ارالداعى قاياز, سازان ەتتەرىنەن جاسالاتىن تاماق ونىمدەرى تاياۋ شەتەلدەرگە شىعارىلا باستادى
سارى دالانى كەسىپ اققان سىرداريانىڭ ارناسى تولىپ جاتسا دا ارالدى سۋعا تولتىرا المادى. تەڭىزدىڭ تابانى تارتىلىپ, ارسا-ارساسى شىقتى. وسى تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىن باستادى. اتالعان جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ءساتتى جۇزەگە اسىپ, كىشى ارال تەڭىزى, كوپتەگەن سۋ ايدىندارى, كولدەر قالپىنا كەلدى. تەڭىزگە سۋ جەتتى دەگەنىڭىز, تىرشىلىكتىڭ تىنىسى اشىلدى دەگەن ءسوز. اسىرەسە, بالىقشىلار اتاكاسىبىنە قايتا ورالدى.
سوڭعى ءۇش جىلدا ءوڭىر بويىنشا بالىق اۋلاۋ كولەمى 40 پايىزعا وسكەن. سونىڭ ىشىندە كىشى ارال تەڭىزىنەن اۋلاناتىن بالىق كولەمى 33,6 پايىزعا ۇلعايىپ وتىر. ايتا كەتەيىك, قىزىلوردا وبلىسىندا كىشى ارال تەڭىزى, سىرداريا وزەنى مەن جەرگىلىكتى ماڭىزدى 179 كول بار. ال وسى كىشى ارال تەڭىزىنىڭ 18 ۋچاسكەسى مەن 149 كولى تابيعات پايدالانۋشىلارعا ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا بەرىلگەن. بالىق اۋلاۋ وسكەننەن كەيىن, ونى ءوڭدەۋ سالاسى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, ارال, قازالى اۋداندارىندا جىلدىق قۋاتتىلىعى 11 مىڭ توننادان استام 8 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. شىعارىپ جاتقان نەگىزگى ونىمدەر بالىق فيلەسى, ىستالعان, مۇزداتىلعان, قاتىرىلعان بالىق, بالىق ۇنى ەكەنىن ايتۋ كەرەك.
2013 جىلدىڭ سوڭىندا بۇرىنعى «اتامەكەنبالىقوڭدەۋ» زاۋىتى جەرگىلىكتى كاسىپكەرگە جالعا بەرىلىپ, «ارال بالىق وڭدەۋ زاۋىتى» جشس بولىپ قايتا قۇرىلدى. كاسىپورىن اكىمشىلىگى حالىقارالىق ساپا ستاندارتى مەن ەۋروكود الۋ باعىتىندا شارالار جۇرگىزۋدە. ولار وڭدەگەن بالىق ونىمدەرىن نەگىزىنەن الماتى, اقتوبە, اتىراۋ وبلىستارى مەن رەسەي, گرۋزيا سەكىلدى مەملەكەتتەر تۇتىنادى. سونىمەن قاتار, ءونىمدى اۆستريا, گەرمانيا, پولشا نارىعىنا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تەڭىز اتتاس اۋدانداعى تاعى ءبىر ءىرى بالىق وڭدەۋ كاسىپورنى – «ارال سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعى» جشس. زاۋىتتا تۇراقتى 80 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. جىل باسىنان بەرى 400 توننانىڭ ۇستىندە بالىق قابىلدانىپ, وڭدەلگەن. سوڭعى جىلدارى بالىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2014 جىلى قۇنى 3,1 ميلليون اقش دوللارى بولاتىن 500 توننادان استام بالىق ونىمدەرى گرۋزيا, دانيا, پولشا, اۆستريا, گەرمانيا ەلدەرىنە ەكسپورتتالدى.
2006 جىلدان باستاپ, ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن «ارال قاياز» بالىعىنىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جوبا باستالعالى بەرى 45-50 مىڭ دانا قاياز بالىعىنىڭ شاباقتارى كۇرىشتىك القاپتاردان جينالىپ, ۋاقىتشا توعاندا ءوسىرىلىپ, كىشى ارال تەڭىزىنە جىبەرىلۋدە. قاياز بالىعىنىڭ انالىق توبىنىڭ قالىپتاسىپ, ۋىلدىرىق شاشۋ جاسى 10-11 جىل ەكەندىگىن ەسكەرسەك, الداعى 5-6 جىلدا قايازدىڭ انالىق توبى قالىپتاسىپ, تابيعي ءوسۋ دەڭگەيىنە جەتەتىن بولادى.
بالىق ءونىمىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ. تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ وبلىستا وتكەن جىلدان باستاپ قولعا الىنا باستادى. سوڭعى 2 جىلدا 9 شارۋاشىلىققا وسىنداي ءمارتەبە بەرىلدى. الداعى ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە مۇنداي شارۋاشىلىقتىڭ سانىن 20-عا جەتكىزۋ جوسپارى بار. وسى ارقىلى اۋىلدىق جەرلەردە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جاعداي جاسالادى.
بالىق شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتۋدە ءوڭىر باسشىلىعى ۇلكەن باستامالاردى قولعا الدى. ايتالىق, وبلىس اكىمدىگى وڭىردەگى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان «جول كارتاسىن» بەكىتتى. اتالمىش قۇجاتتىڭ نەگىزىندە قىرۋار جۇمىس جاسالماق نيەتتە.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.