ۇزدىك تۋريستىك بەس اۋىل

وبلىس اكىمدىكتەرىنە باي­قاۋعا وڭىردەن ءۇش اۋىلدى ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. قاتىسۋشىلاردى ىرىكتەۋ كەزىندە تابيعي, مادەني رەسۋرستارعا, ەلدى مەكەندەردەگى ءداستۇرلى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بايقاۋعا تۋريزم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى مەن تاۋەلسىز ماماندار تورەلىك ەتتى. ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك تۋريستىك اۋىل اتانعان ولكەلەر بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمى (UN Tourism) وتكىزەتىن «UN Tourism Best Tourism Village» حالىقارالىق بايقاۋىن­دا قازاق ەلىنىڭ تۋريس­تىك الەۋەتىن تانىستىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.

ء«بىز ءداستۇرلى مادەنيەتى باي, ۇلتتىق قولونەردى ساقتاعان, تابيعي لاندشافتتارى ەرەكشە اۋىلداردى انىقتاۋعا, ونى دامىتۋعا نيەتتىمىز. ولار جاڭا باعىتتار مەن اۋتەنتيكالىق تۋريزمگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ساياحاتشىلارعا تارتىمدى بولۋى مۇمكىن. كەيىنگى جىلدارى مۇنداي تۋريزمگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى», دەدى «Kazakh Tourism» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى قايرات سادۋاقاسوۆ.

ماسەلەن, 2023 جىلى الماتى وبلىسى­نىڭ ساتى اۋىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە ەڭ ۇزدىك تۋريستىك اۋىل رەتىندە تانىلىپ, بەدەلدى «Best Tourism Villages by UNWTO» سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان ەدى. ءسويتىپ, بايقاۋ قورىتىندىسى بويىن­شا ەلىمىزدىڭ ۇزدىك 5 تۋريستىك اۋىلى انىقتالدى.

لەپسى (جەتىسۋ وبلىسى, الاكول اۋدا­نى); ناعي ءىلياسوۆ (قىزىلوردا وبلىسى, سىرداريا اۋدانى); حان ورداسى (باتىس قازاقستان وبلىسى, بوكەي ورداسى اۋدانى); پوپەرەچنوە (شىعىس قازاقستان وبلىسى, ريددەر اۋدانى); شابانباي بي (قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانى).

ەندى وسى ۇزدىك اۋىلدارعا قىسقاشا انىقتاما بەرىپ, ساياحات جاساپ قايتايىق.

 

كوكقاسقا كولدەر, كوك تىرەگەن تاۋلار

لەپسى اۋىلى – الماتى وبلىسىنىڭ تابيعاتى ەرەكشە جەرلەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. جوڭعار الاتاۋى جوتاسىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1 000 مەتر بيىكتىكتە, لەپسى وزەنىن بويلاي ورنالاسقان. قىرىق شاقىرىم جەردە قىتاي ەلى ءتيىپ تۇر.

لەپسى (جەتىسۋ وبلىسى, الاكول اۋدا­نى)

اۋىل بۇرىن بورلىتوبە اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان. اۋدان تاراعاننان كەيىن ەلدى مەكەننىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ, قاڭىراعان عيماراتتار كوبەيىپ, حالىق قالاعا كوشە باستاعان ەدى. بىراق كەيىنگى جىلدارى اۋىل تۇرعىندارى اۋىزبىرلىك تانىتىپ, لەپسىنىڭ جاڭارۋىنا, جاڭعىرۋىنا بارىنشا كۇش سالدى.  بۇعان قوسا بالقاش كولىنە كەلۋشى تۋريستەر وسى لەپسى اۋىلى ارقىلى قاتىنايدى.

