قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋى ەل حالقىنىڭ كوپۇلتتى, كوپكونفەسسيالى قالىپتاسۋى جاعدايىندا جۇزەگە استى. مۇنىمەن قوسا مونارحيالىق جانە كەڭەستىك بيلىكتىڭ بارىنشا اسقىنعان اۋىر زارداپتارى ەنشىگە قالدى. ساياسي جانە ەكونوميكالىق وتارلىق تەگەۋرىن قازاق حالقىنىڭ دەربەستىككە ۇمتىلىسىنا بارىنشا كەدەرگىسىن كەلتىرىپ باقتى. سوعان قاراماستان, ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولۋ مۇراتىنان ءبىر ساتكە جاڭىلعان جوق. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان مەملەكەتى الەمگە گۋمانيستىك, دەموكراتيالىق جانە تولەرانتتىلىق سيپاتىمەن دارالانا باستادى. مۇنىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى – ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى تۋ ەتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلىمىنىڭ ومىرگە كەلۋى. ەڭ العاش مۇنداي قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ قاجەتتىلىگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆ جان-جاقتى دالەلدەپ, نەگىزدەپ بەرگەنى ءمالىم.1992 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمى اتالمىش قۇرىلىمنىڭ تاريحي تۇرعىدان ىرگەتاسىن قالاپ بەردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى 1995 جىلى 1 ناۋرىزدا ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان رەتىندە قۇرىلدى. اسسامبلەيانىڭ باستى ماقساتى ورتاق وتانىمىز قازاقستاننىڭ وركەندەۋى مەن گۇلدەنۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى, قازاقستاندىق ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلتتى دامىتۋعا, ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق كەلىسىمدى قالىپتى ورنىقتىرۋعا قىزمەت ەتۋ بولىپ تابىلادى. ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن, اسسامبلەيانىڭ ساياسي جانە زاڭدىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان مارتەبەسى مەن قوعامدىق ورنى بارىنشا ايقىندالىپ, تولىقتاي قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇعان 2008 جىلى 20 قازان ايىندا ارنايى قابىلدانعان «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭدى جانە قازاقستان پارلامەنتى ماجىلىسىنە اسسامبلەيادان وكىلدەر (9 دەپۋتات) سايلاناتىن ەرەكشە مارتەبەسىن اتاپ وتۋگە بولادى. ءاربىر ۇلتتىڭ جەكە-دارا بىرەگەيلىگىن سەزىنۋى, ۇلتتىڭ تەك وزىنە عانا ءتان ءبىتىم-بولمىسىن تانۋ مەن قابىلداۋى سول ۇلتتىڭ مادەني قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ, تاريحى مەن ءتىلىنىڭ دامۋ ەركىندىگى ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇرىن نەگىزىنەن, ورىس تىلىندە سويلەپ جانە جازىپ كەلگەن 100-دەن استام قازاقستاندىق ۇلتتارعا انا تىلىندە ءبىلىم الۋعا, انا ءتىلىن بارلىق جاستاعىلارعا ۇيرەنۋگە, انا تىلىندە باسپا, ءباسپاسوز بەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قول جەتكىزۋگە, ۇلتتىق مەيرام-مەرەكەلەرىن, سالت-داستۇرلەرىن ناسيحاتتاۋعا, ۇلتتىق تەاتر (ورىس, وزبەك, ۇيعىر, كورەي جانە نەمىس تەاترلارى) ونەرىن وركەندەتۋگە بارىنشا جاعداي جاسالىنعان. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاداعالاۋىمەن تۇرعىزىلعان استانا قالاسىنداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى قازاقستاندىق ۇلتتاردىڭ قۇرىلتايلارى, باسقوسۋلارى مەن ءىس-شارالارىن وتكىزۋگە ايقارا اشىق. اسسامبلەيانىڭ ناقتىلى مىندەتى زاڭدىق نەگىزدە جۇيەلەنگەن. اتاپ ايتقاندا, «ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى جانە تولەرانتتىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ; حالىق بىرلىگىن نىعايتۋ, قازاقستاندىق قوعامنىڭ نەگىز قالاۋشى قۇندىلىقتارى بويىنشا قوعامدىق كەلىسىمدى قولداۋ جانە دامىتۋ; قوعامداعى ەكسترەميزمنىڭ جانە راديكاليزمنىڭ كورىنىستەرى مەن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قىسىم جاساۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرگە قارسى تۇرۋدا مەملەكەتتىك ورگاندارعا جاردەمدەسۋ; ازاماتتاردىڭ دەموكراتيالىق نورمالارعا سۇيەنەتىن ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ». قازاقستاندىق قوعامداعى ماقساتى مەن مىندەتى تولىقتاي ايقىندالعان, ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنداعى اسسامبلەيا وزىنە جۇكتەلگەن سەنىم مەن پارىزدى بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىپ كەلەدى. اسسامبلەيانىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا وتانسۇيگىشتىك رۋحتى ءوز ىستەرىمەن دالەلدەپ جۇرگەن ازاماتتار جەتكىلىكتى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاقستان بيلىگىندە, عىلىمىندا, ادەبيەتىندە, وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا, ونەرىندە, سپورتىندا, بيزنەسىندە مولىنان ۇشىراسادى. كەزىندە ساياسي جانە باسقالاي وبەكتيۆتى سەبەپتەردەن اتامەكەندەرىنەن قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان باسقا ۇلت وكىلدەرى قازاق حالقىنىڭ دارحان پەيىلى مەن كەڭ قۇشاعىن ۇمىتقان ەمەس. سايىن ساحاراداعى دالا دەموكراتياسىن قانىنا سىڭىرگەن كوشپەندىلەردىڭ ۇرپاقتارى – قازاقتار سول ءبىر تاريحي سىن ساعاتتا ادامزاتتى سۇيۋگە نەگىزدەلگەن گۋمانيزمگە بەرىكتىگىن دالەلدەپ بەردى. ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسى بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان, وتارلىق زار-زامان قاسىرەتىن كەشكەن, ۇلت رەتىندە ساقتالۋى كۇماندى بولعان حالىقتىڭ تاريحتان العان تاعىلىمى وتە تەرەڭ. وسى ورايدا مونارحيالىق رەسەيدىڭ باسىبايلى وتارىنا اينالعان قازاق حالقىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى ۇلت قۇندىلىقتارى ءۇشىن جانكەشتىلىك كۇرەسىنە توقتالعان ءلازىم. ورىس دەموكراتياسىنىڭ 1905 جىلعى رەۆوليۋتسيالىق تولقۋى مەتروپوليانىڭ ءبىر قيىرىنداعى قازاقتار اراسىندا ازاتتىق ۇرىعىن سەپتى. وتارلىق جۇيەگە قارسى كۇرەس ۇلتتىق مۇددەنى كوتەرۋ جولىنداعى سان الۋان قوزعالىس تاجىريبەلەرىنەن ءوتتى. قازاقتاردىڭ ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بۇل كەزەڭى ءتىل, ءدىن, ءدىل جانە جەر ماسەلەلەرىن كوتەرگەن ساياسي-ەكونوميكالىق تالاپتارمەن ۇشتاستى. قازاق زيالىلارىنىڭ, ەل اعالارىنىڭ جانە قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ ۇلت مۇددەسى جولىنداعى ۇمتىلىستارى مەن ءىس-قيمىلدارى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە, الدىڭعى قاتارلى سانالاتىن ساياسي پارتيالارعا (كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق, سوتسياليست-رەۆوليۋتسيالىق, اۆتونوميالىق-فەدەرالدىق) مۇشە بولۋمەن, ۇكىمەتكە پەتيتسيالار مەن قوعامدىق حاتتار ۇيىمداستىرۋمەن سيپاتتالادى. 14500 ادام قول قويعان اتاقتى قارقارالى پەتيتسياسى قازاق حالقىنىڭ تابيعي ۇلتتىق تىلەك-تالاپتارى بولاتىن. سانالى عۇمىرىن ۇلت مۇددەسىنە ارناعان الاش قايراتكەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ (1879-1938) ءىى نيكولاي پاتشانىڭ دەموكراتيانىڭ ۇشقىنى بار 1905 جىلعى 18 اقپان جارلىعىن پايدالانىپ, رەسەي مينيسترلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.يۋ.ۆيتتەگە رەسمي حاتىن جازدى. بۇكىل قازاق حالقىنىڭ اتىنان جازىلعان حاتتا, 1868 ج.,1891 ج. قازاقتاردى باسقارۋ تۋرالى «ەرەجەلەردىڭ» حالىق تۇرمىسى مەن جاعدايىن بارىنشا كۇيزەلىسكە ۇشىراتقانى ناقتىلى دايەكتەرمەن تالدانعان. قازاقتاردىڭ رۋحاني-ءدىني ماسەلەسىنىڭ اۋىر جاعدايى اشىپ كورسەتىلەدى. اتالمىش ماسەلە, «ەرەجە» بويىنشا جالپى ازاماتتىق باسقارۋعا, ودان ءارى ىشكى ىستەر مينيسترىنە قاراعان. مۇسىلمان دىنىنەن ەش حابارى جوق شەنەۋنىكتەرى قاپتاعان مەكەمەلەرگە رۋحاني ءىستىڭ بەرىلۋى ءجونسىز ەدى. حات يەسى ءار شەنەۋنىكتىڭ قازاق حالقىنىڭ ءدىني ىستەرىنە ارالاسۋدى بۇلجىماس مىندەتكە اينالدىرعانى, مەشىت, مەدرەسەلەردى جاۋىپ, مۇسىلمان ءدىنىن قورلاۋ, ءدىني كىتاپتارعا قاتاڭ تسەنزۋرا قويۋ, ەسەسىنە حريستيان ءدىنىنىڭ ۋاعىزدالۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ ءتارىزدى ءىس-ارەكەتتەرى كورسەتەدى دەيدى. بۇل ىسكە تولىق بوستاندىق بەرىلۋىن كوتەرگەن اۆتور ءوز ۇسىنىسىن جەتكىزەدى: «قازاقتاردىڭ رۋحاني-ءدىني ىستەرىن جوعارىداعىداي اكىمشىلىك مەكەمەلەرىنەن الىپ, ونى قازاق ءدىنباسى ء(مۇفتيى) باسقاراتىن ارنايى قازاق ءدىني جيىلىسىنا بەرۋ, ءمۇفتيدىڭ ءتۇرلى مەكەمەلەردەن, ميسسيونەرلىك قوعامداردان تاۋەلسىز بولۋى; مەشىت, مەدرەسە, ناماز وقيتىن ورىنداردىڭ ورىس ۇكىمەتىنىڭ رۇقساتىنسىز سالىنۋى; قازاق, اراب, تاتار تىلدەرىندەگى ءدىني كىتاپتارعا تسەنزۋرانىڭ جويىلۋى; تۋ تۋرالى كۋالىكتەردىڭ ءدىني باسقارمالارعا بەرىلۋى; ميسسيونەرلەرگە حالىقتىڭ اشىق قارسىلىق كورسەتە الۋى, ولارعا اكىمشىلىكتىڭ بوگەت بولماۋى ءتيىس». ارينە, مۇنداي تالاپتى وتارلىق بيلىك ورىنداماۋى بىلاي تۇرسىن, تۇتاس حالىققا دەگەن سەنىمسىزدىك شارالارىمەن جاۋاپ بەردى. 2014 جىلى 18 ساۋىردە اسسامبلەيانىڭ XXI سەسسيا-قۇرىلتايىندا سويلەگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «يسلام ءدىنى ءاۋ باستا جاراتۋشىدان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزعا قالاي تۇسسە, بۇگىنگى قازاقستانعا ءدال سولاي جەتۋىن تاريحتىڭ ءوزى قامتاماسىز ەتتى. قاسيەتتى قازاق جەرىندە اسىرەدىنشىلدەر ەشقاشان بولماعان. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسى ءاردايىم گۋمانيزممەن جانە ىشكى تۇتاستىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. اتا-بابالاردان ميراس بولعان وسىناۋ ۇلى قاسيەتتەن ايىرىلۋعا بۇگىنگى بۋىننىڭ ەشبىر حاقى جوق. سوندىقتان, مەن قازاق زيالىلارىن, رۋحاني جەتەكشىلەرىن, بارلىق جانە ءاربىر قازاقتى ۇلى ۇستازداردىڭ ۇلاعاتىن ۇمىتپاۋعا شاقىرامىن. ءبىز ۇرپاعىمىزدى جات ىقپالداردان قورعاۋعا, اداسقانداردى اقىلعا شاقىرىپ, ولاردى وقىس قادامداردان ساقتاندىرۋعا ءتيىسپىز», – دەپ جەتە توقتالىپ ءوتتى. نانىم-سەنىم, ءدىني ۇستانىم ادامزات ۇرپاعىنىڭ سانالى ەرەكشەلىگىن كورسەتەتىن باستى سيپاتتارىنىڭ قاتارىندا بولسا, ودان قاساقانا ايىرۋدىڭ زارداپتارى دا بەلگىلى جايت. كەڭەستىك بيلىك ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەگەن قوزعالىستارعا ەكىجۇزدى باعىت ۇستاندى. بولشەۆيكتەردىڭ 1917 جىلى 2 (15) قاراشادا جاريالانعان «رەسەي حالىقتارىنىڭ قۇقىقتارى تۋرالى ايگىلى دەكلاراتسياسى» مەن 20 قاراشادا (3 جەلتوقسان) جاريالانعان «رەسەي مەن شىعىستىڭ ەڭبەكشى مۇسىلماندارىنا» اتتى ۇندەۋى, العاشقى كەزدە از حالىقتاردى ءوزىنىڭ «جۇرەكجاردى» مازمۇنىمەن باۋراپ الدى. وتار ەلدەر ءوزىن ءوزى بيلەۋگە, ءتىپتى, ءبولىنىپ شىعىپ جەكە مەملەكەت قۇرۋعا تولىق قۇقىلى ەكەندىگى, ونىڭ توڭكەرىس ورگاندارى كۇشىمەن قورعالاتىندىعىن لەنيندىك باسشىلىق ۋادە ەتتى. الايدا, ورتالىق رەسەيدىڭ الەۋمەتتىك توڭكەرىسىنىڭ تۇتاس تۇركىستان ايماعىندا شوۆينيستىك پيعىلداعى ەۋروپالىق-كەلىمسەكتەر قولىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى, سەنىمسىزدىك تۋعىزدى. مۇنداي تۇسىنىكسىز جاعدايلار ۇلتتىق قوزعالىس جەتەكشىلەرىن ناقتىلى شەشىمدەر قابىلداۋعا يتەرمەلەدى. ءسويتىپ, 1917 جىلى ۇلت مۇددەسىن كوزدەگەن «الاش اۆتونومياسى», «تۇركىستان اۆتونومياسى» دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ باعدارلامالارى مەن شەشىم-قاۋلىلارىن دا دەموكراتيالىق پرينتسيپتەر مەن گۋمانيستىك قۇندىلىقتار ايقىن كورىندى. بىراق كەڭەستىك بيلىكتىڭ ۇلت ساياساتى تاپتىق مۇددەنىڭ استارىنداعى وتارلىق پيعىلمەن الماستىرىلدى. كەشەگى 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى دا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ءۇشىن تابيعي ۇمتىلىسى بولاتىن. الايدا, ەل بولاشاعى سانالعان جاس وركەندەردى, جاستاردى توتاليتارلىق جۇيە تۇنشىقتىرىپ تاستادى. مۇنىڭ بارلىعى قازاق حالقىنىڭ ۇلت مۇددەسى جولىنداعى ۇمتىلىسىن شىڭدادى. ول شىڭدالۋ مەن شيرىعۋ باسقا ۇلتتارعا دەگەن وشپەندىلىكتەن تىس, ەرەكشە ۇلتتىق يممۋنيتەتتى قالىپتاستىردى. تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعان باستاپقى كەزەڭدە, وتار حالىقتاردا بولاتىن ەيفوريالىق كوڭىل-كۇيدى پراگماتيكالىق سالقىنقاندى ءومىر شىندىعىنا جەڭدىرگەن قازاق حالقى وتانداس ۇلتتاردى تاعدىردىڭ تالكەگىنە تاستاعان جوق. ۇلت باۋىرلاستىعىن كوتەرىپ, بىرەگەي ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىم اسسامبلەياعا دەيىن اشىپ, باسقا ۇلتتاردىڭ وركەندەۋىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جان-جاقتى جاعداي تۋعىزۋ, الەمدە جوق تاجىريبە ەكەندىگىن قايتالاعان ارتىق بولماس. ءالى دە بولسا, رۋحاني-مادەني ومىردەگى وتارشىلدىق زارداپتارىنىڭ ىقپالى سەزىلۋى, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنىڭ «اتتەگەن-ايلارى» بولۋى قازاق حالقىنىڭ وپتيميستىك بولمىسىنان حاباردار ەتەدى. «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى ەل حالقىنا جولداۋىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكادا كەڭىنەن اتاپ ءوتۋدى ۇسىنىپ, «ەتنوسارالىق كەلىسىم –ول ومىرشەڭدىك وتتەگى. ءبىز دەم العان كەزدە ونى بايقامايمىز, ول وزدىگىنەن بولادى – ءبىز تەك ءومىر سۇرەمىز. بىرلىگىمىز بەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ءبىزدىڭ ءوزىمىز ساقتاۋعا ءتيىسپىز. ونى ءبىز ءۇشىن ەشكىم ەشقاشان سىرتتان كەلىپ جاسامايدى», دەپ وسى ءبىر اسا شەتىن دە نازىك ماسەلە جايىندا تەرەڭ ماعىناعا تولى ءوز ۇستانىمىن جەتكىزدى. ادامزات تاريحىنىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق توزىمدىلىك تۋرالى مالىمەتتەر قالدىرعان دەرەكتەرى كوپ ەمەس. سوندىقتان, تىپتەن كەڭ ماعىناسىندا العاندا, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ زاماناۋي ۇندەستىگى سىندى قازاقستاندىق تاجىريبەنىڭ اسا سالماقتىلىعىن پايىمدايتىن, زەرتتەپ-زەردەلەيتىن ۋاقىت كەلدى. اسسامبلەيانىڭ ەلىمىزدىڭ بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارىندا كافەدرالارى قۇرىلۋى ازدىق ەتەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە الەم حالىقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەيتىن, مىسالى, جالپى تاريح عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلماۋى مۇنداي ىستەرگە كەدەرگى كەلتىرەدى. اسسامبلەيانىڭ قۇرامىنداعى 100-دەن استام ۇلتتىڭ تاعدىرى مەن تاريحى, قازاقستاندىق زەرتتەۋلەردىڭ شەكاراسىن كەڭەيتەر ەدى. ەل بىرلىگى دوكتريناسى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن جانە ءوز ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىن ساقتايتىن قازاقستان حالقىن بەيبىت ءومىر مەن جاسامپاز ەڭبەككە جۇمىلدىرادى دەپ سەنەمىز. گۇلبانۋ جۇگەنباەۆا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاريحناما, دەرەكتانۋ جانە زاماناۋي مەتودولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. الماتى.