بەسقالانىڭ اتاقتى بەس جىراۋى

بۇل جونىندە ۇعا اكادەميگى راقمانقۇل بەردىباي: «قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ وتە باي ولكەسى – قاراقالپاقستان. بۇل ەلدى فولكلور ماتەريگى دەسە دە ارتىق ەمەس. قاراقالپاقستان ايماعىنداعى قازاق­تاردىڭ فولكلورى مەن حالىق پوە­زياسى كولەم جاعىنان ونداعان توم قۇرارلىق ەكەنىنە كوز جەتەدى», دەپ جازدى («ق.ا.ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حابارشىسى», №1, 2009). حالىق ونەرىنە قىرىن قاراعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە بەسقالا جىراۋلارىنىڭ داڭقى دۇركىرەپ, ولاردىڭ ماقام-سازدارى كۇللى قازاققا تانىمال بولدى. جازۋشى, زەرتتەۋشى انەس ساراي 1982 جىلى جاريالاعان «تاعى دا جىراۋلىق ونەر حاقىندا» ما­قالاسىندا: «جىراۋلىق ءداستۇردىڭ ەجەلگى ونەگەسىن ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلە جاتقان – ماڭعىستاۋ, قاراقالپاق, تۇرىكمەنستان قازاقتارى. نەشە الۋان جىر, اۋەندەر سوندا جاتىر. سول جاقتارعا دا قۇلاق تۇرگەنىمىز تەرىس بولمايدى» («قازاق ادەبيەتى» گازەتى,1.01. 1982), دەپ كوپشىلىككە وي تاستاعان ەدى. القاعا تۇسسە بىرنەشە كۇندەپ جىرلايتىن ايگىلى ناۋرىزبەك جىراۋدى كەڭەس زامانىندا قازاقستاننان جاقسىلىق سارسەنعاليەۆ (1944–2001), قالامقاس وراشەۆا (1953–1988), بولاتبەك ەرداۋلەتوۆ, (1947–2016), باقتىگەرەي ساندىباەۆتار ارنايى ىزدەپ بارىپ, شاكىرتى بولدى. حح عاسىردا بەسقالادا ءوتىم بالتۋعان ۇلى, ءابدىمۇرات قوڭىرباي ۇلى, تەڭىزباي ەسەنباي ۇلى, جاقسىلىق مامىت ۇلى, الدابەرگەن تاسقىنباي ۇلى سىندى جىراۋلار وتكەن.

