تاعى ءبىر جىل قۇسى قوسىلدى

جۇرتشى – ولەكسە جەيتىن قۇس­تاردىڭ ەڭ كىشكەنتاي ءتۇرى. بۇل قۇستىڭ ەكوجۇيەدەگى ورنى ەرەكشە. ويتكەنى ولاردىڭ قور­شاعان ورتانى ورگانيكالىق قال­دىقتان تازالاۋداعى ءرولى زور. سون­داي-اق كەي قۇستاردىڭ, سۇتقو­رەكتىلىەردىڭ, باسقا دا تۇرلەردىڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ شەكتەن تىس ارتىپ كەتپەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاۋلاردى مەكەندەيتىن قۇس 500-دەن استام جۇبى بالاپان ۇشىرادى.

ء«تىزىم ەلىمىزدە بيىل جيىرماسىنشى رەت ءتۇزىلىپ وتىر. ەسكە سالساق, بىلتىر بۇل قاتارعا ماۋباس جاپالاق جىل قۇسى قوسىلعان. ءتىزىم نەگە جاڭارادى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. ونىڭ سەبەبى جاڭادان اۋىپ كەلەتىن قۇستاردىڭ قوسىلۋىمەن بايلانىستى», دەدى اسبك ماماندارى.

جۇرتشى قۇسى – سۇڭقارتارىز­دىلەر وتريادىنىڭ قارشىعا تۇقىم­داسىنا جاتاتىن جالعىز ءتۇر, جىرت­قىش قۇس. ونىڭ سانى سيرەپ بارا جاتقاندىقتان, ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن (III سانات, سيرەك ءتۇر). ەرەسەك ءتۇرىن قاۋىرسىنىنىڭ اعىنا, ساپ-سارى ماسكاسى مەن سىنا ءتارىزدى قۇيرىعىنا قاراپ تەز تانۋعا بولادى. بۇل قۇس حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىندە دە بار (EN (endangered) – قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان ءتۇر). قازىر الەمدە جۇرتشىنىڭ سانى – 12 400-36 000, ەلىمىزدە مەكەندەيتىن جۇپ سانى – 348-639 ارالىعىندا. الەمدەگى ارەالى – باتىس جانە شىعىس ەۋروپا, افريكا, وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا. ەلىمىزدەگى تارالۋ اۋماعى – باتىس ولكەنىڭ ءشولدى ءۇستىرت شىڭدارى, وڭتۇستىك پەن وڭتۇستىك-شىعىستاعى شولەيتتى الاسا تاۋلار مەن تاۋ ەتەگى.

ورنيتولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنشە, جۇرتشى قۇسىنىڭ ۇزىندىعى 60-75 سم, قانات قۇلاشى – 155-180 سم, سالماعى – 1,8-2,5 كگ. قورەگى – ولەكسە, ۇساق قۇستار مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار, جۇمىرتقا. بۇل قۇستىڭ باسقا قۇستاردان ەرەك­شە بەلگىلەرى – ەرەسەكتەرىنىڭ قاۋىر­سىنى اق, قاناتىنىڭ ۇشىنداعى قاۋىرسىنى قارا كەلەدى. سارى ءتۇستى بەتىنىڭ تەرىسى جالاڭ, قاۋىرسىن وسپەيدى. ال جاس قۇستاردىڭ قاۋىر­سىنى – كەرىسىنشە, قوڭىر ءتۇستى. ۋاقىت وتە اشىق تۇسكە وزگەرىپ, ءتور­تىنشى جىلعا قاراي عانا تولىعى­مەن اعارادى.

جالپى, جىل قۇستارى دەگەن ما­سەلەگە از-كەم توقتالا كەتەيىك. «BirdLife International» حالىق­ارالىق قۇستاردى قورعاۋ قاۋىم­داس­تىعىنىڭ نەگىزگى تالاپتارىنا سايكەس, جىل قۇسى كورگەن ادام انىقتاپ, باقىلاپ, سۋرەتكە تۇسىرە الاتىنداي بولۋعا ءتيىس. جىل قۇستا­رى­نىڭ ساناتىن انىقتاۋ الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە جۇرگىزىلەدى, ەلىمىزدە 2006 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

بۇل ءۇردىس تابيعاتتى قورعاۋ, جانۋارلار دۇنيەسىن جۇيەلى زەرتتەۋگە قاجەت. تىزىمگە 2006 جىلى – تارعاق (Chettusia gregaria), 2007 جىلى – قىستاۋ قارلىعاشى (Hirundo rustica), 2008 جىلى – تىرنالار (Grus), 2009 جىلى – بوزتورعاي (Melanocorypha yeltoniensis), 2010 جىلى – قاراتورعاي (Sturnus vulgaris), 2011 جىلى – ۇلكەن شىمشىق (Parus major) 2012 – دالا قىرانى (Aquila nipalensis), 2013 جىلى – شيقىلداق قاز (Anser erythropus), 2014 جىلى – اقباس ۇيرەك (Oxyura leucocephala), 2015 جىلى – وراقتۇمسىق (Ibidorhyncha struthersii), 2016 – ءۇي تورعايى (Passer domesticus), 2017 جىلى – ۇكى (Bubo bubo), 2018 جىلى – ۇلكەن توقىلداق (Dendrocopos major), 2019 جىلى – دۋاداق (Otis tarda), 2020 جىلى – يتەلگى (Falco cherrug), 2021 جىلى – بىرقازاندار (Pelecanus), 2022 جىلى – بۇلبۇل (Luscinia Luscinia), 2023 جىلى – كوكقۇس (Myophonus coeruleus), 2024 جىلى – ماۋباس جاپالاق (Otus scops), بيىل جۇرتشى قوسىلدى.

كوكتەمدە قۋانا قارسى الىپ, كۇزدە قيماي-قيماي قوشتاساتىن جىل قۇستارى الەمنىڭ 63 ەلىنە ورتاق تابيعي رەسۋرس بولىپ سانالادى. الايدا قازىرگى عالامشار ەۆوليۋتسياسىنداعى انتروپوگەندىك فاكتوردىڭ ۇلەسى شارىقتاۋ شە­گىنە جەتىپ, قۇس جولىنىڭ بويىندا گيبريدتى سوعىس نۇكتەلەرىنىڭ كو­بەيىپ كەتۋى جىل قۇستارىنىڭ دا ۇشىپ-قونۋىن قيىنداتىپ وتىر. اسپان تىنىشتىعى – ەكوجۇيەگە ۇلكەن ءرول وينايتىنى انىق. قازىر الەمدە بولىپ جاتقان سوعىس جولاۋ­شىلار قاتىنايتىن اۋە رەيستە­رىنە كەدەرگىسىن كەلتىرىپ وتىرعانى بەلگىلى. ۇشاقتىڭ ۇيرەنشىكتى جولى جابىلسا اەروناۆيگاتسيا بار. تەح­نولوگيانىڭ ارقاسىندا اپاتقا ۇرىندىرماي دىتتەگەن جەرىنە امان قوندىرا الادى. عاسىرلار بويى ءبىر عانا جولمەن ۇشىپ ۇيرەنگەن قۇستارعا بۇل قيىندىق تۋدىراتىنىن ايتادى ماماندار. سوندىقتان جىل قۇستارىنىڭ ماسەلەسى كۇردەلى بولىپ قالا بەرەدى.