تولعاۋى توقسان مايدان تاقىرىبى

ادامزاتقا قانقۇيلى سوعىستى باستاپ بەرگەن, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ۇلى يمپەرياسىن قۇرىپ, الەمدى اۋزىنا قاراتاتىن ءۇشىنشى رەيحتىڭ تۋىن كوتەرەمىن دەپ, جانتالاسقان ادولف گيتلەرگە باي­لا­نىستى تاريحي دا, ساياسي كوزقاراس تا بۇ­گىنگى كۇنى ەشكىم كۇتپەگەن باسقا باعىتقا بۇرىلدى. گيتلەردى اقتاپ العىسى كەلەتىن ساياسي كۇشتەر دە, ساياسي پارتيالار دا الەمدىك ارەنادا باس كوتەرە باستادى...

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اششى شىندىعىن, ونىڭ الىپ كەلگەن الاپات ازابى مەن قان قاساپ قاسىرەتىن, سول جىل­دار­داعى قازاق سولداتىنىڭ كورگەن مەحناتى مەن باستان كەشىرگەن قاتەرلى كۇندەرىن ­كور­كەم شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن قازاق قالامگەرلەرى از بولعان جوق. بۇل قالام­گەر­لەردىڭ بارلىعى دا سوعىس جىلدا­رىن باسىنان وتكىزگەن, وق پەن وتتىڭ ورتاسى­نان امان ورالعاندار ەدى. ولار سوعىس­تىڭ ­كۇللى شىندىعىن ءوز كوزىمەن كوردى, وكوپ­تا بىرگە جات­قان قارۋلاستارىنىڭ وققا ­ۇشىپ, ­قىر­شىنىنان قيىلعان تاعدىرلارىن جۇرەگى­نەن وتكىزىپ كەلگەندىكتەن, بىردەن قالامعا وتىردى.

سوعىس كۇندەلىگىن كۇنبە-كۇن اق قاعاز­عا ءتۇسىرىپ, بولاشاق شىعارمالارىنىڭ العاشقى بەتتەرىن وكوپتا جاتىپ جازا باستاعان باۋىرجان مومىش ۇلى, مالىك عابدۋللين, قاسىم قايسەنوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, قاسىم امانجولوۆ سياقتى قالامگەرلەر قازاق ادەبيەتىنە ءباسى بيىك تۋىندىلار سىيلادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقى­رىبىنا قالام تەربەگەن كلاسسيك قالام­گەرلەرىمىز دە بولدى. وسىناۋ تاقىرىپتى ءار جانردا تەرەڭ بەينەلەپ, وتان قورعاۋ, تۋعان ەل, تۋعان جەر ءۇشىن كۇرەس ۇستىندە كورىنەتىن كەيىپكەرلەر شوعىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ, اسقار توقماعانبەتوۆتىڭ, ءابدىلدا تاجى­باەۆ­تىڭ, ت.ب. تۋىندىلارىندا كورىنىس بەردى.

ت. احتانوۆ, ءا. سارسەنباەۆ, د.ابىلەۆ, ا.جۇماعاليەۆ, ق. امانجولوۆ, ب.بۇل­قىشەۆ, ءا.ەگىزباەۆ, ق.ابداليەۆ, ج.ما­عاۋين, م.تۇر­ماعامبەتوۆ, ت.توقما­عام­بەتوۆ, ش.سەي­­دەحانوۆ, ت.المۇحانبەتوۆ, س.كوشەك­باەۆ, س.باق­بەرگەنوۆ, ت.جاروكوۆ, ك.توقاەۆ, ب.سوق­پاقباەۆ, ج.ساين, ق.ابدىقادىروۆ, ءو.قا­نا­حين, ق.بەكحوجين, ت.بەر­دياروۆ, س.وماروۆ, ق.شاڭعىتباەۆ, ج.تى­لەكوۆ, ق.يساباەۆ, ق.ساتىبالدين سىن­دى اقىن-جازۋشىلار بىردەن مايدان دا­لا­سىنا اتتاندى. قانشاما قازاق قالام­گەر­لەرى مايداننان ورالمادى. اۋىر جا­را­لا­نىپ, مۇگەدەك بولىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن ورالعاندار قاتارى دا از بولعان جوق.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, مايدان گازەتتەرىنىڭ بەتتەرىندە ءوزىنىڭ وتتى, رۋحتى, جاۋىنگەرلىك جىرلارىمەن تانى­لىپ ۇلگەرگەن جاس اقىندار لەگىنەن قاسىم امانجولوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, جۇما­عالي ساين, حاميت ەرعاليەۆ, جۇبان مول­داعاليەۆ, ساعىنعالي سەيىتوۆ, توقاش بەر­دياروۆ سىندى قالامگەرلەر سوعىس تاقى­رىبىنا جاڭا لەپ, جاڭا پوەتيكالىق ىزدەنىس ارناسىندا قۇنارلى, تىڭ شىعار­مالارىمەن بىردەن كوزگە ءتۇستى.

سول جىلدارداعى سوعىس تاقىرىبىن كەڭ قامتىپ, حالىقتىق پوەزيا تىلىندە, ءداس­تۇرلى جىراۋلىق, جىرشىلىق ونەر­دىڭ كوركەمدىك بوياۋىمەن استاستىرا تول­عاعان, جىرلاعان حالىق اقىندارى جام­بىل جاباەۆ, نۇرپەيىس بايعانين, كەنەن ازىرباەۆ, شاشۋباي قوشقارباەۆ, نۇر­لىبەك بايمۇراتوۆ, نارتاي بەكە­جانوۆ, دوسكەي الىمباەۆ, ت.ب. قازاق ادەبيەتىنە وزىندىك قولتاڭباسىمەن كەلىپ قوسىلدى. جامبىل جاباەۆتىڭ ايگىلى «لەنينگرادتىق ورەنىم» جانە سوعىس­تا مەرت بولعان پەرزەنتى العادايعا ارناپ جازعان تسيكل ولەڭدەرى كەڭەس وداعى كولەمىندە ميلليونداعان وقىرماندى باۋراپ الدى.

جالپىۇلتتىق, جالپىحالىقتىق مان­گە, مازمۇنعا يە بولعان وسىناۋ قاسيەتتى تا­قى­رىپقا ات باسىن بۇرماعان, شىعار­ما جازباعان قازاق قالامگەرلەرى وتە از. 1960–1970 جىلدارى ادەبيەت كوشىنە كەلىپ قوسىلعان جاس قالامگەرلەردىڭ ءوزى تىكەلەي سو­عىس شىندىعىن سۋرەتتەمەسە دە, سوناۋ سوعىس جىلدارىنداعى اۋىل ءومىرى, سوعىس­تىڭ كەسىرىنەن جاستاي جەتىم قالعان جەسىر انا­لار مەن جەتىم بالالار تاعدىرىن, سولار­­دىڭ باسىنا تۇسكەن سوعىس تاۋقىمەتىن تەرەڭنەن تولعايتىن تارتىمدى تۋىندىلارىمەن تانىلا باستادى.

شەرحان مۇرتازا, سايىن مۇراتبەكوۆ, دۋلات يسابەكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە, ورال­حان بوكەي, مارحابات بايعۇت, قۋان­دىق تۇمەنباي, ناعاشىبەك قاپالبەك­ ۇلى, ت.ب. جاس دارىندار وسىناۋ تاقىرىپ­تاعى ال­عاش­قى پوۆەستەرىمەن, اڭگىمەلەرى­مەن وقىر­­­مان نازارىن وزىنە اۋداردى. ورتەڭ­گە شىق­قان ۇرپاقتىڭ بۋىنى رەتىندە ادە­بيەت اي­دىنىندا جارق ەتىپ كورىنگەن وسىناۋ ءبىر شوعىر جاس جازۋشىلار كەيىننەن, سەك­سە­نىنشى جىلدارى تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزگى جۇگىن ارقالاعان تەگەۋرىندى توپقا اينالدى.

