وسى سۋرەت قازاق عالامتور كەڭىستىگىندە ءجيى جاريالانادى. الايدا سۋرەت سيپاتتاماسىن ماكسيم گوركي مەن ءىلياس جانسۇگىر ۇلىنىڭ ورتاسىنداعى كەلىنشەكتى فاتيما عابيتوۆا دەپ قاتە جازىپ قويادى. بۇل حانىمنىڭ كىم ەكەنىن بىزگە دەيىن بەلگىلى جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزابەك دۇيسەنوۆ انىقتاماق بولعان. اۋەلگى اڭگىمە سودان باستالسىن: «كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ءى سەزىنىڭ جۇمىسى كەزىندە كينوپلەنكاعا تۇسىرىلگەن ەكەن, كوشىرمەسى قازاقستان كينەماتوگرافيا كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى. قازاقستان جازۋشىلار دەلەگاتسياسىن كورسەتكەن تۇستارداعى كادرلار فوتوپلەنكاعا ءتۇسىرىلدى. مەندە سونىڭ ەكى كادرىنان تۇسىرىلگەن سۋرەتى بار.
ءبىرىنشى سۋرەت ءۇزىلىس كەزىندە تۇسىرىلگەن كادردان. پرولەتاريات جازۋشىسى م.گوركيدى قاۋمالاي ورتاعا العان ءبىر توپ جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ءىلياس تا تۇر.
ەكىنشى ءۇش كىسى, ماكسيم گوركي مەن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ اراسىندا ءتۇرى نە تاتار, نە باشقۇرتقا كەلەتىن جاس كەلىنشەك وتىر. ۇشەۋى دە ك ۇلىمسىرەيدى, اق جارقىن, جۇزدەرى جايدارى. ءىلياستىڭ ۇستىندە قارا كوستيۋم, اق جاعالى جەيدە, قارا گالستۋك تاعىنىپتى. م.گوركيدىڭ ۇستىندە سۇر كوستيۋم, جەيدەسىنىڭ ءبىر جاعاسى كوستيۋمىنىڭ سىرتىنا شىعىپ, گالستۋگى ءسال تومەن تۇسكەن, بارىنشا قاراپايىم. وسى جاس كەلىنشەكتىڭ كىم ەكەنى بىرازعا دەيىن انىقتالعان جوق. اتى بەلگىلى جازۋشى ايەلدەردىڭ ەشقايسىسىنا دا ۇقسامايدى. «جۇمباق» جاننىڭ سىرى كوپتەن كەيىن اشىلاتىنداي بولدى. ونى ماعان ءىلياستىڭ قىزى ءۇمىت ايتتى.
«ول ايەل جازۋشى ەمەس, ۆولگا بويىنان كەلگەن باشقۇرت جازۋشىسى داۋلەتشيننىڭ زايىبى ەكەن, سونى انىقتادىم», دەدى.
قايتىپ بۇل تاقىرىپقا ورالعانىم جوق. ايتسە دە ەكى جازۋشىنىڭ اراسىندا قويۋ قارا شاشىن ورتاسىنان قاق جارىپ, كۇرەك ءتىسى اقسيا ك ۇلىپ وتىرعان شىرايلى كەلىنشەكتىڭ كىم ەكەنىن ءالى دە بولسا سۇراستىرىپ, الگى ءۇمىت ايتقان دەرەكتى انىقتاي, تۇجىرىمداي ءتۇسۋ كەرەك-اۋ دەپ ويلادىم», دەپ جازادى. وكىنىشتىسى, ءۇمىت جانسۇگىروۆا ايتقان دەرەك اقيقاتقا جاناسپايدى.
ءبىز 2024 جىلدىڭ 7-8 تامىزى كۇندەرى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ا.گوركي اتىنداعى الەم ادەبيەتى ينستيتۋتى (يملي) ارحيۆىندەگى ا.گوركي قورىمەن ءجىتى تانىسىپ, ءبىراز تىڭ مالىمەت تاپقانبىز. سوندا وسى سۋرەتتىڭ سىرىن تاۋىپ, جۇمباعىن شەشتىك. ءبىز ارحيۆ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەلەنا رافاەلوۆنا ماتەۆوسيان حانىمعا وسى سۋرەتتى كورسەتكەنىمىزدە, قولىمىزعا «...سلاۆنايا مويا چەلوۆەچيتسا... گوركي ي ەگو وكرۋجەنيە (1928–1936 گگ.)» ەستەلىك كىتابىن ۇستاتقان-تىن. ەستەلىكتەر كىتابىن وقي وتىرىپ, بىرقاتار دەرەككە قانىقتىق.