بەسقالا جىراۋلىق ءداستۇرىنىڭ دامۋى­نا ەرەكشە ۇلەس قوسقان اقىن-جىراۋ­لاردىڭ ءبىرى – ءوتىم بالتۋعان ۇلى. ول تاقتاكوپىر وڭىرىندەگى بالاپان اۋىلىندا تۋىپ, سول ايماقتا دۇنيەدەن وتكەن. پروفەسسورلار و.نۇرماعامبەتوۆا­نىڭ («قازاقتىڭ قاھارماندىق ەپوسى – «قوبىلاندى باتىر») ق.جۇماجانوۆ­تىڭ («قاراقالپاق ايماعىنداعى قازاق ادەبيەتى») م.ءابىل ۇلىنىڭ («داۋقارا ءوڭىرىنىڭ ءدىني-اعارتۋشى قازاق اقىن-جىراۋلارى») زەرتتەۋ-ەڭبەكتەرىندە ءوتىم جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ءبىرشاما دەرەك كەزدەسەدى. 1989 جىلى ءاجىنياز اتىنداعى قاراقالپاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتتەرى فول­كلورلىق ەكسپەديتسيامەن تاقتاكوپىر اۋدانىنا بارىپ, ءوتىم جىراۋدىڭ مۇرا­لارىن جيناستىرسا, ادەبيەتشى-عالىم م.ءابىل ۇلى دا كونەكوزدەردەن جىراۋدىڭ ولەڭدەرىن, ومىرىنە قاتىستى ءبىرشاما ­دەرەك جيناستىرعان. ءوتىم جىراۋدىڭ ولەڭ, تەرمەلەرى نوكىس قالا­سىنان شىعىپ تۇرعان قازاق باسىلىمدارى – «دوستىق ءۇنى» گازەتى, «وركەن» جۋرنالىندا, ەلىمىزدەگى «قازاق ەلى» گازەتىندە جارىق كوردى. ق.جۇماجانوۆ «قاراقالپاق ايماعىنداعى قازاق ادەبيەتى» مونوگرافياسىندا ءوتىمنىڭ ۇستازى قازان جىراۋ (1846–1918) دەگەن دەرەك كەلتىرسە, جىرشى وسەرباي سارسەنباي ۇلى كونەكوز قارتتاردان ەستىگەن اڭگىمەلەرىنە سۇيەنىپ, وتىمگە قوسىم جىراۋ دا (1816–1890) ۇستاز بولعانىن ايتادى. ەسكى اڭگىمەلەردى كوپ بىلەتىن تاجەتدين الداجار ۇلىنان ەستىگەن ءبىر وقيعانى بىلايشا باياندايدى: «قوسىم جىراۋدىڭ قارتايعان, ءوتىمنىڭ جاستاۋ كەزى ەكەن. تاۋەلىباي جەرىندە ۇلكەن توي بولاتىن بولىپ, شارتاراپقا حابار جىبەرىلەدى. ات بايگىسى, بالۋاندار كۇرەسى ءتارىزدى سا­يىستارمەن قاتار, جىراۋلارعا «ون ءبىر كۇن ءبىر ايتقانىن قايتالاماي جىرلاسىن» دەگەن تالاپ قويىلىپتى. تويدىڭ حابارىن ەسىتىپ, قوسىم جىراۋدىڭ بارعىسى كەلەدى. ءوتىم قوسىمعا كەلىپ, «ۇستاز, جاسىڭ ۇلكەيدى, مەن بارايىن» دەيدى. ۇستازى وعان «سەنىڭ ءسوزىڭ ازداۋ عوي, جەتەر مە ەكەن» دەگەن كۇدىگىن ايتسا دا, «تاۋەكەل, باتا بەرسەڭ بارايىن» دەپ ءوتىم ۇستازىنىڭ رۇقساتىن الادى. تويدا ايتىلعان ۋاقىتقا از عانا قالعاندا جىراۋدىڭ ءسوزى, شىنىندا, تاۋ­سىلىپتى. ءسويتىپ, نە ايتارىن بىلمەي قىسىلا باستاعاندا قاتار-قاتار تىگىلگەن كيىز ۇيلەردىڭ بىرىنەن توي بەرىپ جاتقان بايدىڭ ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن بايبىشەسى شىعا كەلەدى. سودان اقىندىعى دا باسىم ءوتىم جىراۋ دەرەۋ سول بايدىڭ بايبىشەسىن سۋرەتتەپ, جىرلاي باستايدى. اق كويلەگىن, قامزولىن, سىڭعىرلاعان سىرعاسىن, كۇمىس شاشباۋلارىن, قولىنداعى ساقينا-بىلەزىگىن ءبارىن جىرىنا قوسىپتى. ەت ءپىسىرىم ۋاقىت وسىلاي جىرلاپ, سوڭىندا جىراۋلارعا ارنالعان سىي-سياپاتتى الادى. بايبىشە دە وتىمگە ىرزا بولىپ, «جىرشىعا مەنىڭ دە بەرەتىن سىيىم بار» دەپ ءوزىنىڭ ىقىلاس-بايگەسىن بەرىپتى».

1962 جىلى مۋزىكاتانۋشى ت.بەكحو­جينا نوكىس قالاسىندا تۇراتىن ءانشى-جىرشى قۋانىشباي دوسىمباەۆتان (1908–1996) ءوتىمنىڭ «كىرىسپە ءسوز», ء«اي, كەۋلىم, كوپ ويلانبا, توقتا-توقتا» دەگەن ەكى تولعاۋىن جازىپ الادى. ول بۇل تۋىندىلاردى ءوتىمنىڭ شاكىرتى سە­رەكە جىراۋ ەسباي ۇلىنان (1899–1969) ۇيرەنگەن. فولكلورتانۋشى عالىم و.نۇرماعامبەتوۆا ءوتىم جىراۋدىڭ 1860–1920 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەنىن ايتا كەلىپ: «نەگىزىنەن, باتىرلار جىرىن جىرلاعان. ءوتىم جىرلاۋىنداعى جىرلار: «الپامىس», «قىز جىبەك», «شورا باتىر», «قوبىلاندى», «ەدىگە», «قاراساي-قازي», «ايمان-شولپان», «ەر سايىن», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «ەر تارعىن», دەپ جازادى («قازاقتىڭ قاhارماندىق ەپوسى «قوبىلاندى باتىر». ا., 2003. 246-ب.).

بەسقالا ايماعىنان شىققان ايگىلى جىراۋلاردىڭ ءبىرى – ءابدىمۇرات قوڭىر­باي ۇلى (1897–1943).

ءبورشىتاۋدىڭ بەلتاۋ دەگەن جەرىندە تۋعان. ءابدىمۇرات جامانشا سەرىكباي جىراۋعا شاكىرت بولادى, ايىمبەت يشان­نىڭ مەدرەسەسىندە وقىعان. وزىنە دەيىنگى اقىن-جىراۋلاردىڭ مۇرا­لارىن كوپ بىلەتىن ءابدىمۇرات ءوز جانىنان دا كوپتەگەن جىر-تولعاۋ مەن ماقام شىعارادى. ق.جۇماجانوۆتىڭ «قارا­قالپاق ايماعىنداعى قازاق ادە­بيەتى» مونوگرافياسىندا ءابدىمۇرات جىراۋدىڭ 1938–1939 جىلدارى شىمباي قالاسىنداعى حالىق تەاترىندا ابباز دابىلوۆ, سادىق نۇرىمبەتوۆ, ەسجان قوسبولاتوۆ سىندى قاراقالپاقتىڭ اتاق­تى اقىن-جىراۋلارىمەن قىزمەتتەس بولعانى ايتىلادى. ءابدىمۇرات جىراۋ «مۇڭلىق-زارلىق», «بوزۇعلان», «ال­پامىس», «قوبىلاندى», «شاكىر-شا­كىرات», «ەدىگە», «قاراساي, قازي», ت.ب. جىر-داستانداردى جىرلاعان. ءابدىمۇرات جىراۋ جىرلاعان «بوزۇعلان» جىرى ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزىنىڭ» 47-تومىندا جاريالاندى. بۇل ەپوس­تى پروفەسسور ق.جۇماجانوۆ 1970 جىلى قارا­وزەك قىستاعىندا تۇراتىن ايمۇرات ءابدىمۇرات ۇلىنان جازىپ الىپ, 2007 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىنا تاپسىرعان. فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى س.قوسان ءابدىمۇرات جىراۋ جىرلاعان بۇل ەپوس جونىندە: «بوزۇعلاندى» ايتۋشى ايمۇراتتىڭ اكەسى ءاب­دىمۇرات بۇل شىعارمانى 30 جىل بويى جىرلاپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەنسە كەرەك. جىردىڭ سيۋجەتىنە كەلسەك, تاقىرىبى ءبىر بول­عانمەن, نەگىزگى وقيعالارى «بوز­ۇعلان­نىڭ» بىزگە بەلگىلى نۇسقالارىنىڭ ەشبى­رەۋىنە ۇقسامايدى. بار بولعانى باس­تى كەيىپ­كەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى – بوزۇعلان. جىر­­دىڭ باسقا نۇسقالارىنداعى سيۋجەتتەر نەگىزى تۋىسقان تۇرىكمەن حالقىنىڭ تاري­حي اڭىزدارىنان باستاۋ الادى ءارى كەيىپ­­كەرلەر دە سول ەلدىڭ تۋمالارى. ال قارا­­قالپاق قازاق­تارى اراسىنا تارالعان «بوزۇعلان» ەپوسىنىڭ سيۋجەتى ورتا عاسىر­لار­داعى قازاق تاريحىنىڭ وقيعالارىن مەڭ­زەيتىن جەرگىلىكتى جىر-اڭىزدارعا قۇرىل­عانىن كورەمىز. جىراۋ ەپوستا سيرەك ۇشى­رايتىن ادەمى دە اسەرلى ليريكالىق تول­عاۋعا ورىن بەرىپ, اقىندىق دارىنىنىڭ كۇش­تى­لىگىن اڭعارتادى» («بابالار ءسوزى»: ءجۇز تومدىق, 2008. ت. 47. 375-ب), – دەپ جازادى.

ءابدىمۇرات جىراۋ ەكىنشى دۇنيەجۇ­زىلىك سوعىستا جارالانىپ, تۋعان جەرى­نە ورالعان. 1943 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ, ءتورتىنشى اۋىلداعى جىلاندى قورى­مىن­دا جەرلەنگەن. ءابدىمۇرات جى­راۋ­دىڭ جولىن مىڭباي, تەڭىزباي, جۇمامۇرات, ايمۇرات, قاراساي جىراۋلار جالعاستىرعان.

ءابدىمۇرات جىراۋمەن زامانداس, ايگىلى جىراۋلاردىڭ ءبىرى – تەڭىزباي ەسەنباي ۇلى (1905–1968).

