جولداعى قاۋىپسىزدىك – قوعام ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇعان كەيىنگى كەزدەرى پرەزيدەنت ءجيى كوڭىل اۋدارىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋ تۋرالى ارنايى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان وراي, ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانىن ازايتۋ, جولدا ءجۇرۋ مادەنيەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ماڭىزدى شارا قولعا الىنعان. سونىڭ ءبىرى – جىل سايىن ءىىم وتكىزەتىن «قاۋىپسىز جول» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسى.
رەسپۋبليكا كولەمىندە جاپپاي ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان ءىس-شارانىڭ كەزەكتى كەزەڭى بيىل 19 ساۋىردە باستاۋ الدى. جىل سايىن ونىڭ ۇزاقتىعى ءبىر ايعا سوزىلادى. دەگەنمەن بيىل مامىردىڭ 19-ىندا ايلىق ءىس-شارانى قورىتىندىلاعان ءتارتىپ ساقشىلارى ونى تاعى ءبىر ايعا سوزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇسىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «قاۋىپسىز جول» رەيدتىك ءىس-شاراسىنا 9,5 مىڭعا جۋىق پوليتسەي مەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلى, ونىڭ ىشىندە كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسى مەن «قازاۆتوجول» اق-نىڭ 400-گە جۋىق قىزمەتكەرى قاتىسقان. العاشقى ايدىڭ ىشىندە 246 مىڭنان اسا جول ەرەجەسىن بۇزۋ دەرەگى تىركەلگەن. «قورعاۋ» جۇيەسى ارقىلى جالعان نومىرلەر تاققان نەمەسە مۇلدەم ءنومىرسىز كولىكتەردى انىقتاۋعا باسا نازار اۋدارىلىپتى. 13 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك اۆتوتۇراقتارعا قويىلسا, ونىڭ 2,5 مىڭى موپەد پەن شەتەلدىك ەسەپتە تۇرعان 700-گە جۋىق كولىك بار.
«جولداعى جاعداي ناقتى شارالاردى قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان جول-كولىك وقيعالارىنىڭ, اسىرەسە ادام شىعىنىنا اكەپ سوقتىراتىن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءىىم «قاۋىپسىز جول» الدىن الۋ ءىس-شاراسىنىڭ مەرزىمىن تاعى ءبىر ايعا ۇزارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى», دەپ مالىمدەدى ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى اقتوتى بورانوۆا.
كەز كەلگەن جايتتى ەستىمەك ءبىر بولەك تە, كورمەك مۇلدەم باسقا. ينتەرنەتتەن ءجۇز رەت حابار العانشا, ءبىر رەت بارىپ كوزىمىزبەن باقىلاپ قايتايىق دەگەن نيەتپەن پوليتسيا كۇنى قارساڭىندا گازەتىمىزدىڭ فوتوتىلشىسىمەن بىرگە ءبىر كۇن پوليتسيا قاتارىنا قوسىلىپ, كوشە قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋ ءىس-شاراسىنا قاتىسقان ەدىك. قالام-قاعازىمىز بەن فوتواپپاراتىمىزدى سايلاپ جورىققا شىققان ءبىزدى استانا قالاسى پد پاترۋلدىك پوليتسيا پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى, پوليتسيا كاپيتانى اۋەلحان مۇتالحان قارسى الدى.
«كەيىنگى كەزدە ەلوردا كوشەلەرىندە كولىك سانى ارتتى. ولاردىڭ ءبارى بىردەي جول ەرەجەلەرىن ساقتاي بەرمەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جۇرگىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ-قاتەر تۋدىراتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ءىىم جىل سايىن «قاۋىپسىز جول» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسىن وتكىزەدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانداردى قۇرىقتاۋ», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار پوليتسيا كاپيتانى جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ تارتىبىنە, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار ماڭىندا پاترۋلدىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە, كولىكتەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن تەكسەرۋگە, ىزدەۋدە جۇرگەن ادامدار مەن كولىكتەردى انىقتاۋعا دا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن جەتكىزدى.
