تاياۋدا ەلورداداعى «فوليانت» باسپاسىنان زاڭگەر, قالامگەر مارات ازبانباەۆتىڭ «ابايدان ازبانبايعا دەيىنگى سوت ىستەرى» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى. سوت سالاسىندا ۇزاق جىل قىزمەت اتقارعان ازاماتتىڭ ءار جىلدارى جازعان «مەنىڭ قازاقستانىم. جۇمەكەن», ء«ادىل, اسەم الەم», «قارقابات», «مىقتى قازاق جانە «يگور پولكى تۋرالى جىر» اتتى كەيدە توسىنداۋ, كەيدە قالىپتى كىتاپتارى وقىرماندى بەيجاي قالدىرماعانى دا ەسىمىزدە.
اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا ەكى باستى كەيىپكەر بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كىتاپ, ەكىنشىسى – وقىرمان. جازۋشى بالا ابايدىڭ دانا ابايعا دەيىنگى ارالىقتا عىلىم ىزدەپ, ەرىنبەي كوپ كىتاپ اقتارعان كەزىن وقىرمان رەتىندە دە سۋرەتتەگەن. سوت تورەلىگى دە – اباي سياقتى ادام, قوعام, زاڭ, مەملەكەت مىنەزىن ەرىنبەي وقي بىلۋگە ءتيىستى وقىرمان. اباي ەلگە, جۇرتقا زاڭسىز قورلىق قىلاتىن توق تىلەنشى سوت تورەلىگىنىڭ پايدا بولۋ سەبەبىن انىقتاپ كەتكەن. «كىردى, شىقتى, ءىلدى, قايتتى, تۇبەگەيلەپ وقىعان بالا دا جوق», دەپ. ارحيۆتەن قۇپيالىلىق تاڭبا الىنىپ تاستالا باستاعان كەزەڭدە اركىم ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنا قيانات قىلعان, زاڭسىز قورلاعان سوت ىستەرى قۇجاتتارىن ەرىنبەي تازا ءارى تولىق وقي الادى. ول ءۇشىن قۇقىق زەرتتەۋشى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىمىز قاجەت».
مىنە, مارات اقتورعاي ۇلى وسى قۇقىقتىق قاجەتتىلىككە وتەۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىتىن ارحيۆتەردى اقتارۋمەن وتكىزىپ, تاپقان دەرەكتەرىن تازا اقىل مەن ار تەزىنە سىناتقان.
جاڭا كىتابىنىڭ جۇيەسىنە قاراساق, تازا زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ وقىرمانى بولۋ ماقساتىندا 1850 جىلى قۇنانباي وسكەنباەۆقا قارسى قوزعالعان قىلمىستىق ءىستى زەردەلەگەن. زاڭگەردىڭ ويىنشا, «قۇنانباي ىسىندەگى» ءمان-جايلار – سول زامانداعى ادام اۋلاۋعا باعىتتالعان زاڭ اكتىلەرىنىڭ نورمالارى, ادامنىڭ اقيقاتتان اداسۋىنا جول اشقان جوسىقتار.
1898 جىلى ابايعا جاسالعان قاستاندىققا قاتىستى اشىلعان قىلمىستىق ىستەگى قۇجاتتاردى كىتاپ اۆتورى ء«وز ىرقى ءوز قولىنان كەتكەن ەلدە ءادىل, تازا, تولىق سوت بيلىگىنىڭ اتىمەن جوق بولۋىنان» دەپ سانايدى.
«اركىم تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستە «اناۋ دا مەنىكى, مىناۋ دا مەنىكى» دەگەن ءناپسىسىن جەڭە الماۋى, بويىن كۇش سىناسقان كۇندەستىككە, ىشتارلىققا, كورەالماۋشىلىققا بيلەتۋى – ەلدىك تراگەديانىڭ ۇلكەنى», دەپ تۇيىندەيدى مارات اقتورعاي ۇلى.
ءيا, تۋىندىنىڭ ءون بويىندا سوت تا ادام بالاسى ەكەنى, ادام اۋلاۋدان, الداۋدان ادا سوت قىزمەتىن ادال, تازا اتقارۋعا باستايتىن جول جاۋاپكەرشىلىك ەكەنى جۇيەلى تۇسىندىرىلەدى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي, ءاربىر سۋديادان دا سۇراۋ بولماعى – جاراتىلىس زاڭى.
كىتاپ اۆتورى حاكىم ابايدان ءوز باباسى, كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ شارۋاسى ازبانباي تەكەباي ۇلىنا دەيىنگى سوت ىستەرىنىڭ ىشكى سىرىن اشىپ, اقيقات مايدانىنا الىپ شىعۋى «سوت بيلىگىنەن سۇراۋ بولارىن ەسكەرتۋىم» دەيدى.
زاڭگەر-قالامگەر ەڭبەكتىڭ ماقساتىن «ساقتاندىرۋ» دەپ كورسەتەدى. «سوت تورەلىگىندە قيانات ەتكەن سۋديانىڭ بەينەسى قۇقىقتىق جادتا سول كۇيىندە ساقتالىپ, ونىڭ نادان, بولىمسىز عۇمىرى ارتتاعىلارعا ءسوز بولادى, جامان اتىن شىعارعان ناقتى ىستەرىنە تالداۋ جاسالىنادى. بۇگىنگى زاڭگەرلەر ادىلەت داۋىرىندە تاريح ساباعىن وقىسىن, ۇيرەنسىن, جيرەنسىن!» دەپ قورىتادى مارات اقتورعاي ۇلى. كىتاپتا شاكارىم, ق.ساتباەۆ اۋلەتى, احمەت ءبىرىمجان, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, جارمۇحامەد تولەن ۇلى, ت.ب. تۇلعالارعا جانە ابىرالى, شىڭعىستاۋ كوتەرىلىسىنە بايلانىستى زاڭدىق-قۇقىقتىق, ادامي-بولمىستىق قىزىق دەرەكتەر بار.
سابىر ءشارىپ