قيلىباي ۇسەن ۇلى مەدەۋبەكوۆ

2015 جىلدىڭ 3 مامىرىندا 86 جاسقا قاراعان شا­عىندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى عى­­­­لىم جانە تەح­نيكا سالا­سىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, ۇلت­تىق عى­لىم اكا­­­دەمياسىنىڭ اكا­دەميگى, اۋىل شارۋاشى­لىعى عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور قي­لىباي ۇسەن ۇلى مەدەۋ­بەكوۆ ءومىر­دەن وزدى. ق.مەدەۋبەكوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قا­زى­عۇرت اۋدانىنىڭ كوممۋ­نيزم اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ەڭبەك جولىن 1944 جى­­لى وڭ­تۇستىك قازاقستان وب­لى­سىنداعى بايدىبەك اۋدا­­نى­نىڭ كولحوزشىسى بولىپ باستادى. 1953 جىلى ك.ا. تيمي­ريازەۆ اتىنداعى ماسكەۋ اۋىل شارۋاشىلىعى اكا­دە­ميا­سىن عالىم-زووتەحنيك مامان­دىعى بويىنشا ءبى­تىرگەننەن كەيىن جامبىل ءتا­جىريبە ستان­سا­سىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1961-1984 جىلدار ارالىعىندا جامبىل وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىنىڭ ديرەكتورى, قازاق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ, قازاق قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىز­مەتتەرىن اتقاردى. 1986-1990 جىلدارى قازاق كسر مەملەكەتتىك اگرارلىق ونەركاسىبى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 1988 جىلدان قازاق قوي شارۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ تەحنيكالىق ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى, 2003 جىلدان باستاپ قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولدى. ق.مەدەۋبەكوۆ ەكى رەت قازاق كسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, كسرو حا­لىق دەپۋتاتى بو­لىپ ساي­لاندى 10 جىل­دان اس­تام قازاق كسر جو­عارعى كە­ڭە­سىنىڭ ءتور­اعاسى بولدى. قيلىباي ۇسەن ۇلى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى عى­لىم جانە تەحني­كا سالا­سىن­داعى مەم­لە­كەتتىك سىي­­­­­لىق­تىڭ, ا.ي.باراەۆ, ۆ.ا.بال­مونت اتىنداعى سىي­لىق­­تاردىڭ لاۋرەا­تى, ۇلت­تىق عىلىم اكا­دە­­ميا­سىنىڭ, رەسەي اۋىل شا­رۋاشىلىعى عى­لىم­دارى اكادەمياسىنىڭ اكا­­دەميگى, «پاراسات», ەڭ­بەك قىزىل تۋ, «حا­لىق­­­­تار دوستىعى» وردەن­دەرىنىڭ يەگەرى, الماتى وب­لىسىنىڭ, وڭ­تۇستىك قا­­زاقستان وبلىسى قازى­عۇرت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. ءومىرىن عىلىمعا ار­ناعان تۇلعا سولتۇستىك-قازاق مەري­نوسىنىڭ جاڭا تۇقىمىن شىعارۋعا اتسالىستى. 500-دەن استام عىلىمي جۇمىس, كوپ­تەگەن كىتاپتار جازىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى. 1991 جىلى اقش-تا باسىلعان «كتو ەست كتو» كىتابىنا ەنگەن 5 قازاقستاندىقتىڭ ءبىرى بولدى. جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, ءوزىنىڭ ازا­ماتتىق بولمىسىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتىمەن, عىلىمعا دەگەن قۇلشىنىسىمەن وزگەلەرگە ۇلگى بولىپ, ونەگەلى ءومىر سۇرگەن اياۋ­لى ازاماتتىڭ جارقىن بەينەسى ەشقاشان ۇمى­تىلمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى.

قوش, جان اعا!

قيلىباي ۇسەن ۇلى قازاق­ستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنا ەرەكشە ۇلەسىن قوسقان ازامات ەدى. وسىدان 30-40 جىل بۇرىن ول كىسى وتاندىق عىلىمعا جەتەكشىلىگىن باستاپ, ەلىمىزدە بىرقاتار عىلىمي ينستيتۋتتار مەن مەكەمەلەردىڭ اشىلۋىنا, تالاي عىلىمي باعدارلامالاردىڭ ومىرگە كەلىپ, ىسكە اسۋىنا ايى­رىقشا ىقپال ەتتى. كەڭەس وداعى كەزىندە بۇكىل­وداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ وزىنە ءتان اكادەمياسى بولدى. سونىڭ قازاقستانداعى ءبولىمىن وسى قيلىباي اعامىز ۇلكەن شەبەرلىكپەن, ەرەكشە دەگدارلىقپەن باسقارعان ەدى. سول كەزەڭدەردە ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي ينستيتۋتتارى جان-جاقتى دامىپ, عىلىمي ىزدەنىستەر بيىك دارەجەگە كوتەرىلگەن-ءدى. سونداي تولايىم ەڭبەكتەرىمەن جاقسى تانىس بولعاندىقتان ول كىسىنى قازاقستان ەكونوميكاسىنا, قازاق مال شارۋاشىلىعى عىلىمىنا ەرەن ەڭبەگى ءسىڭىپ, وزىندىك ءىزىن قالدىرا بىلگەن عالىم دەپ زور ماقتانىشپەن ايتا الامىز. عىلىمدا قيلىباي اعا­مىزدىڭ دارەجەسى اسا جوعارى ەدى. عىلىمي ورتادا ول كىسىگە دەگەن قۇرمەت ەرەكشە بولدى. وزىنە ءتان قايتالانباس پاراساتتىڭ يەسى-ءتىن. بارشامىز عىلىمدا دا, قىزمەتتە دە ول كىسىگە كورنەكتى عالىم رەتىندە دە, سىيلى, قۇرمەتتى ازامات رەتىندە دە ىستىق ىلتيپاتپەن قۇرمەت كورسەتۋشى ەدىك. قيلىباي ۇسەن ۇلىنىڭ مەم­لەكەتتىك قايراتكەرلىگىن دە ەرەكشە اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. جوعارعى كەڭەستەگى قىزمەتىن دە ۇلكەن ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. حح عاسىرداعى قازاق ساحاراسىنداعى عىلىمي دارەجەسى مەن ادامي كەلبەتى بارشا بۋىنعا ۇلگى بولارلىق الىپ تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى رەتىندە تاريح بەتىندە قالعان ازامات. قازاق عىلىمي الەۋەتىنىڭ ورتاسىن تولىقتىرىپ, ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىزدەنىستەر مەن ىلگەرى باسۋلاردىڭ العى شەبىندە ءجۇرىپ, وتاندىق عالىمداردى يگى ىستەرگە جەتەلەيتىن باتىل جۇرەكتى, ءبىلىمدى جان ەدى. جاتقان جەرىڭىز جايلى بولسىن, جان اعا, عالىم اعا! كەنجەعالي ساعاديەۆ, اكادەميك.

ءوز زامانىنىڭ تاماشا پرەزەنتى

قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى, مال شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ بىلگىرى اكادەميك, رەسەي اۋىل شارۋا­شىلىعى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى قيلىباي مەدەۋ­بەكوۆ ومىردەن ءوتتى. قيلىباي ۇسەن ۇلى قازاقستان عىلىمىنا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم. قازاق مال شارۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن باسقارىپ تۇرعان جىلدارى ەلىمىزدە كوپتەگەن جاڭا قوي تۇقىمدارى شىقتى. كەڭەس ءداۋىرى تۇسىندا بۇل كىسى ەلىمىزدىڭ شىعىس ايماقتىق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي ينستيتۋتتارىمەن قا­تار, قىرعىز مەملەكەتى سەكىلدى كور­شىلەس رەسپۋبليكالاردىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىن, سون­داي-اق بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوي شارۋاشىلىعى بولىمشەسىن باسقاردى. ول ۋاقىت قوي شارۋا­شىلىعىنىڭ وركەندەۋ زامانى بولعان ەدى. قيلىباي ۇسەن ۇلى وتان­دىق مال شارۋاشىلىعى عى­لىمىن تەرەڭ زەرتتەي ءجۇ­رىپ, قازاقستاندىق قوي تۇقىم­دارى­نىڭ اسىلدانۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ماسەلەن, اۆستراليا مەملەكەتىنەن بيازى ءجۇندى قويلاردى اكەلىپ, ونى جەرگىلىكتى قوي تۇقىمىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويىن قالىپتاستىردى. بۇل كىسى ناعىز عالىمعا ءتان كىشىپەيىل دە ىزدەنگىش ازامات ەدى. بۇگىنگى قازاقستانداعى مال شارۋاشىلىعى عىلىمي مەكە­مەلەرى مەن ينستيتۋتتارىندا وسى كىسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ءبىلىمدى عالىمدار بۋىنى ەلىمىزگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, مەنىڭ ءوزىم قازىر ءبىر كەزدەرى قيلىباي ۇسەن­ ۇلى باسقارىپ كەتكەن عىلىمي ينس­تيتۋتقا باسشىلىق ەتىپ وتىرمىن. اعامىزدىڭ عىلىمي تۇلعا رەتىندە ءبىر ەرەكشەلىگى, ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتتارىنىڭ حال-جاعدايى مەن عىلىمي ورتانىڭ اتقارىپ جاتقان ەڭبەكتەرىن, عىلىمي ىزدە­نىستەرىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىراتىن. قيلىباي اعانى رەسەيدىڭ ءۇل­كەن عالىمدارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ىزدەپ, حالىقارالىق عى­لىمي كەڭەستەردە ول كىسى تۋرالى كوپ سۇرايدى. مىنە, بۇل دا قازاقتىڭ ءىرى عالىمىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي ورتاداعى ابىرويى مەن سالماعىن بىلدىرسە كەرەك. جانى­ڭىز ءجانناتتا بولسىن, عالىم اعا... ءابدىراحمان ومباەۆ, قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور.

وتاندىق عىلىمداعى ايرىقشا ادام

قيلىباي مەدەۋبەكوۆ اقسا­قال ۇلكەن جۇرەكتى, ادامي قا­سيەتى مارتەبەلى, دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى عالىم ەدى. وتاندىق مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوي مەن ءىرى قارانىڭ كوپتەگەن جاڭا تۇقىمىن دۇنيەگە كەلتىرىپ, ۇلت­تىق عىلىمعا ەرەن ەڭبەگى ءسىڭ­گەن قايتالانباس تۇلعا, ادامي قاسيەتتىڭ يەسى, عىلىم تارلانى بولاتىن. عىلىمي تۇلعانىڭ ەتالونى كىم دەسە, بارلىق عىلىمي تۇلعا – سول كىسىنى كورسەتكەن بولار ەدى. ءتىپتى, ازاماتتىق تۇرعىدان دا ول كىسىدەن الار ونەگە مەن ۇلگى سانسىز كوپ بولدى دەسەك, قاتەلەسپەس ەدىك. امال جوق, عىلىمعا كوپ ەڭبەگى ءسىڭىپ, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقان الىپ ادام ارامىزدان كەتىپ وتىر. قازاعا قارسى تۇرا المايمىز. وتاندىق عىلىمدا وزىندىك قولتاڭباسى قالعان اعامىزدىڭ ارتىندا قالعان وتباسى مەن ۇرپاعىنا قايعىرىپ كوڭىل ايتامىز. راحىم ورازاليەۆ, قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك. الماتى.