شەراعاڭ, قازاقتىڭ شەرحان مۇرتازاسى كيەلى قازىعۇرتقا ارنايى كەلگەن ساپارىندا: «باسىندا قازىعۇرتتىڭ كەمە قالعان. ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان» دەگەن حالىق ءاپساناسىن ەس بىلگەنىمىزدەن ەستىپ كەلەمىز. نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى قالعان دەلىنەتىن سيناي, ارارات تاۋلارىنا قاتىستى مۇنداي حالىقتىق جىر جوق. قازىعۇرت – شىنىندا قازاق ءۇشىن اۋليەلى جەر, كيەلى مەكەن» دەپ ەدى.
سول قازىعۇرتتىڭ باۋرايىندا, قارجان تاۋىمەن استاسىپ ماڭگى قار جاتقان تيان-شان شىڭدارىنا قارسى بەتكەيدەگى جاپ-جاسىل جوتادا, شاراپحانا ەلدى مەكەنى, شىمكەنت – تاشكەنت تاس جولىنىڭ قىرقاسىندا رەسپۋبليكاعا بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنى بوي كوتەردى.
ءىس-شارا وتكەن تەپسەڭدەگى ورىندا LED ەكراننان قازاق حاندىعىنىڭ – 550, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان كورىنىستەر كورسەتىلىپ, فولكلورلىق انسامبلدىڭ ورىنداۋىندا كۇي ورىندالىپ تۇردى.
قىردا «ماڭگىلىك ەل», «تاۋەلسىزدىك», «بەرەكە», «ىرىس», «ءبىرلىك» سياقتى اتاۋلار بەرىلگەن بىركەلكى 17 اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىلگەن. ۇلى تويعا جينالعان جۇرتتا ەسەپ جوق. سىرتتاعى قوناقتاردان بولەك, اۋىل-اۋىل تۇتاسىمەن كوشىپ كەلىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى.
– بيىل قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا – 550, ۇلى جەڭiسكە 70 جىل تولىپ وتىر. وسى مەرەكەلەرگە وراي, قازىعۇرت تاۋىنىڭ باۋرايىندا «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنiن سالىپ, 1500-2000 ادامعا اس بەردىك, – دەدى بەكەت تۇرعاراەۆ. – بۇگiندە وڭiرiمiزدە تۇگەيبولات بابادان تاراعان 2000 وتباسى بار. مiنە, سول اتادان تارايتىن كاسiپكەرلەر, ازاماتتار «تۇگەيبولات» اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورىن قۇرىپ, سوعان تۇسكەن ءوز قاراجاتتارىنا وسى كەشەندi تۇرعىزدى. كەشەندە 21 مەترلiك مونۋمەنت, تۇگەيبولات بابانىڭ ەسكەرتكiشi بار. سونداي-اق, ونىڭ ءتورت ۇلىنىڭ وسيەت سوزدەرi دە گرانيتكە جازىلعان. ۇلى وتان سوعىسىنا شاراپحانا اۋىلىنان اتتانعان 384 سارباز قايتا ورالماعان ەكەن. سول بوزداقتاردىڭ جانە ەلگە ورالىپ, ادال ەڭبەككە ارالاسقان سوعىس ارداگەرلەرiنiڭ اتى-جوندەرi دە تاسقا قاشالىپ جازىلدى. بۇل تiرلiكتi بولاشاق ۇرپاق اتا-باباسىن ۇمىتپاسىن, ۇلى بابالاردىڭ وسيەتiن كورسiن, مايدانگەر اعالارىمىزدىڭ اتىن بiلسiن دەپ iستەپ وتىرمىز.
مۇنىڭ ءبارi تاۋەلسiزدiكتiڭ, ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ, ەل بiرلiگiنiڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىرعان تiرلiكتەر.
مەرەكە «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنىندەگى ەسكەرتكىشكە گۇل قويۋ راسىمىنەن باستالدى. وعان وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ, حالىق جازۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆ, رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى ومىرزاق وزعانباەۆ, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ, كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, قالدىبەك ءسابدەنوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, تاماس ايتمۇحامەدوۆ, قاجىمۇرات ناعمانوۆ, مارحابات بايعۇت سياقتى ەل اعالارى شاقىرىلىپ, ولاردى بەكەت تۇرعاراەۆ باستاپ باردى.
بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتالعاننان كەيىن العاشقى ءسوز وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆكە بەرىلدى.
– بيىلعى ۇلى جەڭىس كۇنى كەڭ اۋقىمدا تويلانعالى جاتىر. بۇل ايتۋلى مەرەكە ءبىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحىمىزدىڭ ءوشپەيتىن ءبىر تاراۋى, اجىراماس ءبىر بولىگى. سەبەبى, ادامزات تاريحىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءوزىنىڭ وراسان زور قاسىرەتىمەن تاڭبالانىپ قالعاندىقتان ونى ۇمىتۋعا, ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ءبىز بۇدان 70 جىل بۇرىنعى الاپات سوعىستى ەسكە الا وتىرىپ, اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ, اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدىڭ ەرلىك قاسيەتىنە باسىمىزدى ءيىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋىمىز كەرەك.
ءوڭىر تاريحىنان بەلگىلى بولعانىنداي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان قان مايدانعا 140 مىڭنان استام ادام اتتانعان. ولاردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى ەلى مەن جەرى ءۇشىن, كيەلى وتانى ءۇشىن جانقيارلىق تانىتىپ, ەرلىكپەن كوز جۇمدى. سولاردىڭ قاتارىندا ءجۇرىپ جاۋمەن شايقاسىپ, مايداندا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن ءبىزدىڭ 51 جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. ال 8 وڭتۇستىكقازاقستاندىق «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتاندى. وڭىرىمىزدەن سوعىسقا اتتانعان مىڭداعان جاۋىنگەرلەر وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالىپ, وتان قورعاۋشىلاردىڭ الدىڭعى ساپىندا بولدى.
تاريحىن تانىماعان نەمەسە حالىقتىڭ سوزىمەن ايتاتىن بولساق تەگىنەن نəر الماعان توزادى دەيدى. ۇلى دالامىز تاريحقا دا, وسيەت پەن قاسيەتكە دە تولا ەكەندىگىن ءسىز بەن ءبىز جاقسى بىلەمىز. مىنە, وسى تاريحى تەرەڭ قۇندىلىقتارىمىزدى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزىپ, ونى بولاشاق ۇرپاققا تاعى دا امانات ەتىپ تاپسىرۋ ەلباسىنىڭ ۇستانىپ وتىرعان ۇلى يدەياسى «مəڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىعى كورىنىپ تۇر, – دەدى وبلىس باسشىسى.
حالىقتىق مەرەكەگە اينالعان جيىنعا داۋلەسكەر كۇيشىلەر سەكەن تۇرىسبەكوۆ پەن ايگۇل ۇلكەنباەۆا ارنايى شاقىرتىلىپتى. كۇيدەن كەيىن ءسوز قازاقتىڭ زاڭعار ۇلى ءابىش كەكىلباەۆقا بەرىلدى.
– وسىدان 75 جىل بۇرىنعى وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ, قاتتى تولقىپ تۇرمىن, – دەدى ءابىش اعا.
بەسىكتەن بەلى شىقپاعان جاس بالا. الاڭسىز ۇيىقتاپ جاتقان. وڭ بىلەگىن سىعىپ جىبەرەردەي سىعىمداپ ۇستاپتى بىرەۋ. ەسىك الدىنا كوتەرىپ شىعارعان.
شوگىپ جاتقان قالىڭ تۇيەنىڭ قاسىنداعى جيىن. بىلەگىن سىعىپ ۇستاعان قولدىڭ يەسى قۇلاعىنا سىبىرلايدى. «بالام, امان بول. قۇداي قالاسا جاۋدى جەڭىپ ەكى-ءۇش ايدا كەلىپ قالامىز». اكەسىنىڭ سوڭعى ءسوزى. سويتسە, جىلاپ-ەڭىرەگەن جۇرت بوزداقتاردى قان مايدانعا اتتاندىرىپ جاتىر ەكەن. كەيىن اناسى ايتىپتى. سول كۇنى اكەڭدى مايدانعا شىعارىپ سالدىق دەپ.
– سول ەكى-ءۇش اي ءوتىپ كەتتى. بۇل كەزەڭدە جەر بەتىندە تالاي وزەن كەرى اعاتىنداي جاعدايعا جەتتى. مەن قازىر 76 جاستامىن. وسى 76 جاستا مەن ەستىگەن ەڭ ۇرەيلى ءسوز – سوعىس. بالا كەزدەن سانامىزعا ۇيالاپ قالعان اسا قاتەرلى ءسوز بولدى. ءبىر كەزدەرى قازىعۇرتتىڭ قاپتالىندا, وگەمنىڭ بوكتەرىندە تالاي رەت ات ويناتىپ جۇرگەن 384 بوزداق, مىنە, كوز الدارىڭىزدا كوك توبەنىڭ باسىندا جاتقانداي اسەر ەتەدى. ولاردىڭ تىنىشتىعىن اتا-بابالارىمىزدىڭ وكىلىندەي بولىپ كارى بابالارىمىز كۇزەتىپ تۇر.
بۇل شىن مانىندە ءبىزدىڭ كوپتى كورگەن دالامىزدىڭ ءوزىنىڭ كوزىنەن ۇشقان ۇرپاقتارىنا قويعان ەسكەرتكىشى. بۇل اقىرعى ەسكەرتكىش بولسىن. بۇدان كەيىنگى ۇرپاق قۇدايدىڭ جونىمەن كەلىپ, جونىمەن كەتەتىن ساپارلارى بولسىن دەپ تىلەيمىز. مەن بۇل بوزداقتاردىڭ الدىندا باسىمدى يەمىن, – دەدى كورنەكتى جازۋشى.
70 جىل بولدى مايداننىڭ وتى وشكەلى,
70 جىل بولدى بەيبىت كۇن سامال ەسكەلى.
جۇرەكتەن قانى ساۋلاعان اردا ساربازدار,
سوڭعى دەمىمەن جەڭىستى عانا كوكسەدى.
جەتىم بوپ ءسابي, جاپپاعان ءالى ەتەكتى,
جانىنان كەشىپ اكەلەر بورىشىن وتەپتى.
سەرتتەسكەن جاردى شىمىلدىعىنا ەندىرمەي,
سىڭسىتىپ ەرىن سۇم سوعىس تارتىپ اكەتتى.
ءاپايتوس قازاق جاۋىمەن تالاي بەتتەسكەن,
ءوزى جوق, ەلگە كۇرتەسى جەتتى وق تەسكەن.
جالعىزىن كۇتتى, جالىقپاي ءازىز انالار,
وكسىگىن باسپاي, كوزىنىڭ جاسى كەپپەستەن.
ۇلبىرەپ تۇرعان ۇمىتتەر سولاي قيراعان,
اكە دە ولگەن, بالا دا ولگەن,ءۇي قاراڭ.
ءومىرى جەتپەي, مۇردەسى جەتپەي جەرىنە,
قانعا مالىنعان جەڭىسىن بىزگە سىيلاعان.
ءولى بايىسىن, تىرىگە بايلىق نە كەرەك,
تىرلىكتىڭ ءوزى بايلىق ەمەس پە كەرەمەت.
دۇعاڭدى جاساپ تاۋبەڭدى ءبىر ءسات ۇمىتپا,
ءتاڭىردىڭ نۇرى تۇرعاندا كوكتەن سەبەلەپ, – دەپ ولەڭ وقىدى اقىن اسەلحان قالىبەكوۆا.
رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباەۆ پەن قاي قىزمەتتە جۇرسە دە قازاقتىڭ جوعىن تۇگەندەپ جۇرەتىن قوعام قايراتكەرى, سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ ەستى جان ويلاناتىن, جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەيتىن اتالى ويلار ايتتى. جيىندى وسىناۋ كەشەننىڭ اۆتورى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى بەكەت تۇرعاراەۆ قورىتتى. بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتىپ كەلگەن بارشا جۇرتشىلىققا راحمەت ايتىپ, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ يىعىنا وقالى شاپان جاپتى.
قۇرمەتى قوناقتارعا ارنايى ازىرلەنگەن سىيلىقتار تابىس ەتىلدى.
ءبىز حالىقتىڭ ۇلى ماحاباتىنا يە بولعان ءسوز زەرگەرى ءابىش اعانى سوزگە تارتتىق.
– حالىققا بولسىن, ەلگە بولسىن, تاريحقا بولسىن دەيتىن مەتسەناتتارىمىز وتە از. سوعان بايلانىستى ءبىزدىڭ كوپتەگەن شارۋالارىمىز ءالى قولعا الىنباي جاتىر. ايتسا اۋىزەكى ايتىلادى, كىم كورىنگەن كۇن سايىن كوڭىلىنە جاققانىن ماقتاي سالادى. سونىمەن ءىس تىنىپ جاتادى. ءبىرىنىڭ ايتقانىندا ءبىرىنىڭ ءىسى جوق. ال بەكەتتىڭ جاقسىلىعى – ءبىر ايتادى, ايتقانىن ىستەيدى, ەشكىمنىڭ ويلاماعانىن ويلايدى, ويلاماعان شارۋانى بىتىرەدى. ءسويتىپ, ەشكىمنىڭ ويىندا جوق جارقىن ىستەردى اتقارىپ, رەسپۋبليكاعا ۇلكەن وقيعا ەتىپ تاراتىپ جۇرەدى. سولتۇستىك قازاقستاندا كوپتەن بەرى قولعا الىنباي جاتقان, بىرەۋ ومىردە بولدى, بىرەۋ بولمادى دەپ تالاسىپ-تارتىسىپ جۇرگەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بۇكىل تۇقىم-تەبەرىمەن, اۋليە ۇرپاقتارىمەن ءبارىن قايتا تىرىلتكەن بەكەت بولدى. بەكەتتىڭ سول قوردى باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا قوجابەرگەن داۋدان قۇتىلدى. قوجابەرگەن شىن ءمانىندەگى عىلىمي فاكتورعا اينالدى. ءدال وسىنداي شارۋالار رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ىستەلىپ جاتىر.
ۇلكەن تاريحقا كەتەتىن بولساق, اتامىزدى اتا ەتكەن, باتامىزدى باتا ەتكەن, جەرىمىزدى جەر, سۋىمىزدى سۋ ەتكەن, بۇكىل رۋحىمىزدى رۋح ەتكەن تىرلىكتىڭ ءبارىن ۇستاپ وتىرعان جەردە, وسى وڭىردە كۇن سايىن ءبىر توي, اس, ساداقا بولۋى مۇمكىن. كۇن سايىن ءبىر ەرلىك ىستەلۋى مۇمكىن. سول ەرلىك, ساداقالاردى تىركەپ جۇرگەن كىسى جوق. سوعان بايلانىستى كوبى ۇمىتىلىپ كەتتى. كوبىن بىلمەيمىز. جادىمىزدا جوق. ال كىم ءبىزدىڭ جادىمىزعا, ەسىمىزگە تۇسىرەدى دەيتىن بولساق, ارينە, ءوزىمىز. ءوزىمىزدىڭ ىشىندە ءوز بولعان, اقىلدى تۇگەندەگەن, ابىرويدى تۇگەندەگەن, نامىستى تۇگەندەگەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەكەتتىڭ ەسىمى كوپ ايتىلادى, الدا دا كوپ ايتىلۋى كەرەك. بەكەت بۇعان ەركىنسىپ, ماقتانىپ كەتپەيدى. بەكەت وسى باعىتىندا, تاريحقا, حالىققا قىزمەت ەتكەن باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك. مەتسەناتتىڭ ءتۇرى كوپ. ءومىرى ناماز وقىماعان اكەسىنىڭ اتىنان مەشىت تۇرعىزىپ, ەسىمىن بەرىپ جاتقاندار كوپ. دۇنيەدە حالىقتىڭ اتىن شىعاراتىن, حالىققا, ەلگە, ەڭىرەپ جاتقان كىسىگە جاساعان جاقسىلىق – شىن جاقسىلىق. وسى ءىس جالعاسا بەرسىن...
ءسوز زەرگەرى وسىلاي دەدى.
ماقپال ءتۇن توڭىرەكتى كومىردەي قۇشاعىنا الا بەرگەن شاقتا «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنىنە جۇرت قايتا جينالدى. قىزىلدى-جاسىلدى وتشاشۋلار كوز نۇرىن الىپ, جەرگە جۇلدىز بولىپ قۇيىلىپ جاتتى.
تاريحتى تۇگەندەۋ دەگەن وسى. ەلگە تۇتقا بولعان بابالار دا, بار قىزىعىن سۇم سوعىس جالماعان بوزداقتار دا ەستى ۇرپاعى باردا ءولمەيدى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
قايسار شەرىم.