2010 جىلى لەپسى ماڭىندا «جوڭعار الاتاۋ» ۇلتتىق پاركى اشىلىپ, اۋماقتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن تازا كۇيىندە ساقتاۋ مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولداۋ تاپتى. تاۋ­لى القاپ, نۋلى ورمان, ءمولدىر سۋلى كول­دەر مەن وزەندەر ساياحاتتاۋشىلارعا تۇمسا تابيعات اياسىندا دەمالۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. سونداي-اق لەپسىگە جاقىن جەردەگى كەسەگە تۇندىرعان سىناپتاي جارقىراعان جاسىلكولدىڭ كورىنىسى دە كەرەمەت.

اقشانقان اۋىل سۇلۋلىعىمەن قاتار, بال شارۋاشىلىعىمەن دە تالايعا تانىمال. مۇنداعى ومارتالاردان الىناتىن تابيعي بال ءوزىنىڭ ساپاسى مەن ءتىل ۇيىرەر دامىمەن ەرەكشەلەنەدى. بيىك تاۋ­لى ايماقتا وسەتىن وسىمدىكتەردىڭ الۋان تۇرلىلىگى لەپسى بالىنىڭ ەرەكشە تابيعي ءونىم بولۋىنا ىقپال ەتەدى. وسىلايشا, لەپسى اۋىلى كوكقاسقا كولدەرى مەن كوك تىرەگەن تاۋ­لارى ەرەكشە كوركىمەن كوز تارا­تاتىن ورىن­داردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇر.

 

سىر ءوڭىرىنىڭ سىرباز كەلبەتى

ناعي ءىلياسوۆ اۋىلى – دامىعان ينفراقۇرىلىمى مەن اۋىل شارۋاشى­لىعىنداعى جەتىستىكتەرىمەن ايگىلى. سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشىسى ناعي ءىلياسوۆ ەسى­مىن يەلەنگەن اۋىل تەك اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن عانا ەمەس, سونداي-اق رۋحاني, تۋريستىك الەۋەتىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن كورىكتى مەكەن. مۇندا اگروتۋريزم تۇرلەرى قارقىندى دامىپ كەلەدى. دەمالۋشىلار جەرگىلىكتى ونىمدەردەن ءدام تاتىپ, شارۋاشىلىق جۇمىستارىمەن تانىسىپ, اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سەزىنە الادى.

ناعي ءىلياسوۆ (قىزىلوردا وبلىسى, سىرداريا اۋدانى)

الپىس جىلدىق تاريحى بار اۋىلدىڭ ادام تانىماستاي وزگەرۋىنە الدىمەن ەلدەگى ەڭبەككەر ازاماتتار ىنتالى بولدى. ەلدى مەكەن 90-جىلدارى توزىپ, كوپ اۋىلمەن بىرگە كۇيرەۋدىڭ از-اق ال­دىندا قالدى. بۇگىندە اۋماقتىڭ كەلبەتى ايرىقشا كوركەيىپ, حالىقتىڭ ەڭسە­سى كوتەرىلگەن. ەڭبەك ەرى ابزال ەراليەۆ كۇرىش شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.

2013 جىلدان باستاپ مۇندا اۋقىمدى اباتتاندىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭار­تۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. بىرنەشە مادەني-الەۋمەتتىك عيماراتى جاڭعىرتىلىپ, كەيبىرى جاڭادان سالىندى. ناتيجەسىندە, اۋىل زاماناۋي كەلبەتكە يە بولىپ, وبلىستاعى ۇلگىلى ەلدى مەكەننىڭ بىرىنە اينالدى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن گۇلزارلار مەن زاماناۋي ۇلگىدەگى ءاربىر نىسان تۋريستەرگە دە تارتىمدى. اۋىل كوشەلەرى تولىق اسفالتتالعان. كوشە بويىنداعى كوشەتتەر دە جاڭالا­نىپ تۇرادى. گاز قۇبىرى جۇرگىزىلىپ, جاقىن ارادا ءار ءۇيدى كوگىلدىر وتىنعا قوسۋ جۇ­مىسى باستالماقشى. ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا اۋىلدا بيىل مۋزەي اشۋ قولعا الىنىپ جاتىر. وندا اۋىلدىڭ تۇمسا تاريحى, تاڭبالى وقيعالارى, تۇعىرلى تۇل­عالارى, ەڭبەكشىلەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ناسيحاتتالادى.

اۋىلدا جاستارعا بارلىق جاعداي جا­سال­عان. بىرنەشە ويىن الاڭى بار. ءزاۋ­لىم سپورت كەشەنىندە 150-گە جۋىق بالا شىنىعادى. وندا رەسپۋبليكالىق جارىس­تار, ۇستەل تەننيسىنەن وبلىس بىرىنشىلىگى ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرادى.

اۋىلدىڭ قازىرگى دامۋىندا «ابزال ي ك», «ماعجان ي ك» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ ۇلەسى زور. ولار شارۋاشىلىق سالاسىندا بەلسەندى قىزمەت اتقارىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتىپ كەلەدى.

 

تاريح پەن تابيعات تالبەسىگى

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي ورداسى اۋدانىندا ورنالاسقان حان ورداسى اۋىلى XIX عاسىردان بەرى ءوزىنىڭ تاريحي, مادەني, تابيعي قۇندىلىقتارىمەن تانىمال. نارىن قۇمىنىڭ قۇشاعىندا, قاراعايلى ورمانمەن قورشالعان مەكەندە جىلدىڭ قاي مەزگىلىن دە بارىپ, تاريحي اتموسفەرانى ايقىن سەزىنۋگە بولادى.

حان ورداسى (باتىس قازاقستان وبلىسى, بوكەي ورداسى اۋدانى)

اۋىلدىڭ ىرگەسى 1826 جىلى جاڭ­گىر حاننىڭ ۇيعارىمىمەن, تىكەلەي باس­شى­لىعىمەن قالانعان. باستاپقى كەزدە «حان ورداسى», 1918 جىلى «وردا قالاسى» دەپ اتالعان. 1928 جىلدان «وردا» دەپ اتال­دى. 1917–1920 جىلدارى اۋىل بوكەي وبلى­سىنىڭ, 1920–1925 جىلدارى بوكەي گۋبەر­نياسىنىڭ, 1925–1928 جىلدارى ۋەزىنىڭ, 1928–1952 جىلدارى اۋداننىڭ ورتالىعى, 1964–1997 جىلدار ارالىعىندا «وردا» كەڭشارىنىڭ ورتالىعى بولدى.

حان ورداسى – قازاق دالاسىنداعى العاشقى ەۋروپالىق ۇلگىدەگى مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, كىتاپحانالار اشىلعان تاريحي ورىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دالا­داعى مۋزەي ىسپەتتى. مۇندا XIX عاسىر­دان ساقتالعان 40-تان استام تاريحي عيما­رات, 16 مادەني ەسكەرتكىش, بىرەگەي حان ورداسى مۋزەي-قورىعى بار. جاڭگىر حان, كۇيشى داۋلەتكەرەي, ەتنوگراف-عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ كەسەنەلەرى, اۋليە ساعي حازىرەت پەن سۇلەيمەن حازىرەتتىڭ قورىمى – حالىق ءتاۋ ەتەتىن قاسيەتتى ورىندار.

سونداي-اق اۋىل اگروتۋريزم مەن ەكوتۋريزمنەن دە كەندە ەمەس. كەلگەن قوناقتاردىڭ شارۋاشىلىقتارعا بارىپ, اۋىل ءومىرىن سەزىنۋگە, ۇلتتىق تاعامداردان ءدام تاتىپ, كيىز باسۋ, اتپەن سەرۋەندەۋ سياقتى ءداستۇرلى قا­زاق مادەنيەتىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىگى بار. تابيعي شيپالى بالشىقپەن, كۇمىس يون­دارى بار مينەرالدى سۋمەن ەم الىپ, نا­رىن قاراعايىنىڭ ءفيتونتسيدتى اۋاسىمەن دە­مالۋعا بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل جەر­دى تاريح پەن  تابيعات ۇيلەسىمى دەسە جاراسادى.

