ترانسفەرتتەردى ايقىنداۋدىڭ ادىستەمەسى ازىرلەنەدى

«جالپى سيپاتتاعى ترانس­فەرت­تەردى ايقىنداۋ جونىندەگى جاڭا تاسىلدەر» اتتى جيىنعا ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا توراعالىق ەتتى. وتى­رىسقا دەپۋتاتتاردان بولەك, پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مۇشەسى, بەيىندى مينيسترلىكتەردىڭ ۆيتسە-مينيستر­لەرى, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى قاتىستى.

ەسكە سالساق, كۇزدە ءماجىلىس الدا­عى ءۇش جىلدىق «جالپى سيپات­تاعى ترانسفەرتتەر تۋرالى» جانە «رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭداردى قارايدى. بۇل قۇجاتتار وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پرەزيدەنت قول قوي­عان جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ نورمالارى ەسكەرىلە وتىرىپ, دايىندالادى. ال قازىر ۇكىمەت جالپى سيپات­تا­عى ترانسفەرتتەردى, ياعني رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتەن وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە جىبەرىلەتىن سۋبۆەنتسيالار­دى ايقىنداۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن ازىرلەپ جاتىر. باسقوسۋدا د.ەسپاەۆا وسى جاڭا تاسىلدەر بيۋدجەتارا­لىق قاتىناستاردى شەشۋگە, وزەكتى سۇراقتاردى انىقتاۋعا قانشالىقتى مۇمكىندىك بەرەتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى كەمشىلىكتەر بولسا, ۇكىمەت جاڭا شارالاردى ازىرلەپ ۇلگەرۋگە ءتيىس.

– جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس­تەرى كەيىنگى 6 جىلدا 3 ەسەگە وسكە­نىنە قاراماستان, رەسپۋبليكادان وڭىرلەرگە بەرىلەتىن سۋبۆەنتسيالار كولەمى دە ارتىپ وتىر. مىسالى, ەگەر 2014 جىلى سۋبۆەنتسيالار كولەمى 978 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, 2024 جىلى 5,3 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ياعني 10 جىل ىشىندە 5 ەسەدەن اسقان. بۇدان باسقا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ سياقتى وڭىر­لەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ­عا جۇمسالاتىن نىسانالى دامۋ ترانس­فەرتتەرى دە بار. دەگەنمەن وڭىرلەردى ينفراقۇرىلىم جانە كورسەتىلە­تىن قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى, ياعني تەڭەستىرۋ بولماي وتىر, – دەدى د.ەسپاەۆا.

جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قازىرگى قار­قىنى تۋرالى كەڭىنەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمان­عارين ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە 20 ءوڭىردىڭ 17-ءسى سۋبۆەنتسيالىق, ورتالىققا تاۋەلدىلىك 49% دەڭگەيىندە ساقتالىپ وتىر.

سونداي-اق ول كەيىنگى بىرنەشە جىل بيۋدجەت ءۇشىن داعدارىس جىلدارى بولعانىنا قاراماستان, ياعني 2020 جىلدان باستاپ كوروناۆيرۋس پاندەمياسى, گەوساياسي جاعداي جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىنە قاتىستى سانكتسيالار ەنگىزۋى بيۋدجەت كىرىستەرىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنىمەن, جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەر كىرىسىنىڭ ءوسۋى بايقالعانىن مالىمدەدى.

– داعدارىس كەزىندە حالىققا جانە بيزنەسكە قولداۋ كورسەتىلدى. اتاپ ايتقاندا, بيۋدجەتتىك سالا جۇمىس­كەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ۇلعايتۋ, بىر­جولعى جاردەماقىلاردى تولەۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جانە باسقا دا شارالار. وسىعان بايلانىستى داعدا­رىس جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى قىسقارعان جوق, كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن وسۋىنە سەرپىن بەردى. جۇمىس جالعاسىپ 2026 جىلدان باستاپ جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە جىل سايىن قو­سىمشا 100 ملرد تەڭگەدەن اسا سو­ماعا كىرىس بەرۋ كوزدەلگەن. ودان بولەك, جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە كىرىستەردىڭ نىسانالى باعىتى بار «ارنايى تۇسىمدەر» دەگەن جاڭا سانات كوزدەلگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ وسى ساناتىنا قولدانىستاعى كىرىستەر, سونداي-اق جاڭا كىرىستەر كىرەدى. وسىلايشا, 2026 جىلدان باستاپ تۇراقتى كىرىستىڭ شامامەن 40 پايىزى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە جينالادى, – دەدى س.جۇمانعارين.

وتىرىسقا قىزىلوردا جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ وكىلدەرى ارنايى كەلىپ, جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ نورمالارى قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن, ءوڭىردىڭ پروبلەمالارى جانە ولاردى شەشۋ جونىندەگى كوزقاراستارىمەن ءبولىستى.

– جەزقازعان مەن ساتباەۆ قالا­لارىندا جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 55%-دان اسادى. ودان بولەك, وسى قىستا ساتباەۆ قالاسىندا قار قارا ءتۇستى دەپ ەلىمىز شۋلادى. ونداعى جىلۋ قازاندىعىنىڭ 86%-ى توزعان. جەلىلەردى جاڭعىرتۋ تۋرالى ءتيىستى ءوتىنىم ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ەنگىزىلدى. وسىنداي جىلداپ قوردا­لان­عان پروبلەمالاردىڭ سالدارىنان حالىق كۇيەمەن تىنىس الۋدا. توزۋ دەڭگەيى جوعارى ماڭىز­دى ينفراقۇرىلىمى بار وڭىرلەر ءۇشىن كليماتتىق جانە تەحنيكالىق وسالدىقتى ەسەپتەۋگە قوسۋ مۇمكىن­دىگىن قاراستىرۋدى سۇرايمىز, – دەدى ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك ءنوپىروۆ.

تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار ساۋال­دارىن قويدى. ءوز كەزەگىندە دەپۋ­تات رينات زايىتوۆ الەمدەگى ەكونو­ميكالىق احۋال كۇردەلەنە تۇس­كەن ساتتە ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە نە اسەر ەتكەنىن سۇرادى.

– بايانداماڭىزدا جەرگىلىكتى بيۋد­جەت كىرىسى داعدارىس جىلدارى وسكەنىن ايتاسىز. بىراق 2006 جىل­دار مەن قاتەلەسپەسەم, ەلدە 12 دونور­لىق ايماق بولدى. 2019 جىلى بۇل كور­سەتكىش 4-كە ءتۇستى. سول كەزدە دونورلارعا الماتى وبلىسى قوسى­لۋى ىقتيمال ەكەنى, 5-ءسى پايدا بولاتىنى ايتىلدى. الايدا 2023 جىلى 3-كە بىراق قىسقاردى. ءسىزدىڭ بايانداماڭىزبەن نەگە بۇل كورسەتكىش سايكەس كەلمەي وتىر؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.

س.جۇمانعارين پاندەميا مەن گەو­ساياسي احۋالعا بايلانىستى جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىسى ۇلتتىق قور ەسەبىنەن كوبەيگەنىن ايتتى. ياعني دونورلار ازايعانىمەن, وڭىرلەرگە قاراجات كوپتەپ بولىنگەن. بۇل ورايدا ۇكىمەت قور قاراجاتىن «اياماي» جۇمساعان.

– پاندەميا كەزىندە بيۋدجەت شى­عىستارى 7-8 ترلن تەڭگەگە ءوستى. نەبارى 2-3 جىلداعى دەفيتسيت كولەمى وسىن­داي بولدى. ياعني دەفيتسيتتى وسىر­دىك, سو­دان كەيىن ۇلتتىق قوردان قارا­جات­تى اياماي الدىق. 2020 جىلدان باستاپ قوردان الىناتىن قاراجا­تى 5 ترلن تەڭگەدەن تۇسپەدى. كەلەسى جىلدان باس­تاپ قوردان نىسانالى ترانسفەرتتەر الىنبايدى, قور­دان قاراجات الۋ زاڭمەن شەكتەلەدى. ياعني جىل سايىن الىناتىن 3,2 ترلن تەڭ­گە كولە­مىندەگى نىسانالى ترانسفەرت ۇلتتىق بانكتە قالادى. ترانسفەرت­تەر كولەمى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا نەگە سونشالىقتى كوبەيىپ كەتتى؟ سەبەبى پاندەميا كەزىندە وڭىرلەردە جار­تى جىل بويى ەشتەڭە دۇرىس ىستەمەي, ەكونوميكا توقتاپ قالدى. سودان ازا­ماتتاردى قولداۋ ءۇشىن بارىمىز­دى شاشتىق. سونىمەن قاتار 2022 جىلى كەي سالالاردا ايلىق ءوستى. ينفلياتسيا 22%-عا كوتەرىلىپ, جالا­قىمەن يندەكساتسيالاندى. بۇعان قوسا ينفراقۇرىلىمعا دا كوپ قا­راجات بەردىك. ەكونوميكانىڭ دامۋ بيۋدجەتىنە قانشا قاراجات سالساڭ, ءىجو سونشالىقتى وسەدى. قازىر بيۋدجەتتىڭ جاعدايى وتە قيىن. ءبىز قازىر ءبارىن قويىپ, 1 ترلن تەڭگەنى «بايتەرەكتىڭ» كاپيتاليزاتسياسىنا سالىپ جاتىرمىز. «بايتەرەك» سول اقشانى 8 ترلن-عا ءوسىرىپ, زايمعا اينالدىرىپ جاتىر. بۇل اقشا­نىڭ بارلىعى ەكونوميكاعا بارادى. بۇ­لاي جاساماسا, ەكونوميكالىق ءوسىم بولمايدى, – دەدى ۇلتتىق ەكونومي­كا ءمينيسترى.

وسىلايشا قىزۋ تالقىدان سوڭ, دەپۋتاتتار ءار ءوڭىر باسشىلارى­نا كوبىرەك تابىس تابۋدىڭ جولىن ىزدەۋ كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى. ال وتىرىستى قورىتىندىلاعان ءماجى­لىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا ۇكىمەت ساعاتىندا ايتىل­عان ۇسىنىستار ەسكەرىلىپ, جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى ايقىن­داۋ جونىندەگى جاڭا تاسىلدەر ءالى دە پىسىقتالاتىنىن جەتكىزدى.