مايدانگەر قالامگەرلەر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, قاسىم قايسەنوۆتىڭ, ءادي ءشارىپوۆتىڭ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ, تاحاۋي احتا­نوۆتىڭ, كەمەل توقاەۆتىڭ شىنايى دەرەككە قۇرىلعان, سوعىس شىندىعىن ناقتى تاريحي وقيعالار مەن ناقتى قالالار, ناقتى مەكەندەردە وتكەن سوعىس كورىنىستەرىن كەڭ قامتىپ, ناقتى اسكەري قولباسشىلاردىڭ ءومىربايانىن, قاتارداعى قازاق سولداتىنىڭ ەرلىك ىستەرىن باياندايتىن كوپقىرلى سيۋ­جەتتىك ارنالاردى ءبىر شىعارمانىڭ بويى­نا سىيعىزا جازعان تۋىندىلارى وقىر­مان ىقىلاسىنا بولەندى. ءازىلحان نۇر­شايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىز» دەپ اتالا­تىن رومان-ديلوگياسى حالىق باتىرى, داڭقتى اسكەري قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالادى. حالىق باتىرىن سويلەتە وتىرىپ, ونىڭ مايدانداعى ەرلىگىن, پولك كومانديرى, ەرجۇرەك, سوعىس ونەرىن ايگىلى اسكەري شەشىمدەرىمەن, قايت­پاس, قايسار مىنەزىمەن اڭىزعا اينالدىرعان قازاق پەرزەنتىنىڭ بەينەسى سومدالادى.

بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەن­دەر قايتىپ كەلمەيدى», ءازىلحان نۇرشايى­قوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىز», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۇتكەن كۇن» روماندارى جانرعا تىڭ سەرپىن اكەلىپ, توسىن سيۋجەت, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىم جاڭالىعىمەن, قۇنارلى تىلىمەن, مايدان شىندىعىن كەڭ قامتىپ, قايتالانباس كەيىپكەرلەر بەينەسىن سومداعان جاڭالىعىمەن كەلدى.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, مالىك عابدۋلليننىڭ اسكەري پروزاسى, قاسىم قايسەنوۆتىڭ, ءادي ءشارىپوۆتىڭ پارتيزاندار ومىرىنە ارناعان شىعارمالارى سوعىس تاقىرىبىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اشتى.

سوعىس شىندىعىن تەرەڭ پسيحولوگيا­لىق تالداۋلارعا ارقا سۇيەپ وتىرىپ, ءاربىر كەيىپ­كەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭى­لەتىن سۋرەتكەر قالامگەر تاحاۋي احتا­نوۆ­تىڭ «قاھارلى كۇندەر», «بوران», «شى­را­عىڭ سونبەسىن» روماندارى ءوزىنىڭ سان قىر­لى كوركەمدىك بوياۋىمەن ادەبيەتىمىزدىڭ تورىنە كوتەرىلدى. سوعىس شىندىعى مەن سول تۇستاعى قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەت­تىك قۇ­بىلىستاردى تەرەڭ ساباقتاستىرىپ قالام تەربەگەن جازۋشىنىڭ تىڭ, توسىن ىزدەنىس­تەرى قازاق پروزاسىنىڭ جاڭا بەلەسى رەتىندە باعالاندى.

ال ەندى تاحاۋي احتانوۆتىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «قاھارلى كۇن­دەر» رومانى جارىققا شىققاندا ادەبيەت سىنى جارىسا جازدى. جاڭا تۋىندى, كور­كەم­­دىك ءبىتىمى دارا تۋىندى ۇلكەن ادەبي تال­قى­لاۋعا ءتۇستى. وسى رومانىمەن-اق جازۋ­شى ادە­بيەتتەگى ۇلكەن جولىن, سۋرەتكەرلىك جولىن باستاپ كەتتى. بۇل شىعارمادا قىم-قيعاش, وقىر­ماندى جالىقتىرىپ جىبە­رەتىن, ءبىتىپ بولمايتىن شىتىرمان وقيعا­لاردى قوسا, قات-قابات جارىستىرا بەرەتىن سيۋجەت جوق. ونىڭ ەسەسىنە جاۋ وتىندە جۇرگەن, اجال اۋزىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ تاعدىرى, شەككەن ازابى مەن كورگەن مەحناتى, وتان قورعاپ جۇرگەن ادامنىڭ بارلىق قاسيەتتەرى سىنعا تۇسەتىن سوعىس شىندىعى الدىڭعى قاتارعا شىعادى.

جازۋشى ادام جانىنىڭ تراگەديا­سىن ءتۇپ-تامىرىنا دەيىن ءۇڭىلىپ زەرتتەيدى. ءاربىر كەيىپكەرىنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلايدى. جاساندى, جىلتىراق بوياۋى جوق. قانى سورعالاعان مايدان شىندىعىن كوز الدىڭا اكەلەدى. سۋرەتكەرگە وسىدان ار­تىق قانداي ولجا كەرەك؟ ءوز تاقىرىبىنا, ءوز كەيىپ­كەرىنە ادال بولۋدىڭ ەتالونىن دا كورسەتكەن مايدانگەر جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ ەدى.

مايدانگەر قالامگەر كەمەل توقاەۆ تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ تابالدىرىعىن يمەنە اتتاپ, ءوز باعىتىن, ءوز سوقپاعىن, ءوز تاقى­رى­بىن تانىتا كەلدى. «سولدات سوعىسقا كەتتى» اتتى رومانى تۇتاستاي ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس تۇسىندا قازاق سولداتى باسىنان كەشىرگەن تاريحي شىندىققا ارنالادى. ءاۋ دەگەننەن اسكەري ۋچيليششەنى ەندى اياقتاعالى وتىرعان قازاقتىڭ قوس جىگىتىنىڭ مايدان شەبىنە اتتانىپ بارا جاتقان ساتتەرىنە كۋا بولامىز.

قوس كەيىپكەردىڭ كەيىنگى ءومىر جولى مايدان دالاسىندا, ياعني ستالينگرادتان باستاپ ۋكراينا, بەلورۋسسيا, پولشا جەرلەرىن بەلىندەگى بەس قارۋىمەن, سۇر شينەل, سولدات ەتىگىمەن ءجۇرىپ وتكەن سان تاع­دىرلى, ازابى مەن توزاعى قاتار ءتۇسىپ جاتاتىن قالىڭ وقيعالاردىڭ بويا­ماسىز كورىنىسى وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى.

جازۋشى كەمەل توقاەۆ مايدان شىن­دىعىن شىنايى بەينەلەپ جەتكىزۋدە كۇر­دەلى سيۋجەت قۇرۋدىڭ, شىتىرمان وقيعا­لاردى باۋراپ الاتىنداي سۋرەتتەپ بەرۋدىڭ, نەمەسە ۇنەمى جەلدىڭ وتىندە, اجال اۋزىندا ارپالىس, شارپىسۋ, تارتىس, قانتوگىس ۇستىندە جۇرەتىن كەيىپكەرلەردى سومداۋدىڭ شەبەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تابيعات, قورشاعان ورتا, ەلدى مەكەن, تاۋ شاتقالى, قالىڭ ورمان كورىنىستەرىن دە كوركەمدىك بوياۋى قانىق, قۇنارلى تىلدە, وتە تارتىمدى, اسەرلى سويلەتەتىن سۋرەتكەر قالامگەر ەدى.

«تۇندە اتىلعان وق» اتتى پوۆەسىندەگى بىرەر تابيعات كورىنىستەرىنە كوز توقتا­تايىقشى: ء«تۇن. دالا شىرتتاي قاراڭعى. جاۋىن سەبەلەپ تۇر. اسپان تورىندە نايزا­عاي جالت ەتىپ, بۇلتتى ءتىلىپ, شاتىر-شۇتىر ەتە قالدى. مۇلگىگەن ورمان ءۇستى ءبىر ساتكە جارقىراپ اشىلىپ, قايتا تۇنەرەدى. مىرزاش قوساۋىز مىلتىعىن يىعىنا اسىپ, بوساعادا تۇرعان. ول جان-جاققا كوز تاستاپ, قۇلاق ءتۇردى. جاۋعان جاڭبىر سەنەكتىڭ توبەسىنە تىرس-تىرس تامادى. جات دىبىس جوق. الدەن ۋاقىتتا شاقپاق تاعى شاقتى...

ورماندى مىلقاۋ قاراڭعىلىق باستى. مىرزاش ابىگەرلەنىپ قاراڭعى اسپانعا قادالا قارادى. كىسى تۇسكەن ورمان تۇسىن شاپشاڭ بولجاپ الدى دا, سولاي قاراي بەتتەدى. اينالاسى جىلىم, باتپاق... توق­تاپ-توقتاپ قۇلاق تۇرەدى. الدەن ۋاقىتتا جىلىم جاقتان بىرەۋدىڭ ىرسىلداپ, ەنتىك­كەن ءۇنى ەستىلدى». قىسقا-قىسقا سۋرەتتى سوي­لەمدەر. ۇلكەن اپاتتىڭ, كوزدەپ كەلە جات­قان اجالدىڭ اۋزىندا تۇرعان باس كەيىپ­كەر­دىڭ سوڭعى ساتتەرى. ءدال قازىر بىرەر سەكۋند­تان كەيىن كەۋدەسىن دۇشپاننىڭ وعى تەسىپ وتەتىن مىرزاشتىڭ الاقۇيىن كوڭىلى. قالىڭ قابىرعاداي تۇتاسىپ كەلە جاتقان قاراڭعىلىق. پەيزاج جاساۋدىڭ شەبەرى ەكەندىگىن جازۋشى سوعىس تاقىرىبىنداعى باسقا دا شىعارمالارىندا دالەلدەدى.