ءبىز اۋەلحان ءيبادىللا ۇلىنان قازىرگى تاڭدا كۇندەلىكتى قىزمەت بارىسىندا ءجيى تىركەلەتىن ەرەجە بۇزۋ جاعدايلارى جايىندا سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, كوبىنە قالادان تىس جەرلەردە جانە تۇنگى ۋاقىتتا جىلدامدىقتى شەكتەن تىس ارتتىرۋ, كولىك جۇرگىزىپ كەلە جاتىپ ۇيالى تەلەفون قولدانۋ, بالالاردى ارنايى اۆتوكرەسلوسىز الىپ ءجۇرۋ, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋ, جول بەلگىلەرى مەن باعدارشام سيگنالىن ەلەمەۋ سەكىلدى ەرەجە بۇزۋ ءجيى تىركەلەدى ەكەن.
«جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە جول بەرمەۋ دە وتە كەڭ تاراعان. بۇل ادام ومىرىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. كەيدە جۇرگىزۋشى كۋالىگى جوق ادامداردىڭ دا كولىك تىزگىندەۋى سەكىلدى ورەسكەل قۇقىقبۇزۋشىلىق بولىپ تۇرادى. سونىمەن قاتار كوشەلەرىمىزدە تەحنيكالىق اقاۋى بار كولىك كوپ. مىسالى, ءبىر فاراسى جانبايدى, تەجەگىشى ىستەن شىققان, دوڭگەلەگىندە اقاۋى بار, ت.ب. بۇنىڭ ءبارى – جۇرگىزۋشىنىڭ جاۋاپسىزدىعى. ويتكەنى ول كوشەدەگى وزگە كولىكتەرمەن قاتار, قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ دا ءومىرىن قاتەرگە تىگەدى», دەدى ول.
ءبىز پوليتسيا كاپيتانى ءا.مۇتالحانمەن بىرگە الدىمەن قالانىڭ سول جاعالاۋى مەن وڭ جاعالاۋىن جالعاپ جاتقان كولىك اعىنى كوپ كوشەنىڭ ءبىرى تاۋەلسىزدىك داڭعىلىن تورۋىلداۋعا شىقتىق. ساعات شامامەن 14.50 شاماسىندا ءتارتىپ ساقشىسى «Daewoo nexia» ماركالى اۆتوكولىكتى توقتاتتى. قىراعى پوليتسەي ونىڭ ەرەجە بۇزىپ كەلە جاتقانىن كورىپ قالىپتى. سويتسەك, كولىكتىڭ الدىڭعى اينەگى شىتىناعان. سول جەردە جۇرگىزۋشىگە جول ەرەجەسىن بۇزعاندىعى جانە ونىڭ قۇقى مەن مىندەتى ءتۇسىندىرىلىپ, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 590-بابىنىڭ 5-بولىگى بويىنشا 5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. سونداي-اق بۇل اقاۋدى تەز ارادا جوندەپ, الداعى ۋاقىتتا جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزباۋ جونىندە قوسىمشا تۇسىندىرمە جۇمىسى جۇرگىزىلدى.
«پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى حالىق اراسىندا اعارتۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجيى وتكىزەمىز. مەكتەپتەر مەن اۆتومەكتەپتەردە دارىستەر وقىپ, ەرەجە بۇزۋدىڭ سالدارى جايىندا ايتىپ كەلەمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە بەينەروليكتەر مەن الەۋمەتتىك جارنامالار تاراتۋ ارقىلى جاسالىپ جاتقان الدىن الۋ شارالارى ءوز الدىنا. بىراق سوعان قاراماستان, جول قاۋىپسىزدىگىنە سەلقوس قارايتىن تۇرعىندار قاتارى از ەمەس. كەيبىرى ءتىپتى جول ەرەجەسىن بىلمەيدى», دەيدى ءا.مۇتالحان.
كولىك تىزگىندەگەن ەلوردالىقتارمەن قاتار جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ دە اراگىدىك جول ەرەجەلەرىن بەلدەن باسۋدان «كەت ءارى» ەمەس ەكەنىنە رەيد بارىسىندا كوزىمىز جەتە ءتۇستى. ماسەلەن, ق.ساتباەۆ كوشەسىنىڭ بويىندا اۆتوبۋستان تۇسكەن بىرنەشە ادامنىڭ جولدىڭ قاراما-قارسى بەتىندەگى «ەۋرازيا» ساۋدا ۇيىنە قاراي بەلگىلەنبەگەن جەردەن كەسىپ وتكەنىن بايقاپ قالدىق. پوليتسيا كاپيتانى ءا.مۇتالحان دەرەۋ بەلگى بەرىپ, الگى ازاماتتاردى توقتاتتى. سول ارادا ولارعا ەرەجە بۇزعاندارى ءتۇسىندىرىلىپ, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 615-بابىنىڭ 1-بولىگىمەن 2 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى.
وسى ورايدا ايتا كەتسەك, پوليتسيا – حالىققا تەك ايىپپۇل ارقالاتىپ, جازالايتىن ورگان ەمەس. ول – ءبىرىنشى كەزەكتە قاداعالاۋشى, ادامداردى زاڭعا باعىنۋعا شاقىرۋشى, ءتۇسىندىرۋشى, سونداي-اق زاڭ مەن ءتارتىپ اياسىندا ۇلگى كورسەتكەن جۇرگىزۋشىلەر مەن تۇرعىنداردى ماراپاتتاۋشى. ءا.مۇتالحاننىڭ ايتۋىنشا, ءتارتىپ ساقشىلارى كەيدە جول ەرەجەسىن بۇزبايتىن جۇرگىزۋشىلەرگە العىس ءبىلدىرىپ تە تۇرادى ەكەن.
«پوليتسيا جولدا ۇلگىلى مىنەز كورسەتكەن جۇرگىزۋشىلەرگە العىسحات نەمەسە ەستەلىك سىيلىقتار بەرەدى. بۇل جاعىمدى موتيۆاتسيا جولدا ءجۇرۋ مادەنيەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە پاترۋلدىك پوليتسيا جان-جاقتى جۇمىس جۇرگىزىپ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ سانا-سەزىمىن ارتتىرۋعا جانە قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا كۇش سالادى», دەيدى ول.
«قاۋىپسىز جول» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسى بارىسىندا جۇرگىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ءتارتىبىن قاداعالاپ قانا قويماي, جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ باعىتىندا دا جۇمىس اتقارىلادى. سونىڭ ءبىرى – جاز مەزگىلىندە ەلوردالىقتار كوپ قاتىنايتىن استانا – ششۋچينسك تاسجولىنىڭ ءتورت جەرىنە مامىر ايىندا قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ەلەكتروندى تابلو ورناتىلدى. اتاپ ايتقاندا, شورتاندى, اقكول, الاكول جانە قاراجار اۋداندارىندا بوي كوتەرگەن تابلولار جۇرگىزۋشىلەرگە جول قاۋىپسىزدىگى تۋرالى اقپارات بەرمەك.
«ەكراندا بەلدىكتى تاعۋ, جىلدامدىق رەجىمىن ساقتاۋ, تايعاق جول, قولايسىز اۋا رايى, جول جوندەۋ جۇمىستارى جانە وزگە دە ىقتيمال قوزعالىس شەكتەۋلەرى تۋرالى ماڭىزدى حابارلامالار بەرىلىپ وتىرادى» دەلىنگەن ءىىم تاراتقان اقپاراتتا.
ەلوردالىق پد پاترۋلدىك پوليتسيا پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى ءا.مۇتالحانمەن بىرگە وتكىزگەن رەيد بارىسىندا ونداعان كولىك توقتاتىلىپ, كەيبىرىنە ەرەجە بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل سالىنسا, بىرقاتارىنا ەسكەرتۋ بەرىلدى. ءبىز رەيد ناتيجەسى بويىنشا ماقالا دايىنداپ, گازەت بەتى قاتتالىپ جاتقاندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن جاڭا حابار كەلدى. «قاۋىپسىز جول» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شاراسى تاعى دا ۇزارتىلىپتى. ونىڭ تولىق قورىتىندىسى الداعى ۋاقىتتا جاريالانباق.