مادەنيەت

تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءبىر پىكىرىندە وسى تاقىرىپتى قاۋزايدى. ياعني جاھاندىق مادەنيەت دەگەن تۇسىنىكتىڭ جوقتىعىنا, تەك ۇلتتار مەن ۇلتتىق مادەنيەت قانا بارىنا توقتالادى. ءار ۇلت – ءوز مادەنيەتىنىڭ كۇزەتشىسى. ماسەلەن, يران مۋزىكاسى مەن پوەزياسىنان ەجەلگى حافيزدىك ءھام رۋميلىك سارىندار بايقالادى. ولار ءارتۇرلى فورما ءتۇرىن اۋىس­تىرسا دا, پارسىلىق رۋحتان الىس قونبايدى.

قادىر مىرزا ءالى ءبىر سۇحباتىندا ۇلت اقىندارىنىڭ ازدىعىن ايتىپ ءبۇي دەيدى. «اباي – ۇلتتىڭ اقىنى. ال ۇلتتىڭ اقىنى سول ءوزىنىڭ ۇلتىنا عانا ءتان بولادى دا, باسقا ۇلتقا قانشا تىقپالاساڭ دا سىڭبەيدى. دۇنيە جۇزىندە ۇلى اقىندار كوپ, ال ۇلت اقىندارى ساناۋلى عانا. ماسەلەن, ورىستاردا دا ۇلى اقىندار كوپ. نەكراسوۆىڭ دا, لەرمونتوۆىڭ دا, ماياكوۆسكيىڭ دە, تسۆەتاە­ۆاڭ دا – ءبارى ۇلى اقىندار. ال ۇلت اقىندارى از. ءۇش-ءتورت اقىننان باسقاسىن ايتا المايمىن. پۋشكين, ەسەنين, تۆاردوۆسكي. بولدى. مىنە, وسىلاردا ورىستىڭ رۋحى بار. ال قال­عاندارىندا, جوعارىدا ايتقانداي, شىعىستىڭ اقىندارى سياقتى, ياعني ولار – ەۋروپالىق اقىن­دار». راسىندا, پۋشكين جىر­لارى ورىس ويلاۋ جۇيەسى­نىڭ بىرەگەي كورسەتكىشىن­دەي. اپپولون گريگورەۆ: «پۋشكين – ءبىزدىڭ بارىمىز», دەگەندە ورىستىڭ جانىن, مۇڭ-زارىن ايشىقتا­عان اقىنىن اداقتاسا كەرەك. ­بۇل داۋسىز. ماسەلەن, پۋشكين­­­نىڭ ورىس فولكلورىنىڭ ­اۋە­زىنە تۇنعان ەرتەگىلەرى, ورىس ­سىرىنا قانىققان پوەمالارى پىكىرىمىزگە ايعاق.

ال ەسەنيننىڭ چاستۋشكالارمەن ۇندەس ويناقى جىرلارى ىشكى ەل تانىمىنىڭ قازانىنان قايناپ شىققان. چاستۋشكانى ءبىزدىڭ قازاقى قارا ولەڭ دەپ الساق, ول ەلدىڭ ارى, يبا-ادەبىنەن, وبال مەن ساۋابىنان جارالعان. قايبىر ورىس وقىرماندارى «ەسەنيننەن سوڭ پوەزيا ءبىزدى تاستاپ كەتتى» دەگەن ءسوز ايتادى. نەگە؟ قازىرگى جاڭبىردان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاعان رەسەي جاستارى ەسەنينگە ەمەس, ماياكوۆسكيگە ەلىكتەيدى. سوندىقتان دا ەل رۋحىنان گورى ەۋروپالىق سازعا, فورمالىق «بايلىققا» تارتىپ كەتتى. ونان قالسا ماياكوۆسكي شەكپەنىنەن شىققان برودسكيدىڭ مەكتەبى ءبىرشاما جاستاردىڭ مىسىن جۇتىپ الدى.

ۇلتتىق مادەنيەت – بى­رەگەي مادەنيەت. ءبىز ءاۋ باستا يۆان بۋنينگە نوبەلدى نە ءۇشىن بەرگەنىنە ءجىتى نازار اۋدارۋىمىز قاجەت-اق ەدى...