تاريح – حالىق جادىنىڭ ماڭگىلىك شەجىرەسى. ۋاقىتتىڭ تەرەڭ قويناۋىندا تالاي تاعدىر ءتىنى ءورىلىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن ەرلەردىڭ ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلادى. ولار – ءومىرىن ۇلتىنا ارناپ, جۇرەگىن ەلىنىڭ تىنىشتىعى مەن تۇتاستىعىنا باعىشتاعان ارداقتىلار. سولاردىڭ ءبىرى – ەرەن ەرلىگىمەن ەل ەسىندە ساقتالعان, جاۋىنگەر رۋحتىڭ رامىزىنە اينالعان ءجۇمادىل سەتەكباەۆ.
سىرلى سارقان وڭىرىندە, تالدىقورعان وبلىسىنىڭ قارابوگەت اۋىلىندا 1920 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان ءجۇمادىل سەتەكباەۆ قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ شاڭىراعىندا ومىرگە كەلدى. كۇن شۋاعىنا مالىنعان دارحان دالا, ەڭبەك پەن ەلدىك قادىرىن ۇقتىرعان اۋىل ءومىرى ونىڭ بويىنا جاستايىنان وتانسۇيگىشتىك پەن جاۋاپكەرشىلىك رۋحىن ءسىڭىردى. جاسىنان زەرەك, تالاپتى بولعان ول ءبىلىم الۋعا ۇمتىلىپ, ۇلكەن ارماندار جەتەگىندە جۇرگەن. الايدا حح عاسىردىڭ الاساپىران ۋاقىتىندا بۇل ارمانداردى تاريحتىڭ زۇلمات بەتتەرى ءوز ارناسىنا بۇرىپ جىبەردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءورتى تۇتانعاندا, ءجۇمادىل دە مىڭداعان قازاق بالاسى سياقتى تىنىش ومىرمەن قوشتاسىپ, قان مايدانعا اتتاندى. بۇل جول ونىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس, تۇتاس ۇرپاقتىڭ جادىندا قالاتىن ەرلىك داستانىنا اينالدى.
1940 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا الىنعان ءجۇمادىل 1941 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا اقسۋ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى مايدان شەبىنە اتتانادى. ونىڭ سوعىس جولى بريانسك مايدانىنىڭ وتتى شايقاستارىنان باستالدى. سمولەنسك قورعانىسى, ماسكەۋ تۇبىندەگى كەسكىلەسكەن ۇرىستار مەن كۋرسك شايقاسى – ءبارى دە ءجۇمادىلدىڭ جاۋىنگەرلىك عۇمىرناماسىنان ورىن الدى. جاس سارباز تەك مىلتىقتىڭ ۇشىمەن ەمەس, اقىلى, ەپتىلىگى, تاكتيكالىق شەبەرلىگىمەن دە ەرەكشەلەندى. ەرلىك – ۋاقىت ولشەپ بەرە المايتىن رۋح بيىگى. سەتەكباەۆ ءجۇمادىل سوعىس جىلدارىندا ەرجۇرەك مىنەزىمەن, تاپقىرلىعىمەن, شىنايى قولباسشىلىق قابىلەتىمەن تانىلىپ, قاراپايىم جاۋىنگەردەن روتا كومانديرىنە دەيىن كوتەرىلدى. روتا كومانديرى رەتىندە ول ساربازدارىنىڭ تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءار شايقاستا ولارعا دەمەۋ, جولباسشى بولا ءبىلدى. ول 287-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 66-اتقىشتار پولكىندە روتا باسقاردى. جاۋىنگەر ءۇشىن سوعىس جاي عانا شايقاس ەمەس, ار-نامىستىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ, شىنايى ەرلىكتىڭ ۇلكەن سىناعى ەدى. ءجۇمادىل ءۇشىن دە سولاي بولدى.
1944 جىلدىڭ شىلدەسىندە باستالعان كەڭ اۋقىمدى «باگراتيون» وپەراتسياسى ونىڭ اسكەري جولىنداعى شەشۋشى ءارى سوڭعى كەزەڭ ەدى. نوۆگورود-ۆولىنسك باعىتىندا جۇرگىزىلگەن ستراتەگيالىق شابۋىل كەزىندە ءجۇمادىل باسقارعان روتا العى شەپكە جىبەرىلدى. جاۋىنگەرلەر مينالانعان القاپتار مەن ارتيللەريالىق سوققىلاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, جاۋ بەكىنىستەرىنە تاباندىلىقپەن تويتارىس بەردى. روتا كومانديرى ءجۇمادىلدىڭ جانكەشتى تاكتيكاسى مەن ساربازدارىنا دەگەن سەنىمى جەڭىسكە جەتەلەگەن نەگىزگى كۇشكە اينالدى.