« – ءىلياس, المامەن تانىسىپ قوي. بۇل سەنىڭ قارىنداسىڭ, ءبىر تۋعانىڭ. الما – ۇلكەن ەرلىك جاساعان قىز. مەن ونىڭ ومىرىنە قىزىعا قارايمىن. ول تۋرالى جازۋىمىز كەرەك, – دەدى الەكسەي ماكسيموۆيچ مەرەيلەنىپ. – الما, ءىلياس – قازاقستاننان كەلگەن قۇرمەتتى قوناعىم. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى. كەڭەسشىل يدەياداعى قالامگەر. ءبىز ەكەۋمىز قول الىسىپ تانىستىق. الەكسەي ماكسيموۆيچ وعان مەن تۋرالى قىزىق وقيعالاردى ايتا باستادى. ءىلياس سونداي زيالى ەدى. ول دا رەپرەسسيا قۇربانى بولعان», دەپ جازىپتى. سونىمەن, بۇل الما كىم بولدى دەپ وتىرعان بولارسىز؟
الما مەن جۋرناليست ليۋبوۆ چۋلجانوۆا, ماسكەۋ, 1998
سۋرەتتەگى ايەل – الما قۇسۇرعاشەۆا. كەيىننەن اتى-ءجونىن پولينا تيموفەەۆنا تيموفەەۆا-كۋسۋرگاشەۆا دەپ وزگەرتكەن. التاي ايماعىنان, تۇركىتىلدەس حالىقتىڭ ءبىرى ‒ شور ۇلتىنان شىققان قايراتكەر. ول 1906 جىلى 6 مامىردا پروتوكا (قازىرگى بەزرۋكوۆو) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1917 جىلى 11 جاسىندا 3 سىنىپتىق تسەركوۆنو-پريحودسكوي مەكتەبىن وتە جاقسى تامامداعان. سوسىن كۋزنەتسك, بيسك گيمنازيالارىندا وقىعان. 1920 جىلى كومسومولدار قاتارىنا ءوتىپ, مىسكىدەگى بالالار ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى, وندا ول ەكى جىل جۇمىس ىستەگەن.
1924 جىلدىڭ جازىندا وعان ماسكەۋگە وقۋعا بيلەت الۋ ءۇشىن تومعا, گۋبەرنيالىق كومسومول كوميتەتىنە كەلۋ كەرەكتىگى تۋرالى جەدەلحات كەلەدى. 18 جاستاعى پولينانىڭ الدىندا تومعا قالاي جەتۋگە بولادى دەگەن سۇراق تۋىندادى. ول كەزدە قازىرگىدەي پويىز بولماعان. ونىڭ اكەسىنىڭ تومعا ءمىنىپ بارۋعا تۇرارلىق اتى دا جوق ەكەن. سودان كەيىن پولينا تومبىعا قايىقپەن جەتۋگە بولاتىنىن ءتۇسىنىپ, توم وزەنىنىڭ بويىمەن رافتينگ جاساۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرادى. ول بالالار ۇيىندەگى دوسى ءارى كومەكشىسى شۋرا ۋرۋحپاەۆانى بىرگە وقۋعا شاقىردى. كۋزنەتسكىدەن قايىق ساتىپ العان ولار ايۋدان قورقىپ, قايىقتىڭ استىندا جاعادا تۇنەپ, تومعا 9 كۇن ءجۇزىپ جەتەدى. ششەگلوۆسكىدەن (قازىرگى كەمەروۆو) ءوتىپ بارا جاتقاندا, كومسومولدار ولاردى جاعادا مۋزىكامەن قارسى العان. سودان كەيىن «كراسنىي سيبيرياچكا» جۋرنالىنا ەكى كومسومول قىزدىڭ قايىقپەن تومعا ءبىلىم ىزدەپ بارعانى تۋرالى «حالىق تاريحىندا تۇڭعىش رەت» دەگەن ماقالا جاريالانعان.