تۇيىندەي ايتقاندا, سوعىس تاقىرىبى قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانردا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە جول اشقان ۇلكەن ارنانىڭ ءبىرى بولدى. ارقالى اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «داريعا, سول قىز», «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى ليريكالىق ولەڭى مەن ايگىلى پوەماسىنان باستاپ رومان جانرىنداعى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى», تاحاۋي احتانوۆتىڭ «قاھارلى كۇندەر», «بوران», «شىراعىڭ سونبەسىن» تۋىندى­لارىنا دەيىنگى شىعارمالاردىڭ بارلىعى قازاق ادەبيەتىنىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭ ءبىر ەلەۋلى كوركەم مۇراسىن دۇنيە­گە اكەلگەن كەزەڭ رەتىندە تاريحتا قالدى.

سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ جىرلارىنداعى شىنايى كەيىپكەرلەر دە كەشەگى الاپات الەمدىك سوعىستىڭ قالىڭ ورتاسىندا قولىنا قارۋىن ۇستاپ, وت پەن وقتىڭ اراسىنان الماعايىپتا امان قالعان قازاق جاۋىنگەرلەرى بولدى.

ۆولحوۆتىڭ ورماندارى مەن قورشاۋدا قالعان لەنينگراد تۇبىندە جارالانعان كۇندەرىن توگىلتە جىرلاعان اقىن مايدان شىندىعىن تەرەڭ بەينەلەپ جەتكىزەدى.

«تۇردىم ءبىر كەز, روستوۆ قورعانىندا,

ءجۇردىم پەرم, تاگيلدىڭ جولدارىندا.

سۆەردلوۆسك وزەنىن كەشىپ ءوتتىم,

بولدىم نۋلى ۆولحوۆتىڭ ورمانىندا.

ءبىر باسىمنىڭ قامىنا قارامادىم,

زارىن ۇقتىم انا مەن بالالاردىڭ.

قىستىڭ كۇنى, شەشۋشى شابۋىلدا,

لەنينگراد تۇبىندە جارالاندىم.

كوپ سولداتتىڭ قوستارىن داۋىل جىقتى,

داۋىل جىقتى, جاپىرىپ جالىن جۇتتى.

سولار ءۇشىن كەلەمىن جولدا ءجۇرىپ,

سولار ءۇشىن كوتەرىپ اۋىر جۇكتى».

سىربايدىڭ ليريكالىق قاھارمانى ىشكى جان دۇنيەسىندە ءوتىپ جاتاتىن كوڭىل تولقىندارىن, سەزىم, سىرىن وقىرمان الدىنا جايىپ سالادى.

«ساپىردى داۋىل,

تەبىرەندى تەڭىز,

تۋلادى تولقىن,

شايقالدى شىڭ-قۇز...

قىپ-قىزىل ءورتتىڭ ىشىندە ءجۇرمىز...

كەلمەيدى ولگىم,

كەلمەيدى ولگىم,

قايراتىم قايدا,

كەلشى وسىندايدا!

دەدىم دە تۇردىم,

جۇگىرە بەردىم,

قولىمدا نايزا, شاعىلىپ ايعا», – دەپ جىرلاعان قاسىم اقىننىڭ قولىنا قالام ۇستاعان زامانداستارىنىڭ بارلىعى ءبىر كەز نازار اۋدارىپ, ات باسىن بۇرىپ, جۇرەك قانى­مەن جازعان ۇمىتىلماس جىلدار شە­جى­رەسى قىمبات رۋحاني مۇرامىز رەتىندە قاسيەتتى ادەبيەتىمىزدە قالدى.

 

قانسەيىت ابدەز ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور