مايدان دالاسىندا تابىسىپ, شاڭىراق كوتەرگەن ليديا مەن اقىلبەك قيىقوۆتار – 61 جىل تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ادامدار. ونەگەلى ءومىر جولدارى دا كىسى قىزىعارلىق.
گۆارديا ستارشيناسى اقىلبەك قيىقوۆ – ءبىرجان سال اۋدانىنا قاراستى قۇدىقاعاش اۋىلىنىڭ تۋماسى. 1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا 20 جاسىندا ءوزى سۇرانىپ مايدان دالاسىنا اتتانعان. الدىمەن قاراعاندىداعى قىسقا مەرزىمدى اتقىشتار دايارلايتىن كۋرستا وقىپتى. اقمولادا جاڭادان جاساقتالعان 29-ديۆيزيانىڭ 294-اتقىشتار پولكىنە قابىلدانىپ, ستالينگراد, تۋلا, كيەۆ, كۋرسك ماڭىنداعى قيانكەسكى شايقاستارعا قاتىسقان. 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اجال اڭساعان قورعاسىن وق جاڭبىرشا جاۋىپ تۇرعان مايدان دالاسىندا جارالانىپ, ەمدەلىپ شىققاننان كەيىن قايتادان جاساقتالعان 87-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1378-پولكىنىڭ قۇرامىندا ستالينگراد قالاسىن قورعاۋعا جىبەرىلەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنداعى ەڭ شەشۋشى بۇل شايقاسقا نەمىستەر بار كۇشىن سالىپ, 30 ديۆيزياسىن, 500 تانكىسىن جۇمىلدىرعانى بەلگىلى. ال ۆەرحنەكومسكي حۋتورى ماڭىنداعى ۇرىسقا العاش رەت «تيگر» تانكىسى قاتىستىرىلدى. فاشيستەردىڭ ونداعى كوزدەگەن ماقساتى ستالينگراد تۇبىندە قورشاۋدا قالعان فەلدمارشال ءپاۋليۋستىڭ ارمياسىنا جول اشۋ ەدى. باسىمدىققا يە بولۋ ءۇشىن ەكى جاق تا بار كۇش-جىگەرىن سارقا جۇمساپ, الۋان ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەرىن قولدانۋعا تىرىسىپ باقتى. ستالينگرادتان شامامەن 40 شاقىرىم جەردەگى ۆەرحنيكومسكي حۋتورى ماڭىنداعى سۇراپىل شايقاستا 1358 اتقىشتار جانە 55-تانك پولكى ەنتەلەپ كەلگەن جاۋدىڭ جولىن بوگەپ, قارىس قادام كەيىن شەگىنبەي, بەكىنىستى ۇستاپ تۇردى. ستالينگراد شايقاسى جايىندا وفيتسەر ارتەلليريست, جازۋشى يۋري بوندارەۆ «گورياچي سنەگ» رومانىن جازدى, كەيىن فيلم دە ءتۇسىرىلدى. وكىنىشكە قاراي, وسى شايقاستا كەڭەس جاۋىنگەرلەرى كوپ شىعىنعا ۇشىرادى.
– اكەمنىڭ بولىمشەسى ءۇش ايداي قورشاۋدا قالىپ, ارەڭ دەگەندە بۇزىپ شىعىپ, كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە قوسىلعان ەكەن, – دەيدى ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قايىرگەلدى قيىقوۆ. – وسى ۇرىستا قازا تاپقان 960 جاۋىنگەر جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنداعى تىزىمىندە 210-نومىرمەن اكەمنىڭ اتى-ءجونى تايعا تاڭبا باسقانداي ءالى كۇنگە دەيىن جازۋلى تۇر. بۇل اقپاراتتى ءبىز 2016 جىلى عانا بىلدىك. قىزىم جانار سوعىستا حابارسىز كەتكەندەردى ىزدەستىرىپ جۇرگەنىندە اتاسى جايلى وسى مالىمەتتى تاپقان. العاشىندا ءبارىمىز قايران قالدىق. مايداننان ەلگە امان-ەسەن ورالعان اكەي دۇنيەدەن وتكەنشە ءوزىنىڭ باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەنى تۋرالى جالعان اقپاراتتى بىلمەي كەتتى.
ستارشينا اقىلبەك قيىقوۆ ز ۇلىم جاۋدى وكشەلەي قۋىپ, قىزىل اسكەرمەن بىرگە دنەپر, دون وزەندەرىن كەشىپ ءوتىپ, ەۋروپا جەرىنە اياق باسادى. 1945 جىلعى ءساۋىر ايىندا ەمبا وزەنى ءۇشىن بولعان قيانكەسكى شايقاستا ومىرتقاسى مەن بەلىنەن اۋىر جاراقات الىپ, لۆوۆ قالاسىنداعى گوسپيتالدا ەمدەلەدى. بىرنەشە مارتە كۇردەلى وتا جاسالعاندىقتان, گوسپيتالدىڭ باس اسكەري دارىگەرى جەكە كۇتىم جاساۋ قاجەت دەپ نۇسقاۋ بەرەدى.
– سول ماڭداعى اسكەري بولىمشەلەردە جاۋىنگەر قىزدار ۇرىس ءسال سايابىرلاعان كەزدە گوسپيتالعا كەلىپ, جارالى جاۋىنگەرلەردى كۇتەدى ەكەن. قاۋمالاعان قالىڭ ورتكە سۋ سەپكەن قارلىعاش ءتارىزدى جاناشىرلىقتارى عوي. كوكشەلىك ەرجۇرەك سارباز لۆوۆتاعى 183-قىزىلتۋلى زەنيتتىك ارتيللەريالىق پولكتىڭ اعا سەرجانتى ليديا چەرۆەريكوۆامەن وسى ەمحانادا تانىسادى. ليديا انامىز بولاشاق ومىرلىك جارىن جان جادىراتار جىلى سوزىمەن, مەيىرىم تۇنعان جۇزىمەن, تانىنە قۋات بەرەر شيپالى الاقانىمەن ايالاپ, قانشاما ۇيقىسىز تۇندەرىن وتكىزگەن. بەيتانىس قىزدىڭ مەيىرىمدىلىگىنە, ىستىق ىقىلاسىنا كوڭىلى تولعان اقىلبەك اكەمىز بىردەن ۇناتىپ قالسا كەرەك, – دەيدى قايىرگەلدى اعا.
وسىلايشا مايدان دالاسىندا تاعدىر تابىستىرعان ەكى عاشىق 1945 جىلدىڭ 9 مامىرداعى جەڭىس كۇنىن گوسپيتالدا قارسى الىپ, جارالارىن ەمدەتىپ جاتقان ساربازدارمەن بىرگە قاراپايىم ۇيلەنۋ تويىن جاسايدى. سوعىس اياقتالعان سوڭ بىرنەشە اي لۆوۆتا تۇرادى. كەشەگى مايدانگەر بالالار كولونياسىنىڭ كومەندانتى ليديا اجە – سول جەردە تاربيەشى.
كۋرسك وبلىسى حومۋتوۆ اۋدانىنداعى پلوسكوە سەلوسىنىڭ تۋماسى ليديا چەتۆەريكوۆا 1940 جىلى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, مەكتەپتە ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزىندە تۇتقيىلدان باسقىنشى جاۋ باسىپ كىرىپ, ەلدى مەكەنى وتقا ورانادى. مەكتەپ ۇجىمى ەۆاكۋاتسيالانادى. ايتسە دە, وتان الدىنداعى بورىشىمدى وتەيمىن دەگەن وجەت قىز مايدانعا سۇرانادى. قىسقا مەرزىمدى اسكەري كۋرستى ءتامامداپ, ۆورونەج مايدانىنا زەنيتشى مەرگەن رەتىندە ۇرىسقا كىرەدى. مايدان دالاسىنداعى وجەتتىگى, ەرلىگى ەسكەرىلىپ, اعا سەرجانت اتاعىن الادى. ۆورونەج, لۆوۆ, كۋرسك قالالارىن ازات ەتكەنى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز, ەكىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن, باس قولباسشىنىڭ گراموتاسىمەن ماراپاتتالادى.
دەنەسىندە قالعان سنارياد جارىقشاقتارىنان كوپ زارداپ شەككەن ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك اقىلبەك اكەي 1945 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۋعان ەلدىڭ توسىنە ورالادى. قارۋلاس سەرىگى ليدياعا قازاقستانعا بىرگە بارۋعا ۇسىنىس جاساعاندا كەلىسسە كەرەك.
– اكەي شالعايداعى قۇدىقاعاش اۋىلىنا بولاشاق جارىن ەرتىپ كەلەدى, – دەيدى ۇلى قايىرگەلدى. – شالعايداعى شاعىن اۋىلدىڭ بارلىعى – جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى. انامىز اۋىلداستارىمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتسە كەرەك. بالكىم, ماحابباتتىڭ قۇدىرەتى شىعار. بىرتە-بىرتە قازاقتىڭ كوركەم ءتىلى مەن مازمۇن-ماعىناعا باي سالت-ءداستۇرىن ۇيرەنگەن. كەيىن يسلام ءدىنىن قابىلداپ, ءماريام ەسىمىن العان.
جاراتىلىسىنان ەتى ءتىرى, قولىنان ءىس كەلەتىن اقىلبەك قيىقوۆ كولحوز ومىرىنە ارالاسىپ, سوعىستىڭ سالدارىنان كۇيرەپ قالعان اۋىل شارۋاشىلىعىن تۇزەتۋ ىسىنە كىرىسكەن. 1947–1975 جىلدارى جاڭارقا سەلولىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قۇدىقاعاش, ساۋلە ۇجىمشارلارىنىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قۇدىقاعاش اۋىلىنداعى بايلانىس بولىمشەسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ءىىى دارەجەلى «داڭق», «قىزىل جۇلدىز», ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالادى.
ليديا انا زەينەتكەرلىككە شىققانشا اۋىل مەكتەبىندە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرگەن. سۇراپىل سوعىس دالاسىندا تىلەگى مەن نيەتى ءبىر ارنادا توعىسقان اقىلبەك اكەي 85 جىل, ليديا اجەي 88 جىل عيبراتتى عۇمىر كەشتى, پەرزەنتتەرىن تاربيەلەپ ءوسىردى, نەمەرەلەرىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيدى. مايدانگەرلەردىڭ بار بولمىسى, كىسىلىك كەلبەتى, ونەگەلى ءومىر جولى كەيىنگى ۇرپاققا عيبراتتى ۇلگى بولارلىق.
اقمولا وبلىسى,
ءبىرجان سال اۋدانى