گۋبەرنيالىق كومسومول كوميتەتى ونى ماسكەۋدەگى يوسيف ستالين اتىنداعى كۇنشىعىس حالىقتارى ۋنيۆەرسيتەتىنە (كۋتۆ) جولداعان. ماسكەۋگە كەلگەن پولينا تەز قونىستانىپ, بەلسەندى كومسومول مۇشەسى بولادى. ول تاريح فاكۋلتەتىندە وقيدى. بىرنەشە رەت ۋنيۆەرسيتەت كومسومول بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. ۋنيۆەرسيتەتتە ءجۇرىپ پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. 1928 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەر الدىندا ونى حالىق اعارتۋ كوميسسارى لۋناچارسكي شاقىرىپ الىپ, لەنينگرادتا جاڭادان قۇرىلعان سولتۇستىك حالىقتار ينستيتۋتىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى قىزمەتىن ۇسىنادى, بىراق پولينا ءالى جاس ەكەنىن ايتىپ, تاجىريبەسى جوقتىعىن العا تارتىپ, مۇنداي جاۋاپتى قىزمەتتەن باس تارتقان.
ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن ول ياكۋتياعا جۇمىسقا جىبەرىلۋگە ءتيىس ەدى. بىراق الەكسەي ماكسيموۆيچ گوركيدىڭ ارقاسىندا ول ماسكەۋدە قالىپ, اسپيرانتۋراعا تۇسەدى. اسپيرانتۋرادان كەيىن پولينا تيموفەەۆا ماسكەۋدەگى ينجەنەر-كوممۋنالدىق ينستيتۋتى, زاڭ ينستيتۋتى, ەكىنشى مەديتسينا ينستيتۋتى سەكىلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەپ, «پارتيا تاريحى», «فيلوسوفيا» پاندەرىنەن ساباق بەرگەن. ءار جىلدارى قيىر شىعىس, لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا, گرۋزيا جانە ازەربايجانعا بارىپ, جەتەكشى پارتيا قىزمەتكەرلەرىنە ءدارىس وقىعان. ءبىراز جىل ماسكەۋ قالالىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپتى.
1928 جىلى مامىردا گوركي وتباسىمەن يتاليادان ماسكەۋگە كەلەدى. ەكى اپتادان كەيىن گوركي پولينا تيموفەەۆامەن تانىسقان. ايگىلى جازۋشى «كراسنىي سيبيرياچكا» جۋرنالىنا جاريالانعان اتالعان ماقالانى وقىپ, «بولاشاقتا جازۋىم كەرەك» دەپ جانىنا بۇرىشتاما سوققان. گوركي كۋتۆ-قا حابارلاسىپ, شور قىزىنا ىزدەۋ سالادى. جازۋشىنىڭ ساراتوۆتىق ەسكى دوسى ەلەنا مالينوۆسكايا پولينانى گوركيدىڭ ۇيىنە ەرتىپ بارىپ, تانىستىرادى. ەلەنا كونستانتينوۆنا بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى سولتۇستىك حالىقتارى جونىندەگى كوميتەتتە جۇمىس ىستەگەن جانە حاكاس, شور, التاي حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىن زەرتتەۋشى ەدى. جازۋشى پولينا تيموفەەۆانى ۇيىنە كەشكى اسقا ءوزى ىزدەپ تاۋىپ, شاقىرعان ەكەن.
الەمگە ايگىلى جازۋشىنىڭ داستارقانىنا بەلگىلى تۇلعالار, جازۋشىلار كوپ جينالادى. تۇسكى استان كەيىن گوركي پولينامەن سويلەستى. ءسىبىر, مادەنيەت قايراتكەرلەرى تۋرالى كوپ بىلەتىن. پولينا وعان ءوزى تۋرالى, گورنايا شوريا تۋرالى ايتىپ بەردى. وسى العاشقى كەزدەسۋدەن كەيىن پولينانى گوركي وتباسىنا جاقىنداتىپ, قوناققا شاقىرا باستادى.
الەكسەي ماكسيموۆيچ ماسكەۋگە كەلگەننەن كەيىن پولينا تيموفەەۆنا گوركيدىڭ وتباسىندا قوناقتا ءجيى بولاتىن. پولينا ءار جاز سايىن قىرىمداعى گوركي ساياجايى – تەسسەليدە دەمالادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا گوركي تەسسەليدە سەگىز كۇن بولدى. الما ونى كۇتىپ, جانىندا بولعان. گوركي پولينانىڭ ماسكەۋگە وقۋعا بارۋ ءۇشىن قايىقپەن تومعا 9 كۇن بويى وزەنمەن ءجۇزىپ كەلگەنىن ءوز اۋزىنان قايتا ەستىپ, قايران قالادى. ءتىپتى گوركي وعان ول تۋرالى اڭگىمە جازعىسى كەلەتىنىن ايتادى: «مەن ماسكەۋگە ورالعاندا سەنى جانىما وتىرعىزىپ قويامىن, ال سەن مەنىمەن بىرگە اڭگىمە جازاسىڭ. سەن لومونوسوۆتان دا ۇلكەن ەرلىك جاسادىڭ, ويتكەنى وعان قاراعاندا تاۋەكەلگە باردىڭ. ول جاياۋ ءجۇردى, ونى ساۋداگەرلەر جەتەكتەدى, ال سەن سۋعا باتىپ كەتۋ نەمەسە باسقا باقىتسىزدىققا ۇشىراۋ ءۇشىن ءار مينۋت سايىن تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, 9 كۇن وزەن بويىمەن ءجۇزدىڭ». وكىنىشكە قاراي, گوركي بۇل جوسپارىن جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەرمەدى.
الما قۇسۇرعاشەۆانىڭ ءومىرى ەرەكشە وقيعالارعا تولى بولعان. ول الەكسەي گوركيدىڭ دوسى عانا بولعان جوق, ونى يوسيف ستالين, سونداي-اق ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرى نيكولاي بۋحارين, ۆاسيلي بليۋحەر, ۆالەريان كۋيبىشەۆ تانىپ-بىلگەن. كەڭەس جازۋشىسى الەكساندر فادەەۆ, فرانتسۋز جازۋشىسى رومەن روللان سىندى ازاماتتارمەن جاقىن ارالاسقان.
از ۇلتتان شىققان قايراتكەر قىز 2000 جىلى 3 ماۋسىم كۇنى 94 جاسىندا ومىردەن ءوتىپتى. ونىڭ ەكى ۇلى جانە ءبىر قىزى بولعان.
التايلىق جۋرناليست ليۋبوۆ چۋلجانوۆا 1998 جىلى ماسكەۋگە الما قۇسۇرعاشەۆانى ىزدەپ بارىپ, سۇحباتتاسىپتى. سۇحباتتا الما گوركيمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتتىڭ سىرىن باياندايدى. ۇستازى الەكسەي گوركي قايتىس بولعاندا, المانىڭ كۇيەۋى پەتر كريۋچكوۆ جازۋشىنىڭ پاتەرىن مۋزەيگە اينالدىرىپ, جاقسى جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. 1938 جىلى نكۆد پەتر كريۋچكوۆتى قاماۋعا الادى. سول كەزدە نكۆد گوركي مۋزەيىندەگى كوپتەگەن قۇجات پەن فوتوسۋرەتتى تاركىلەگەن. الما الەكسەي ماكسيموۆيچ, ءىلياس ۇشەۋى تۇسكەن فوتونى جاسىرىپ ۇلگەرگەنىن ايتادى. كەيىن ءىلياستىڭ قامالعانىن ەستىپ, ونىڭ بەينەسىن سۋرەتتەن قيىپ تاستاعان ەكەن... «كەر زاماندا تالاي تاريحي فوتو ورتەنىپ نە قيىلىپ كەتتى», دەپ ەسكى كۇندەردى وكىنىشپەن ەسكە الادى. تومەندەگى سۋرەتتەن وسى وقيعانىڭ ءمانىن تۇسىنەسىز.
ەلدوس توقتارباي,
ءى.جانسۇگىر ۇلى قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى