قاھارماندىق قاعيداسى

ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اعا لەيتەنانت شەنىنەن گۆارديا پولكوۆ­ني­گىنە, باتالون كومانديرىنەن ديۆيزيا كومانديرىنە دەيىن ءوسىپ, قانشاما ۇرىس­تاردى باستان كەشىردى, ءمىنسىز ۇيىم­داستىردى, ء«اربىر سولداتتىڭ كاسىبي جانە ەتنوگرافيالىق ەرەكشەلىگىن» ءجىتى ءتۇسىندى. بۇل ورايدا «سولداتتىڭ ەرلىگىنە, ەپتىلىك شەبەرلىگىنە, ءادىس-ايلاسىنا دۇرىس, ءادىل باعا بەرىپ ۇيرەنگەن اسكەرباسىمىن» دەگەنى بار. مەيلىنشە تاجىريبەلى, العىر-تاپقىر مايتالماننىڭ تۇسىندىرۋىنشە, «ۇرىستى باسقارا ءبىلۋ دەگەنىمىز, دەمەك اتىستى باسقارۋ, تراەكتوريالارمەن ەپتىلىكپەن مانەۆر جاساۋ, دۇشپاننىڭ توبەسىنەن باس كوتەرتپەي اتىپ, ونى جەرگە, وكوپتارىنىڭ, ورلارىنىڭ تۇبىنە تىعىپ جىبەرۋ, بەت قاراتپاۋ جانە اتىس ۇيالارى امبرازۋرالارىن قيراتۋ, ءسويتىپ جاۋدىڭ كۇشىن اياۋسىز جويۋ, ءوز كۇشىڭدى ايالاپ ساقتاۋ دەگەن ءسوز» دەيتىن تانىمدىق-تاعىلىمدىق سارا پىكىرى ۇرىس ونەرىنىڭ وزەگى ىسپەتتى.

...جاۋ سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك باعىتتا ۇرىس جۇرگىزۋ ءۇشىن سەرەدا دەرەۆنياسىنا شوعىرلانعان. 1941 جىلدىڭ 18 قازان كۇنى تۇنگى ساعات 2-دە قاپيادا شابۋىل جا­ساعان. كوماندير باۋىرجان مومىش ۇلى سەرەدا جورىعىندا جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرىس قيمىلىن ءبىر ماقسات, ءبىر نىساناعا ءتاس­­تۇيىن جۇمىلدىرىپ, ءساتتى ۇيىمداستىرا­دى. بۇل ەگەستە 30 جاۋىنگەردەن كوز جازىپ قالعانمەن, ءبىر باتالونعا تاقاۋ دۇش­پاندى جەر جاستاندىرعان. ەكىنشى رەت ماترەنينو ستانتسياسىنداعى ەگەستە بۇلاردى دۇشپاننىڭ 15 ۇشاعى بومبالايدى, زەڭبىرەكتەرمەن اتقىلايدى, مينومەت وقتارىن بۇرشاقشا جاۋدىرادى. قوپارىلعان توپىراق جاۋىنگەرلەردى تىرىدەي كومەدى. ورماننىڭ شەتىنە 500-600 قۇزعىن جينالعان.

– شىعىنسىز الام دەگەن ستانتسياسىن السىن. روتاڭا بەت-بەتىڭمەن بىتىراپ, ۇرەي­لەنە, جوعارى كوپىرگە قاراي قاشىڭ­دار دەپ بۇيرىق بەرگىن – دەپ, لەيتەنانت فيليمونوۆقا نۇسقاۋ بەردىم. بۇل بۇي­رىعىمنىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەدى. 120 جاۋىنگەر اپىل-عۇپىل ستانتسيانى تاستاپ, بەت-بە­تى­مەن زىتىپ, كوپىردىڭ استىنا پانالا­دى. نە­مىستەر ءبىزدىڭ قىرانداردى باس ساۋعا­­لاپ قاشىپ كەتتى دەپ ويلاعان. قاننەن-قا­پەر­سىز ولار ستانتسيانى ەمىن-ەركىن توناۋ­­عا, تالاۋعا كىرىسەدى. ولار قىزىققا بو­گىپ, كەنەلە بەرگەندە, باتالون كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلى 120 جاۋىنگەردى ءۇش توپقا ءبولىپ, قىستاقتىڭ ءۇش جاعىنان ءبىر مەزەتتە وقتى قارشا بوراتىپ, ۋرالاپ ايقايلاپ, ازان-قازان, ۋ-شۋعا اينالدى­رىپ جىبەرىڭدەر دەيدى. نەمىستەردىڭ 300-ءى وپات بولدى. 4 ستانوكتى پۋلەمەتى, 2 زەڭبىرەگى, 7 راديو اپپاراتى, 24 قول پۋلەمەتى, 2 تانك ماشيناسى جانە قۇجاتتارى قولعا ءتۇستى, – دەيدى باۋىرجان مومىش ۇلى (ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى. ت.1. الماتى, «جازۋشى», 2001, 151-بەت).

ەندى كريۋكوۆو سەلوسىنداعى قيان-كەسكى الاپات شايقاسقا وي جارىعىن تۇسىرەيىك. نەگىزىندە نەمىستەر كريۋكوۆو تەمىرجول ستانتسياسىنا تاس بەكىنىپ, وراعىتىپ ءوتۋ مانەۆرىن قولدانىپ, الابۋشەۆو ارقىلى رجاۆكي-ماتۋشكينوعا, ودان ءارى لەنينگراد تاس جولىنا شىعۋدى باستى نىسانا ەتكەن. ءبىرىنشى كۇنى 6 ساعات, ەكىنشى كۇنى 12 ساعات, ءۇشىنشى كۇنى 18 ساعات سۇمدىق سۇراپىل ۇرىستار جۇرگىزىلگەن.

1942 جىلدىڭ 6 اقپانىندا (تاڭ الدىندا) نوۆوسۆينۋحوۆو دەرەۆنياسىنداعى ويراندا داڭقتى جاۋىنگەرلىك ىستەرىمەن ايرىقشا كوزگە تۇسكەن ساياسي جەتەكشى, سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين باستاعان اۆتوماتشىلار روتاسىنىڭ ۆزۆودى وقتى سەلدەتەدى. 2 ساعاتقا سوزىلعان قان-قاساپتا دەرەۆنيا دۇشپاننان الاستالىپ, ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراق تيەلگەن 85 اۆتوماشينا, 25 تۇتقىن قولعا ءتۇسىپ, 85 فاشيست اجال قۇشادى.

باۋىرجان مومىش ۇلى وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جۇرسە دە 1943 جىلدىڭ 18 ناۋ­رىزىندا قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ­قا جازعان حاتىندا ءوزىنىڭ 100-دەن استام ۇرىستاردى باسقارىپ, اقىل-وي سۇزگىسىنەن وتكىزگەن بايتاق تاجىريبەلەردىڭ نەگىزىندە «جاۋىنگەرلىك قاسيەتتەرگە تاربيەلەيتىن قازاقتىڭ يگى داستۇرلەرى» دەيتىن تاقىرىپتا ماتەريالداردى ىجداعاتپەن جيناقتاپ جۇرگەنىن ايتقان.

كەيىنىرەك 1943 جىلدىڭ 8 جەلتوق­سا­نىن­دا كەڭەس وداعى جازۋشىلارىنىڭ كەشىندە سويلەگەن سوزىندە اتتىڭ جالىندا, اتاننىڭ قومىندا حاتقا تۇسىرىلگەن قولجازبالارىنىڭ ياكي «ناعىز ءومىر كىتا­بىنىڭ ءوزى» 30 داپتەردەي بولعانىن ايتىپتى. مۇندا جاۋىنگەر پسيحولوگيا­سى (ولاردىڭ بارىنشا ينديۆيدۋالدىق قاسيەتتەرى: ۇيات, ار-وجدان, نامىس, ادام­گەرشىلىك, پارىز, اقىل-وي, ەرىك-جىگەر, سەزىم مەن رۋح دۇنيەسى, اسكەري تاكتيكا مەن سترا­تەگيا, ەرلىككە باۋلۋ, ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق-قاھارماندىق داستۇرلەر), ۇرىستى ۇيىم­داستىرۋشى-كوماندير تۇلعاسى بىرەگەي تۇجىرىمدار باياندالعان.

1944 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 19-25 كۇندەرىندە كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاقستان فيليالىنىڭ توراعاسى قانىش ساتباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن استانا زيالىلارى (م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ا.جۇبانوۆ, ءا.مارعۇلان, ك.مىڭ­باەۆ, ش.شوكين, ە.ىسمايىلوۆ, ت.ب.) وي­شىل, اسكەري قايراتكەر باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ لەكتسياسىن تىڭدايدى. ول «ۇرىستان كەيىن ەڭ قاھارلى قارۋ – سول­داتتىڭ جانى» ەكەنىن جانە سوعىس ونەرى مەن ادىستەرىن, ماسكەۋ تۇبىندەگى ۇرىس ەپوپەياسىنا, جوعارى ينتەللەكتۋالدىق ۇعىمدارعا تالداۋ جاسايدى. اسكەري-ومىر­­باياندىق, ادەبي-تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنەدى. تولەگەن توقتاروۆ پەن مالىك عابدۋلليننىڭ باستاماشىلدىق, ەرلىك ىس­تەرىنىڭ مانىسىنە كەمەڭگەرلىكپەن كوزقاراس تانىتادى.

باۋىرجان مومىش ۇلى ورىس اسكەري تىلىندە «كليۋچ», «ستەرجەن» دەيتىن تەر­ميندىك اتاۋلار بارىن ايتادى. ياعني جاۋ­­­دىڭ تىرەك پۋنكتىن السىرەتۋ. 6 جول بورو­­دينو سەلوسىنا تىرەلەدى. جانە 6 ەلدى­ مە­كەن بار. دەمەك قورعانىستىڭ تىرەۋى, كىلتى – بورودينو. ناقتىلى ايتقاندا, اسكەري ءتارتىبىنىڭ ۇيىتقىسى, تەمىرقازىعى – بورو­دينو. نەمىس كوماندوۆانياسى 1942 جىل­دىڭ 7 اقپانىندا بورودينو ۇرىسىن­داعى «تۇبىردەن سوقپاق بولعان جوسپارىن» قالايشا تاس-تالقان ەتكەنىن, 1200 دۇشپاندى باۋداي تۇسىرگەنىن جانە از شى­عىنمەن (157 گۆاردياشى) جەڭىسكە جەتكەنىن اسەرلى جەتكىزەدى.

سونىمەن قاتار گولۋبتسوۆ, اۆدوتي­ن, ەفرەموۆ, امەلفين دەرەۆنيالارى ماڭىن­داعى قانتوگىس شايقاستاردا اسكەري قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ پارىز سەزىمى, ەسەپپەنەن ارەكەت ەتۋ, تۇت­قيىلدان شابۋىل جاساۋ, «ۇرىستى باسقارۋ بۇل (پسيحيكانى) جۇيكەنى باسقارۋ», ء«ادىل قاتالدىق», سابىرلى داۋىس ىرعاعى, «جۇ­رەكتى باۋرار جالىندى ءسوز», «اسكەري تاربيەنىڭ ءادىسى – كوز جەتكىزۋ, ءماجبۇر ەتۋ جانە تالاپ ەتۋ», «اسكەري ايبىندىلىق» كەرەك ەكەندىگى ناقتىلى كورىنىس تاپقان.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري-پسيحولوگيالىق تاربيە, ۇلتتىق جاۋىن­گەرلىك مادەنيەت پەن ونەگە تۋرالى تاريحي, تاجىريبەلىك ءمان-مازمۇنى تەرەڭ وي-تولعانىستارى ءوز الدىنا وزگەشە ءبىر الەم. ول «تاربيە جۇمىسىنىڭ باستى قاسيەتى – ادامنىڭ بويىندا جاۋىنگەر­لىك قاسيەتتى, جاۋىنگەرلىك ونەگەلىلىكتى قالىپ­تاستىرۋ» ماسەلەسىن كەڭىنەن تولعاپ, اقىل, سەزىم, ەرىك, ار-وجدان, ادىلدىك, شىن­دىق, ابىروي, پارىز, ەس, ويلاۋ, جىگەر, قاي­سارلىق, ارمانداۋشىلىق, سەنىم, زەرىگۋ, كۇدىك, قۋلىق, سەلقوستىق, كۇن­شىل­دىك, ماقتانگويلىك ءتارىزدى جان دۇنيەنىڭ قۇبى­لىستارىنا شىنايى سيپاتتامالار بەرەدى. ماسەلەن: «ار – پارىزدىڭ باقىلاۋشىسى, ادام قىزمەتىن رەتتەپ وتىرۋشى», «ەرجۇرەكتىلىك پەن باتىلدىق جۇرەكتەن شىعۋعا ءتيىس», «تاباندىلىق – باتىرلاردىڭ قالقانى», «ادامگەرشى­لىك سەزىمى, ۇيات-سەزىمى, ەرىك-جىگەر, ماقتانىش... جاۋىنگەرلەرگە ءوزىنىڭ ىشكى قورقىنى­­شىن, سودان كەيىن سىرتقى قورقىنىشتى جەڭۋ­گە كومەكتەسەدى...», «سىرتقى ۇقىپتى­لىق – ىشكى جيناقىلىقتىڭ, ءوزىن-ءوزى ۇستاي بىلۋشىلىكتىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى».

باۋىرجان مومىش ۇلى گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ تۋرالى وي تولعاعاندا: ء«بىر­­تۋار قولباسشى ادام بولۋ ءۇشىن وجەت, باتىل, تاكتيكا مەن اسكەري ستراتەگيادا جاڭاشىل بولۋ قاجەت», دەپ جازادى. بۇل ورايدا باۋكەڭنىڭ ءوزى دە ويشىل, سۇڭعىلا, ماقساتتى قولباسشى بولا ءبىلدى. 4 مارتە جاۋ قورشاۋىنان سىتىلىپ شىقتى. سولاردىڭ بىرىندە 7 تاۋلىك جاۋ تىلىندا قالدى. اش­تىقتى ويدان شىعارۋ ءۇشىن ازىن-اۋلاق قاقتىعىستار جاساپ ءجۇردى. سوندا الماتى سەلەكتسيالىق ستانتسياسىنىڭ بۇرىنعى اگرونومى:

– بىردەمە جەمەسەم ءتوزىمىم تاۋسىلدى, – دەيدى.

سوندا:

– ەگەر ەتىم جەۋگە جاراسا, مەنى سويىڭدار دا جەڭدەر! – دەيدى.

– بارىنە دە وسىنى ايت! – دەپ تۋ سىرتىنان ايقايلادىم. لەيتەنانت بەليكوۆ, دارىگەر كراسنەنكو ءوز ىستەرىنە سالدىر-سالاق قاراعان. وفيتسەرلەردىڭ ءتارتىبى بوساڭسىعان. باتالونداعى 36 وفيتسەردى جيناپ الدىم دا, قىزمەتتەرىن شالاعاي اتقارعانداردى تومەندەتتىم. ولار مەنىڭ بۇيرىعىما كونگىسى كەلمەدى. سول ساتتە:

– مەن سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋ­مىنىڭ پرەدسەداتەلىمىن, مەن سسسر قور­­عانىس كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلىمىن. سسسر-ءدىڭ باس پروكۋرورىمىن... سسسر قارۋلى كۇشتەرى بارلىق تۇرلەرىنىڭ باس قولباسشىسىمىن! مەن – كومانديرمىن, سوندىقتان بار بيلىكتى ءوز قولىما الامىن! – دەگەندە ولار ايىلىن جيىپ, ايتقانىما كوندى» دەيدى.

«بىردە سەرجانت گاپونەنكو جەتەكشىلىك جاسايتىن بولىمشەگە باتالوندى كۇزەتۋگە تاپسىرما بەرگەنمىن. الايدا ونىڭ جاۋىنگەرلەرى ەمەننىڭ قۋىسىندا جاسىرىنىپ وتىر ەكەن.

– وپاسىزدىق جاساعاندارىڭ ءۇشىن بار­لىعىڭدى دا اتىپ تاستايمىن! – دەدىم.

– ءبارىن اتۋعا بولمايدى, – دەدى گاپو­نەنكو.

گاپونەنكونى ەكى رەت اتتىم. وعىم قاعىس كەتتى. مەنى ءۇش رەت اجالدان الىپ قال­دى. ء«ادىل قاتالدىق» جاساعانىمدى سانا­­­لىلىقپەن ءتۇسىندى. ونىڭ ارى دا, جانى دا تازا ەدى. «ادىلدىك – ءاربىر كوماندير, ءار­بىر سولدات موينىنا ۇنەمى تاعىپ جۇرۋگە ءتيىس بەينە ءبىر بويتۇمار سياقتى» دەيتىن ءتۇيىندى تۇجىرىم جاسادىم» دەيدى.

باۋىرجاننىڭ جورتۋىل كۇندەرىن­دەگى مۇقالماس بولاتتاي ناعىز كوكجال, قىزىل تىلگە دەس بەرمەس شەشەندىگىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريا­لانعان «قازاق ماقالىنىڭ كۇشى» دەگەن ەسسەسىندە (1943, 27 اقپان) بىلايشا اڭگىمەلەيدى: «ول ءومىردى, جالپى جاعدايدى باعالاي كەلىپ, سوعان قورىتىندى جاساپ, تالاي-تالاي ماقالدار شىعاردى. ماسەلەن: نامىستى نانعا ساتپا. قىراعىنىڭ كوزى دە, ءوزى دە باتىر. ءتارتىپ ءتان ءۇشىن, ىنتىماق جان ءۇشىن كەرەك. تىزە بۇگىپ, ءتىرى جۇرگەننەن, تىكە تۇرىپ, ولگەن ارتىق. انا ءۇشىن ايانبا – انت ۇرادى, بالا ءۇشىن ايانبا – بەتىڭ كۇيەدى. ەل ءۇشىن ايانبا – ەرلىگىڭە سىن, جۇرت ءۇشىن ايانبا – جىگىتتىگىڭە سىن! ەل دەگەندە ەزىلىپ, جۇرت دەگەندە – جۇمىلىپ ىستە. باتىر – باتىر ەمەس, باتىرلاردى باستاعان باتىر دەگەن الدەنەشە ونداعان ماقالدارى بار. بۇل ماقالداردىڭ قايسىسىنىڭ بولسا دا بەلگىلى وقيعاسى بار. سولارعا بەرگەن باۋىر­جاننىڭ قورىتىندىسى وسىلار».

قولباسشىنىڭ ۇيىمداستىرۋشى­لىق, قاھارماندىق جىگەرلى ىستەرى اسقان تاپقىرلىق, ايتقىشتىق, شەشەندىك قابى­لەتىمەن استاسىپ جاتادى. «بۇيرىق – العىر باسشىنىڭ وي-ارمانى, اسكەرسىز – قولباسشى قاۋقارسىز, باسشىسىز – ىسكەر ءالسىز, پارىز – ار-وجدان ىرگەتاسى, پارىز – ابىروي قورعانى, پارىز – يناباتتىلىق نەگىزى, پارىز – ارمان مەن داڭق شىڭى, پارىز – وجەتتىلىك باسپالداعى, ءجىپ قىلدان تۇرادى, دەنە ماتادان تۇرادى, دانالىق – وتكەننىڭ تاجىريبەسىن قورىتاتىن, قازىرگى جاعدايدى زەردەلى تالدايتىن جانە بولاشاقتى كورە بىلەتىن تۆورچەستۆولىق ويدىڭ قايماعىنان تۇرادى, العىرلىق ويدىڭ ىشكى مازمۇنىن نۇرلاندىرىپ تۇرادى, ۇلتتىق ماقتانىش – سول ۇلتتىڭ ادامى ءۇشىن قاسيەتتى ءارى بۇزىلماس زاڭ, ەكىجۇزدىلىكتىڭ بالىن تاتقاننان ادىلدىكتىڭ اششى ۋىن ىشكەن ارتىق».

باۋىرجان مومىش ۇلى تابيعاتىنان اتا تاريحىمىزدى, اتا ءتىلىمىزدى, اتا ءداس­تۇرىمىزدى, ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىمىزدى ارداقتاعان اسىلىمىز ەدى. ء«وز ۇلتىن سىيلاماۋ, ونى ماقتانىش ەتپەۋ – ساتقىندىقتىڭ بەلگىسى», – دەۋى باستى ۇستانىمى. وسى ورايدا اسكەري مەمۋاريستىڭ «ۇشقان ۇيا» شىعارماسىندا يماش باباسىنىڭ باتاسى-اق ۇلتتىڭ قاسيەتتى تىلىنە, ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وياتسا كەرەك-ءتى. يماش باباسىنىڭ ۇلى تىلەگى بىلاي ەدى:

الاتاۋدىڭ قىرانى مول ەدى,

قىراعى بولسىن ق ۇلىنىم.

قويناۋى سۋعا مول ەدى,

بۇلاعى بولسىن ق ۇلىنىم.

ەلىنىڭ تىلەگى زور ەدى,

شىراعى بولسىن ق ۇلىنىم.

اتا تىلەگى وڭ ەدى,

قۇمارى بولسىن ق ۇلىنىم.

بۇل جەر باتىرلار ءتورى ەدى –

سىڭارى بولسىن ق ۇلىنىم.

سونداي-اق باۋكەڭ اجەسىنىڭ مالدىڭ, حايۋاناتتاردىڭ ءتىلىن, دۇنيە تاريحىن, جاراتىلىس جايىن ۇيرەتەتىندىگىن تەبىرەنىپ جازعان.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مۇحامەدجان ابدىحالىقوۆقا جاز­عان حاتىندا: «قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ تازا تۇرىن­دە, بىرنەشە عاسىر, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن, وتكىرلىگىمەن بوي بالقىتىپ, تامىر شىمىرلاتىپ, جان-جۇيەڭدى جاندىرىپ», «ەرگە, ەلگە مەدەت بولىپ», «قىرعىن سوعىستا قاسيەتتى تۋداي جوعارى كوتەرىپ, تەكتى سەزىم وياتىپ-تۋعىزىپ», ء«وز سىباعاسىن ەشكىمگە جەگىزبەگەندىگى مىڭداعان جىل تاريحىندا ايقىندالعان» (15-25 اقپان 1944 جىل, الماتى) دەپ جازادى. سونىمەن بىرگە ءتىل تاعدىرىنا الاڭداپ, ءوز تىلىنەن بەزگەن «جۇگەنسىز, ارسىز توپاستار», ء«ىرىتىپ, ءشىرىتىپ جۇرگەندەر», «ۇلت ماقتانىشى سەزىمىنەن, ۇلت نامىسىنان اجىراپ, «شورە-شورە بولىپ, ارتتا قالعان قارا بەتتەر», «شىرىك جەتىلگەندەر», «قازاقستاننىڭ نانىنا سەمىرگەندەر», «الدىمەن وقىمىستىلاردى انت ۇرىپ, بالدىر-باتپاققا سولار سالىپ, ادەبي تىلىمىزدەن ايرىلۋعا سەبەپكەر سولار بولىپ بارادى» دەۋىندە اششى شىندىق بار. ءارى قاراي بارلىق وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلى, ادەبيەتى, تاريحى مىندەتتى ساباق بولۋى ءتيىس ەكەنىن, وقۋ قۇرالدارى جوعارى دەڭگەيدە جازىلۋ كەرەگىن ايتادى. دۇرىس, عىلىمي ورفوگرافيالىق, تۇسىندىرمەلى سوزدىكتەر ءتۇزىلۋ كەرەك دەپ, «قالا قازاقتارىن, قازاق وقىمىستىلارىن تارتىپكە شاقىرىپ, قازاق ءتىلىن رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەت ءتىلى ەتۋ زاڭدى» دەگەن ماسەلەلەر كوتەرەدى.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري-اعارتۋشىلىق, ۇلتتىق يگىلىكتى داستۇرلەرى تۋرالى وي-تولعانىستارى – جاس ۇرپاق­تىڭ بويىندا «سەزىمدى وياتۋ, جانداندىرۋ, ادامنىڭ ار-وجدانىنا, ابىرويىنا, ەرىك-جىگەرىنە, پاراساتىنا ىقپال ەتۋ, ادام بويىنداعى باستى سەزىمىن ۇشتاپ, تار­بيەلەۋ» قىزمەتىندە ايرىقشا ادەپتىلىك پەن دانالىق مەكتەبى بولماق.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور