قازاق دۇنيەتانىمىندا قاعابەرىس قالعان ەشتەڭە جوق شىعار. ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ, جورعالاعان جاندىككە دەيىن ءبارى قامتىلعان. سونىڭ ءبىرى – دۋاداق.
دۋاداقتى ورىستار دروفا دەيدى. شىعۋ تەگى تىرنالارعا جاقىن بولعاندىقتان, تىرناتەكتەستەر وتريادىنىڭ دۋاداقتار تۇقىمداسىنا جاتاتىن جىل قۇسى دەپ اتالادى. بۇل قۇستى شىمكەنتتە وقىپ جۇرگەنىمدە, بايدىبەك اۋدانىنان كورگەنىم بار. قۇستىڭ العاش اتاۋىن ەستىگەندە «توپ دۋاداق, دەگەندە توپ دۋاداق, توپ دۋاداق جايىلار كوك قۋالاپ» دەگەن قارا ولەڭ جولدارى ەسىمە ءتۇستى. قىزىعى, بالا كەزىمىزدە شاي ىشپەي قويساق, شەشەمىز: ء«اي, توقتىبالاق بوپ قالعانسىڭ با, شاي ىشسەڭشى» دەيتىن. وڭتۇستىكتە دۋاداقتاردىڭ ۇلكەن ءتۇرىن «توقتىبالاق» دەپ اتايدى ەكەن. ول ورنيتولوگيادا جەك دۋاداق دەپ اتالادى.
دۋاداق (Otis tarda) – ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن, قۇرىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان قۇستاردىڭ ءبىرى. قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن, حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىندە (جويىلىپ بارا جاتقان ءتۇر رەتىندە) تىركەلگەن. نەگىزگى جاۋى – اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى, بۇرالقى يتتەردىڭ جۇمىرتقالار مەن بالاپانداردى جويۋى, براكونەرلىك, ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىنىڭ سىمدارىمەن سوقتىعىسۋى. وسى قاۋىپتەردى ازايتۋ, دۋاداقتىڭ سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى حالىقپەن, ەنەرگەتيكتەرمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. جۇمىس بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ نەگىزگى اۋماقتارىن ساقتاۋ جونىندەگى سەرىكتەستىك قورىنىڭ (CEPF) قولداۋىمەن «وزبەكستان جانە قازاقستانداعى دۋاداقتاردى ترانسشەكارالىق ساقتاۋ» جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇعان گەرمانيانىڭ تابيعاتتى قورعاۋ وداعى دا (NABU) ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر.
ءۇرجار اۋدانىندا «تارباعاتاي» مەملەكەتتىك تابيعي پاركىن كورۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ۇلتتىق ساياباقتان ارنايى ىزدەگەنىم دە وسى دۋاداق ەدى. «ىزدەگەن تابادى, تاپقان قۋانادىنىڭ» ءدال ءوزى بولدى.
«دۋاداقتار – ۇلتتىق پارك اۋماعىنا كوكتەمدە ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا ۇشىپ كەلىپ, كۇزدە قازان-قاراشا ايلارىندا جىلى جاققا ۇشىپ كەتەدى. بىراق كەيىنگى جىلدارى, تابيعاتتىڭ وزگەرىسى مە, ءتىپتى قىستاپ قالاتىندارى دا بار. وتكەن جىلعى كوكتەمگى ساناقتىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا 84 دۋاداق كەزدەستى», دەيدى ۇلتتىق پاركتىڭ عىلىم, اقپارات جانە ەكولوگيالىق مونيتورينگ ءبولىم باسشىسى بايان ساداقوۆا.
عالىم تولەۋجان ابىشەۆانىڭ زەرتتەۋىنشە, قازىرگى كەزدە دۋاداقتاردىڭ 11 تۋىسقا جاتاتىن 24 ءتۇرى دۇنيە جۇزىندە ءتۇرلى ايماقتا تارالعان. «دۋاداقتاردىڭ ەلىمىزدە 3 ءتۇرى كەزدەسەدى: 1. دۋاداق (وtis tarda); 2. جورعا دۋاداق (Chlamydotis undulate); 3. بەزەلدەك – (Otis tetrax). «دۋاداق قۇسىن ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە ۇلكەندىگىنە بايلانىستى «توقتىبالاق» دەپ تە اتاعان. دۋاداقتىڭ «توقتىبالاق» دەپ اتالۋىنا ونىڭ دەنەسىنىڭ ىرىلىگى باستى سەبەپ بولسا كەرەك. ويتكەنى دۋاداق ەلىمىزدە كەزدەسەتىن جىل قۇستارىنىڭ ەڭ ءىرىسى», دەيدى مامان.
«الەمدە دۋاداقتىڭ مىڭعا جۋىق عانا سانى قالعان. ونىڭ 700-گە جۋىعى تۇركىستان وبلىسىندا مەكەندەيدى», دەيدى تابيعات جاناشىرى عاني نازاربەك. ونىڭ ايتۋىنشا, جەر بەتىنەن جويىلىپ بارا جاتقان قۇستىڭ 70%-ى ءبىزدىڭ ەلدە ەكەن.
«دۋاداقتار كوبىنە تۇرىكمەنستان, تاجىكستان اۋماعىندا قىستاپ شىعادى. وسىمدىكتەردىڭ تۇقىمدارىمەن, تامىرساباقتارىمەن, كەيدە قۇرتتارمەن, جاندىكتەرمەن, ءتىپتى ۇساق ومىرتقالى جانۋارلارمەن دە قورەكتەنەدى. دۋاداقتار ەلىمىزدەگى ناۋرىزىم, قورعالجىن, ءۇستىرت مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتارىندا قورعاۋعا الىنعان. ەلىمىزدەگى دۋاداقتار سانىنىڭ ازايۋىنا زاڭسىز اۋلاۋ, ولار تىرشىلىك ەتەتىن تابيعي ورتانىڭ تارىلۋى, اسىرەسە تىڭ, تىڭايعان جەرلەردى بەيبەرەكەت جىرتۋ اسەر ەتكەندىگى بەلگىلى», دەيدى پروفەسسور رىسباي ساتىمبەكوۆ.
بۇل قۇس اۋەلدە اراب جازيراسىندا كوپ بولعان دەسەدى. بىراق اراب جۇرتى اقىرى قۇرتىپ تىندى دا, ەندى بايشىكەش باداۋيلەر بىزگە اۋىز سالىپ وتىر. ءبىر كەزدە ۇكىمەت بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن قاتار ەلىنىڭ شەيحتارىنا ەلىمىزدەگى قورىقتاردا قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن دۋاداقتى اۋلاۋعا رۇقسات بەرگەن ەدى. بۇل شەشىم قوعامدا ءبىراز پىكىر تۋعىزدى. بۇعان اسىرەسە تابيعات جاناشىرلارى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى.
ورنيتولوگتەردىڭ پىكىرىنشە, دۋاداقتاردى قورعاۋعا ءالى دە مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن اۋىلشارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرىن دۋاداقتىڭ ەكوجۇيەدەگى ءرولى مەن ونى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى جان-جاقتى اقپاراتتاندىرۋ كەرەك. ەكىنشى – براكونەرلىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ, زاڭسىز اۋلاۋعا قارسى قاتاڭ شارا قولدانۋ. سونىمەن قاتار دۋاداقتاردى ساقتاۋ, ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋدە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى قاجەت.
اباي وبلىسى