ادام بالاسى ءۇشىن شىندىق پەن ادالدىق – ەڭ جوعارى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. ال سول ادال بولۋعا كومەكتەسەتىن قاراپايىم قۇرال – ۋادە. ياعني ادام ءوز ەركىمەن ءبىر ءىستى شىنايى, ادىلەتتى, دۇرىس اتقارۋعا ۋادە بەرسە, بۇل ونىڭ مىنەز-قۇلقىنا, شەشىمىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
وسى تۇجىرىمدى دانياداعى ورحۋس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك پسيحولوگى يانيس زيكفەلد باستاعان حالىقارالىق زەرتتەۋ توبى عىلىمي جولمەن دالەلدەۋگە تىرىسقان. زەرتتەۋ ناتيجەسى «Nature» جۋرنالىندا جاريالاندى. ولار ۇلىبريتانيا مەن اقش-تان 21 مىڭنان استام قاتىسۋشىنى ونلاين تاجىريبەگە تارتقان. ولارعا بەلگىلى ءبىر جۇمىستى ورىنداپ, كەيىن تاپقان تابىسىن وزدەرى ەسەپتەپ, 35% سالىق تولەۋگە تاپسىرما بەرىلگەن. بىراق باقىلاۋ جوق – كىم قانشا تاپقانىن ەشكىم تەكسەرمەيدى. الايدا, جينالعان سالىق قايىرىمدىلىق قورىنا جىبەرىلەتىنى ەسكەرتىلگەن.
قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى سالىق تولەۋ الدىندا ۋادە بەرۋگە شاقىرىلادى. ولار «مەن وسى زەرتتەۋدە شىنايى اقپارات بەرەمىن», «مەن تاپقان تابىسىمدى ناقتى كورسەتەمىن» دەگەن مازمۇنداعى ۋادە بەرەدى. تاعى ءبىر توپ ەشقانداي ۋادە بەرمەيدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ۋادە بەرگەندەر, تابىسىن شىنايى كورسەتكەن. ادالدىق دەڭگەيى ورتا ەسەپپەن 4%-عا ارتقان. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ تەك ءماتىننىڭ مازمۇنى عانا ەمەس, ۋادەنىڭ بەرىلەتىن ۋاقىتى دا ماڭىزدى ەكەنىن دالەلدەگەن. تاپسىرما باستالاردىڭ الدىندا ەمەس, تاجىريبە اياقتالعان سوڭ ناقتى جاۋاپ بەرەر ساتتە ۋادە بەرگەندەر الدەقايدا ادال بولعان.
امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مامانى, مىنەز-ق ۇلىق ەكونوميسى شاۋل شالۆي بۇل ناتيجەنى قولداي وتىرىپ: «ادامدار ۋادە بەرسە, ۋادەسىن ناقتى ءارى انىق ايتۋى كەرەك» دەيدى.
ەڭ قىزىعى – ۋادەدە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك بار دەگەن ۇعىمدى ءتۇسىندىرۋدىڭ اسەرى بولماعان. ال ۋادە تىكەلەي ارەكەتكە بايلانىستى بەرىلسە, مىسالى: «مەن ناقتى تابىسىمدى جاسىرمايمىن» دەپ ناقتى ايتىلسا, ول ادامداردىڭ ادال بولۋىنا كوبىرەك اسەر ەتكەن.
بۇل زەرتتەۋ قاراپايىم ءبىر شىندىقتى كورسەتىپ تۇر: ادامنىڭ شىنشىلدىعى سىرتقى باقىلاۋعا ەمەس, ىشكى جاۋاپكەرشىلىككە, ءوز-وزىنە بەرگەن ۋادەگە بايلانىستى. ءارى ۋادە ناقتى, انىق بولسا عانا اسەر ەتەدى. يانيس زيكفەلدتىڭ كومانداسى ەندى بۇل ءتاسىلدى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ سەكىلدى باعىتتا سىناپ كورمەك.