16 شىلدەگە دەيىن جالعاسقان قيان-كەسكى شايقاستاردا ءجۇمادىل ءوز روتاسىن ءبىر ساتكە دە جالعىز قالدىرعان جوق. ول ۇرىستىڭ ەڭ قىزعان تۇسىندا العى شەپكە ءوزى شىعىپ, ساربازدارىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ولارعا باتىلدىق پەن سەنىم دارىتتى. بىراق مايدان ەشقاشان ادىلەتتى ەمەس – ول اسقاق ارمانداردى دا, جارىق جانداردى دا جالمايتىن تاعدىر تارازىسى. 1944 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە, تاڭ سارىدە بولعان شابۋىلدا ءجۇمادىل سەتەكباەۆ اۋىر جارالانىپ, ەرلىكپەن قازا تاپتى. ول سوڭعى دەمى شىققانشا قولىنان قارۋىن تۇسىرمەي, كومانديرلىك بورىشىن ادال اتقاردى.
ءجۇمادىلدىڭ مايدان دالاسىنان جازعان حاتتارى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن اسىل مۇراعا اينالدى. ءار حاتى – ساعىنىش پەن سەنىمگە تولى, انانىڭ جۇرەگىن جىلىتىپ, قارىنداستىڭ جانىن جۇباتاتىن رۋحاني كوپىر ىسپەتتى. ول ءار حات بۇرىشىنا ەكى گۇلدىڭ سۋرەتىن سالىپ جىبەرەتىن – ءبىرى شاحاربانۋعا, ەكىنشىسى گۇلجاحانعا ارنالاتىن. بۇل ساعىنىشتان تۋعان بەينەلەر, ءتىرى ءۇمىتتىڭ نازىك نىشانى ەدى. ول ۇنەمى: «مەنى كۇتىڭىزدەر...» دەپ اياقتايتىن.
ءبىر كۇنى سول حاتتاردىڭ اراسىنان ەرەكشە بىرەۋى تابىلدى. قاعاز ەمەس, كادىمگى ەمەن جاپىراعىنا ينەمەن قاشالىپ جازىلعان. حاتتا: «فرونتتان سالەم! سىزدەردىڭ ۇلدارىڭىز – سەتەكباەۆ ءجۇمادىل سادىر ۇلى», دەپ جازىلىپتى. بۇل ونىڭ رۋىن سادىر ەكەنىن استارمەن جەتكىزگەن, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, تەگىنە دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرگەن بولار. جاپىراق ماڭگى جاسىل بولمىس, ال جاپىراققا جازىلعان حات – ماڭگىلىك ساعىنىشتىڭ بەلگىسىندەي.
ءجۇمادىل سەتەكباەۆتىڭ ەرلىگى ەلەۋسىز قالعان جوق. 1944 جىلدىڭ 2 تامىزىندا ول II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل ماراپات تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, جانىن قۇربان ەتكەن باتىرلىقتىڭ رەسمي مويىندالۋى ەدى.
بۇگىندە ونىڭ حاتتارى, فوتوسۋرەتتەرى جانە 53 جاۋىنگەرلىك جازباسى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ مۋزەيىندە ساقتاۋلى. ال ەمەن جاپىراعىنا جازىلعان سول ءبىر حات – تەك جەكە ەستەلىك ەمەس, ۇلت جادىنداعى وشپەس ەرلىكتىڭ بەلگىسى. ءجۇمادىل سەتەكباەۆتىڭ ەسىمى – ۇرپاق بويىندا وتانسۇيگىشتىك پەن ەرلىك رۋحىن وياتاتىن كيەلى مۇرا.
بۇگىنگى بەيبىت ءومىر – كەشەگى ەرلەردىڭ جانقيار كۇرەسىنىڭ جەمىسى. سول ەرلىك پەن وشپەس رۋحتىڭ الدىندا تاعزىم ەتىپ, ەسىمىن قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ولار ءۇشىن مايدان دالاسىندا وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ەركىندىك جولىندا جانىن قيعان باتىرلاردىڭ تاعدىرى – تەك تاريحي دەرەك ەمەس, جۇرەككە شەگەلەنگەن ونەگە, ومىرلىك باعدار.
ەگەر ءاربىر شاڭىراقتىڭ تورىندە, ءار جۇرەكتىڭ تەرەڭىندە وسىنداي باتىرلاردىڭ بەينەسى ساقتالسا, ءبىز ەلدىگىمىزدى دە, ەركىندىگىمىزدى دە جوعالتپايمىز. سەبەبى ەرلىك ەسكەرىلسە, ەل ەسەيەدى. ەرلىك ۇمىتىلماسا – ەلدىك تە ۇمىتىلمايدى. بۇل – ۇلت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ماڭگى ولمەس قاعيداتى.
گۇلزادا بولەگەنوۆا,
مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ماركەتينگ جانە كوممۋنيكاتسيالار ورتالىعىنىڭ باسشىسى