تاقتاكوپىر اۋدانىنداعى 4-اۋىلدا تۋىپ-ءوسىپ, ايىمبەت يشان قايماق­باي ۇلىنىڭ (1855–1937) «قامىستى» مەدرەسەسىندە وقىعان. پروفەسسور ق.جۇ­ماجانوۆ: «اتاسى قوناقباي اقىن­دىعى بار سەرىلەۋ كىسى ەكەن. تەڭىز­بايدىڭ اناسى ناۋرىزبيكە ءانشى, اڭگى­مەشىل, ويىن-ساۋىقتى جانى سۇيە­تىن, جايدارى مىنەزدى جان بولعان. تەڭىزبايدىڭ ءان-جىرعا قۇمارلىعى قوناقباي مەن ناۋرىزبيكە ارقىلى ويانعان. 1933 جىلى قوناقباي قايتىس بولعاندا, اتاسىنىڭ كىتاپتارىنا تەڭىزباي مۇراگەر بولىپ قالادى. اتا جولىن جالعاستىرادى. جاتتاعاندارىن دومبىرامەن ايتۋعا توسەلەدى», دەپ جازادى. («قاراقالپاق ايماعىنداعى قازاق ادەبيەتى», 49-50-ب.). تەڭىزباي جىراۋ بەسقالا, تۇرىكمەنستان قازاقتارىن جانە ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىن ارالاپ جىرلاپ, حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولدى, كوپتەگەن جىرشى-جىراۋلارعا ۇستازدىق ەتتى. ايگىلى جىراۋ سۇگىر بەگەن­دىك ۇلى «تەڭىزباي – ەكى دۇنيەنىڭ جىراۋى» دەپ باعالاعان. تەڭىزباي جىراۋدان – جۇمامۇرات, ماحامبەت, حايروللا, تۇرعانباي, سارىباي, الدابەرگەن, قاراساي تاعى باسقا دا جىراۋلار ونەگە العان. بۇگىنگى جىرشىلاردىڭ رەپەر­تۋارىندا «تەڭىزبايدىڭ تولعاۋى», «تەڭىز­بايدىڭ جولى», «تەڭىزبايدىڭ جىر-كۇيى» سياقتى تۋىندىلار بار.

بەسقالا ايماعىنداعى جىراۋلىق, انشىلىك ءداستۇردىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسقان ونەر يەسىنىڭ ءبىرى – جاقسىلىق مامىت ۇلى (1899–1961).

ول قوڭىرات اۋدانىنىڭ قارابۋرا دەگەن جەرىندە تۋىپ-وسكەن. «ۇلكەن جاقسىلىق», «جولي جاقسىلىق» اتىمەن تانىلعان ول «قوبىلاندى», «قىز جىبەك», «قاراساي قازي», ت.ب. جەلىلى جىرلاردى جىرلاپ, ءوز جانىنان «تولعاۋ-تولعاۋ ءسوز كەلدى», «مەنىڭ اتىم جاقسىلىق», «دوم­بىرا قولعا الا­يىن», «قۇدايىم ءسوز بەرىپتى تىلگە لايىق» سياقتى تەرمە-تولعاۋلارى مەن ء«ان باسى», «كوك اينا», «ىڭگاي-اۋ», «جاقسىلىقتىڭ ءانى» سياقتى ت.ب. مۇرالارى كوزىنىڭ تىرىسىندە حاتقا جانە دىبىس تاسپاسىنا تۇسىرىلگەن.

جاقسىلىق 1926 جىلى شىمباي ءوڭىرىنىڭ جالعىزقۇم دەگەن جەرىندە وتكەن قوسنازار دەگەن كىسىنىڭ تويىندا قاراقالپاقتىڭ ءابدىراسۋلى, بەگمۇرات, ەرپولات جانە قازاقتىڭ ءابدىمۇرات, سەرىمبەت (سەرەكە), دارياباي جىراۋلارىمەن بىرگە جىرلاپ, ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, ەل اۋزىنا ىلىنەدى. 1955 جىلعا دەيىن ۇلكەن تويلاردا جىرلاپ كەلگەن جاقسىلىق 1961 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ, تۋعان جەرىندەگى «ەشىم اقۇن» قورىمىنا جەرلەنەدى.

بۇرىنعى وتكەن ۇلكەن جىراۋلاردىڭ مۇرالارىن كەيىنگە جەتكىزىپ, ناسيحاتتاعان جىراۋلاردىڭ ءبىرى – الدابەرگەن تاس­قىن­باي ۇلى (1926–2007) ەدى.

جىرشىلىق ونەردە وزىندىك ءىز بەن مول مۇرا قالدىرعان ونىڭ ەسىمى تىڭداۋشى قاۋىمعا جاقسى تانىس. ونىڭ ورىندا­ۋىندا «اساۋ-باراق» جىرى تۇڭعىش رەت كۇيتاباققا جازىلىپ, كۇللى قازاققا تارادى. ول ارال تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك جاعا­لاۋىنداعى مويناق ءوڭىرىنىڭ ءۇشساي اۋىلىندا تۋىپ, نوكىس شاھارىندا دۇنيە سالدى. بالا كۇنىنەن ساپارباي, قۇدايبەرگەن, ەرقوجا سياقتى جىرشىلاردى تىڭداپ وسكەن الدابەرگەن ەرتەدەن كەلە جاتقان ناسيحات تەرمە مەن تولعاۋلاردى, كولەمدى ەپوستاردى جىرلاۋمەن شەكتەلمەي, ءوز جانىنان دا كوپتەگەن تەرمە-تولعاۋ شىعار­دى. ناۋرىزبەك جىراۋدان ونەگە كوردى. 1980 جىلى وتكەن حالىق اقىندارىنىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ايتىسىنا قاتىسىپ ونەر كورسەتتى. بۇل جونىندە «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىندا: «اتالعان مەرەكەگە تۋىسقان قاراقالپاق اسسر-ىنەن كەلگەن جىراۋلار جالعاسباي ارالباەۆ, حايروللا يمانعاليەۆ, الدابەرگەن تاسقىنباەۆ جىراۋلىق ونەر جايىندا اڭگىمە ايتىپ, ءوز شىعارمالارىن ورىنداپ بەردى», دەگەن دەرەك كەزدەسەدى (№9. 1980). ا.تاسقىنباي ۇلىنىڭ قولجازبالارىن جۇيەلەپ, كىتاپ ەتىپ باستىرۋدا ادەبيەتشى-عالىم قايىرجان ارالباەۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جىراۋدىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى «جىرشى مەرەيى» اتتى زەرتتەۋ-ەڭبەك پەن بىرنەشە ماقالا جازىپ جاريالادى. اكادەميك ر.بەردىباي الدابەرگەننىڭ جىرشىلىق شەبەرلىگىن ءسوز ەتە كەلىپ: «...الدابەرگەن الماتىعا كەلىپ, حالىق ۋنيۆەرسيتەتى تىڭداۋشىلارى الدىندا تەرمەلەتتى. كوپتەن بەرى مۇنداي ناعىز جىرشىنى كورمەگەن حالايىق ەرەكشە ءبىر سەرپىلىسكە ءتۇسىپ, راقاتقا كەنەلگەنى كوز الدىمىزدا», دەپ جازسا («جىرشىلىق ءداستۇر», 1980. 33-ب), فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ق.ارالباەۆ: «الدابەرگەن اعانىڭ جىرشىلىق رەپەرتۋارى وتە باي, سان-سالالى. ول ەپيكالىق داستانداردان «اساۋ-باراق», «قاراساي, قازي», «ەدىگە», «تورەحاندى» ورىنداۋمەن بىرگە, كوپتەگەن تەرمە-تولعاۋدى دا شەبەر ورىندايدى. الدەكەڭ تەك جىرشى عانا ەمەس, اقىن دا. ونىڭ ءار جىلداردا شىعارعان تۋىندىلارى دا مول», دەيدى («جايىلسىن ەلگە ءار ءسوزىم», نوكىس, 1998. 3-ب.). ا.تاسقىنباي ۇلى ورىنداۋىنداعى «اساۋ-باراق» جىرى عانا ەمەس, تەرمە-تولعاۋلارى دا كۇيتاباققا جازىلىپ, حالىق اراسىنا كەڭىنەن تارالدى. ۇزاق جىل بويى تىڭداۋشىسىن جىرىمەن سۋسىنداتقان ونەرپاز «قارا­قالپاقستاننىڭ حالىق جىراۋى» دەگەن اتاققا يە بولدى. الدابەرگەن جىراۋدان ەركىنباي باباقۇلوۆ, امانجول ەسمىر­زاەۆ, باۋىرجان ەرمەكباەۆ, باقتىباي ەلەۋسىنوۆ سياقتى شاكىرتتەرى ونەگە كورىپ, باتاسىن العان. ول شاكىرتتەرى بۇگىنگى كۇندە ەل اراسىندا جىر جىرلاپ, ۇس­تازىنىڭ مۇرالارىن ناسيحاتتاپ كەلەدى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك, بەسقالا جىرشى-جىراۋلارى ۇلتتىق ونەردى ساقتاپ قالۋعا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇگىندە ءبىز سول قازىنالى مۇرانى جيناقتاپ, ماقام-سازدارىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, تەرمە-داستانداردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ كەلەمىز. ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر ارناسى – جىرشى-جىراۋلىق ءداستۇر بولسا, ول جان-جاقتى ناسيحات­تالۋعا ءتيىس.

كۇنقوجا قايرۋللا,

قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى,

مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى