ادامزات تاريحىنداعى ەڭ زۇلمات قانتوگىس – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا «وتان ءۇشىن, جەر ءۇشىن!» دەپ قاسىق قانى قالعانشا, اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا شايقاسقان وتانداستارىمىزدىڭ ەرلىگى – ءبىر-ءبىر داستان. ال ەلى باردا ەرەن ەرلەر ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلماۋعا ءتيىس. وسى ماقساتتا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ۇجىمى جۇيەلى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى.
جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا « ۇلى وتان سوعىسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارىندا. جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا» جيناعىن شىعاردىق. سونداي-اق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان جەرلەستەرىمىزدىڭ ءومىرباياندارى تۋرالى دەرەكتەردى جيناستىردىق. وسى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى – 2015 جىلى جارىق كورگەن «سولتۇستىكقازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى» كىتابى. ال جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا سوعىسقا قاتىسقان سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ ەلەكتروندىق بازاسىن جاسادىق. وندا 118 مىڭنان اسا مايدانگەردىڭ اتى-ءجونى بار. كەز كەلگەن ادام سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ رەسمي سايتىنا كىرىپ, «ەسىمدەرى ەل ەسىندە» بازاسىنان ءوز تۋىستارى تۋرالى اقپارات تابا الادى. بۇل ءتىزىم وبلىستىق قورعانىس دەپارتامەنتىنىڭ, اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتارىنىڭ رەسمي قۇجاتتارى نەگىزىندە ازىرلەندى.
2021 جىلى جارىق كورگەن «جەنششينى كازاحستانا نا ۆوينە 1941–1945گگ.» كىتابىنىڭ العىسوزىندە ەلىمىزدەن سوعىسقا 7477 قىز قاتىسقانى تۋرالى مالىمەت بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى دارىگەر, بايلانىسشى بولسا, اراسىندا قولىنا قارۋ ۇستاپ, ەرلەرمەن بىرگە جاۋمەن بەتپە-بەت شايقاسقاندارى دا از ەمەس. سولاردىڭ اراسىندا جەرلەسىمىز التىن مۇحامەتجانوۆا دا بار. ءبىر وكىنىشتىسى, ونىڭ ەسىمىن قىزىلجار ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ ءبارى بىردەي بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى مايدانگەر اپامىز تۋرالى كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىلعان ماقالا جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا قان مايداندا بولعان قازاق قىزىن ەسكە الۋدى ءجون كوردىك.
وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتالعان جەكە ىسىنە زەر سالساق, التىن مۇحامەتجانقىزى 1924 جىلى 15 قاراشادا سوۆەت اۋدانىنىڭ (قازىرگى اققايىڭ) شولاق-دوسان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 8 سىنىپتىق ءبىلىمى بولعان. مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن 1942 جىلى ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋداننىڭ مولوتوۆ اۋىلدىق كەڭەسىندە حاتشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان. تىلدا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, سوعىسقا بارۋعا بىرنەشە رەت سۇرانىپ, اقىرى دەگەنىنە جەتەدى. ورىمدەي قىزدىڭ وق پەن وتتىڭ ورتاسىنا سۇرانۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. سوعىس باستالىسىمەن-اق قان مايدانعا اتتانعان ءۇش نەمەرە اعاسىنىڭ ەكەۋى تۋرالى «قارا قاعاز» كەلسە, ءۇشىنشىسى ءىز-ءتۇسسىز جوعالدى دەگەن حابار الىنادى. «جەڭىس كۇنىن جاقىنداتامىن, جاۋ قولىنان قازا تاپقان جاقىندارىمنىڭ كەگىن الامىن» دەپ تىستەنگەن قارشاداي قىز 1942 جىلعى 13 مامىردا اسكەر قاتارىنا شاقىرتىلادى. سول كەزدە ونىڭ جاسى نەبارى 18-دە عانا ەكەن.
اسكەر قاتارىنا الىنعان التىن مۇحامەتجانقىزى الدىمەن كەمەرەۆو قالاسىنداعى 6-كىشى اۋە ماماندارى مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىلەدى. سوندا اۋە قارۋى شەبەرى ماماندىعىن يگەرگەننەن كەيىن مايدانعا اتتانادى. اۋەلى يۆانوۆو قالاسىنداعى 238-اتقىشتار پولكىنىڭ وتتەگىشىسى بولعان. 1943–1945 جىلدار ارالىعىندا – پريبالتيكا مايدانىندا 17-اتقىشار پولكىنىڭ اۋە قارۋى مەرگەنى. 1945 جىلى – حاربين جانە حايلار قالاسىنداعى ۇرىستا 17-اتقىشتار اۋە پولكىنىڭ اۋە قارۋى شەبەرى. ءتانى دە, جانى دا نازىك قىز ۇشاققا ورناتىلعان پۋلەمەت تاسپالارىن وقپەن تولتىرۋمەن اينالىسقان. ءاربىر تاسپانىڭ سالماعى – 16 كيلو. قاتەلىك جىبەرۋگە بولمايدى. ەگەر قاتەلەسسە, جاۋدى قۇرتۋعا اتتانعان ۇشقىشتىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەدى.
قىزىلاسكەر كوكەن اۋباكiروۆ بiرiنشi پريبالتيكا مايدانىنىڭ «جاۋعا قارسى اتتان!» (1945 جىلعى 1 مامىر) گازەتiندە جاريالانعان «سولدات قىز» دەگەن ماقالاسىندا: «سۇر شينەلدi, بۇيرەك بەت سولدات التىن مۇحامەتجانوۆا 1924 جىلى سولتۇستiك قازاقستاندا تۋعان. ول ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالعان. كومسومول مۇشەسى التىن وتاندى قورعاۋعا ءوزى سۇراندى. بۇل تiلەگiن قابىل كورiپ, كومسومول ۇيىمى ونى وقۋعا جiبەردi. سول وقۋدى بiتiرiپ, 1942 جىلى التىن سوعىس ۇشاقتارىن قامتاماسىز ەتۋشi — وتتەگىشى بولىپ شىقتى. يسترەبيتەلدەر مەن بومبارديروۆششيكتەردi ءومiرi كورمەگەن قىردىڭ قىزى سولارعا ءمىنىپ, اسپاندا ۇشىپ, جاۋىنگەرلiك مiندەتiن اتقارا باستادى. ءوز مiندەتiن ويداعىداي ورىندادى. قازiر دە سەرجانت التىن مۇحامەتجانوۆا گەرمانيا جەرiندە جاۋىنگەرلiك ۇشاقتاردى جورىققا دايىنداپ, نەمiس جەندەتتەرiن جويۋعا جاردەمدەسiپ ءجۇر. ول «جاۋىنگەرلiك ەڭبەگi ءۇشiن» مەدالىمەن ناگرادتالعان», دەپ جازدى. بۇل دەرەكتى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىلەۋ كولباەۆ «وتتى جىلدار شەجىرەسى» ماقالاسىندا كەلتىرگەن.
وسىلايشا جەرلەسىمىز تالاي مايدان دالاسىن ارتتا قالدىرىپ, جەڭىستى شىعىس پرۋسسيادا قارسى العان. وسى ۋاقىت ىشىندە التىن مۇحامەتجانوۆا قىزمەت كورسەتكەن ۇشاق جاۋدىڭ 67 ۇشاعىن جويعان. ەكيپاج كومانديرى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا, باسقا مۇشەلەرى مەن ۇشاقتى كۇتىپ-باپتاعان ماماندار ۇكىمەتتىك ناگرادالارعا ۇسىنىلعان. وسىنداي ەرلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن قازاق قىزى ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى, «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن», «كەنيگسبەرگتى العانى ءۇشىن», «1941–1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.
التىن مۇحامەتجانقىزى ەلگە 1945 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كىشى سەرجانت شەنىمەن ورالادى. تۇرمىسقا شىعىپ, جۇبايىنىڭ تەگىن الىپ, ۋاليەۆا (قۇجاتىندا – ۆاليەۆا) بولدى. كوپ ۇزاماي ەڭبەككە ارالاسىپ, سوعىستان قۇلدىراعان حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە اتسالىستى. سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, تەحنيكالىق حاتشىسى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەسەپ بەرۋشىسى, اۋداندىق جيناق كاسساسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىس جونىندەگى ءبولىمنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ونى جەرلەستەرى تالاپشىل ءارى ايتقانىنان قايتپايتىن ءپرينتسيپشىل ادام رەتىندە ەسكە الادى. 2007 جىلى ومىردەن وتكەن سوعىس ارداگەرى پەتروپاۆل قالاسىندا جەرلەنگەن.
ساۋلە مالىكوۆا,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى