەلى بيزنەستە جۇ­مىس ىستەيتىندەر ەبىن تاۋىپ, رەسمي تىر­كەلمەي جۇرە بەرۋى عاجاپ ەمەس. سول سياقتى شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە قى­سىم كورۋى ىقتيمال, ويتكەنى سالىق­پەن قاتار, قوسىمشا الەۋمەتتىك جارنا كولەمى دە وسەدى. وعان قوسا كەيبىر وبلىس­تىق, اۋداندىق بيۋدجەتتەردىڭ ماردىمسىز ەكەن­دىگىن جوققا شىعارۋعا بولماس. ەگەر جەرگىلىكتى بيلىك جۇمىسسىزدار مەن مۇقتاجدار ءۇشىن جارنا تولەسە, باسقا ىشكى سالالارعا, ينفراقۇرىلىمعا ىقپالى تيمەي قويمايدى.

سونىمەن قاتار اكىمدىكتەردىڭ ءمامس تولەۋ شەشىمىن قالاي قابىلدايتىنى جانە ول تىزىمگە كىم ناقتى ەنەتىنى ءالى تولىق ايقىن ەمەس. ماسەلەن, ءتۇرلى كەسەلدەردىڭ الدىن الىپ, اۋرۋلاردى اسقىندىرماي انىق­تاۋدىڭ تيىمدىلىگى شىن مانىندە ارتا ما؟ پروفيلاكتيكا جاقسارا تۇسەدى دەگەن رەسمي ۋادە قانشالىقتى ورىندالادى؟ ويت­­كەنى قازىر ەمحانالارعا ءتۇسىپ وتىر­­­عان سالماق ونسىز دا جوعارى, كادر تاپ­شى­لىعى دا بار, مەگاپوليستەردە بولماسا, مە­­ديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار ەسكى.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ءمامس ماسەلەسىندەگى وزگەرىستەر ءىس جۇزىن­دەگى ينفراقۇرىلىمدى بۇرىنعىدان دا جاقسارتىپ, ساپاعا قول جەتكىزبەسە, پارمەنى قاعاز جۇزىندە قالىپ, بالتىرى سىزداپ, باۋىرى مازالاپ جۇرگەندەر كەسەلى اسقىنىپ كەتكەنشە بۇرىنعى احۋالدان اسا الماي قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ءمامس اينالاسىنداعى امالدار مەن وزگەرىستەر ءالى دە جالعاسا بەرەدى.

الماتى