 

ەكوتۋريزم جاۋھارى

شىعىس قازاقستاننىڭ ناق جۇرەگىندە, اسقاق تاۋلار مەن قورىقتى ورمانداردىڭ اراسىندا اسا ءساندى پوپەرەچنوە اۋىلى بار. بۇل جەردە تاڭعاجايىپ تابيعات قۇشاعىنا ەنىپ, تازا تاۋ اۋاسىمەن تىنىستاپ, قالانىڭ قاربالاس تىرشىلىگىن ءبىر ساتكە ۇمىتۋعا بولادى. اۋىل باتىس التاي مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ جانىندا, ريددەر قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بەتىندە, 28 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ىرگەسىنەن پوپەرەچكا اتتى وزەن اعىپ وتەدى. ولكە ءوزىنىڭ باي بيوالۋانتۇرلىلىگىمەن تانىمال. مۇندا كەلۋشىلەر جاياۋ سەرۋەنگە شىعىپ, جابايى تابيعاتتى تاماشالاپ, نۋ ورماننىڭ ۋىلىنە, بۇلاقتىڭ سىلدىرىنا قۇلاق تۇرەدى.

كىشكەنتاي عانا اۋىل بولعانىمەن, پوپەرەچنوە ساياحاتتاۋشىلارعا كوپتەگەن قىزىق ۇسىنادى. مۇندا 25 ادامعا ارنالعان ءۇش قوناق ءۇي بار. جەرگىلىكتى مامان رومان فەدوروۆتىڭ ىرىمشىك جاساۋدىڭ ەرەكشە شەبەرلىك ساباعىنا قاتىسىپ, كونە كاسىپتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنۋگە بولادى. 250 جىلدان استام تاريحى بار ەرەكشە اۋىلدىڭ ەسكىلىكتى تۇرعىندارى ءوز ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىن بۇلجىتپاي ساقتاي بىلگەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بارىنشا ۇستانادى. مۇندا ات باسىن بۇرعان تۋريستەرگە ءبارى ءبىر كىسىدەي ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, قۇرمەت كورسەتەدى, قوناقجايلىلىق تانىتادى. ۇيلەرىنە شاقىرىپ, ءدام-تۇز تاتقىزادى, تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن تانىستىرادى, شۇعىلداناتىن كاسىبى جونىندە باياندايدى. اۋىلدىڭ وسىنداي ماگنيتشە تارتىپ تۇراتىن ماگياسى ەرىكسىز ءتانتى ەتەدى, تاڭداي قاقتىرادى.

مۇندا كەلگەن تۋريستەر تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعىنان ءلاززات الادى, ەرەكشە ءبىر ەركىندىكتى سەزىنەدى, قۇت قونعان جاراستىقتى مەكەندە بەرەكە-بىرلىكپەن, كەلىسىممەن تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بەيمارال ومىرىنە كوزايىم بولادى.

 

كونە تاريح كومبەسى

شابانباي بي اۋىلى دا – تاريحى باي, تابيعاتى تاماشا مەكەننىڭ ءبىرى. بۇل جەر تاريح پەن ءتۋريزمنىڭ زاماناۋي ۇي­لەسىمىمەن ەرەكشەلەنەدى. اۋىل حا­لىق­ارالىق دەڭگەي­دە تانىلىپ, «Green Destination» جوباسى اياسىندا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك تۋريستىك باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانعان. باستى تابيعي كورىكتى جەرى – قىزىلوراي ءوازيسى. وازيس ەلىمىزدى الەم­دىك ساياحاتتاۋشىلارعا تانىتىپ وتىر.

شابانباي بي (قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانى)

دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بۇگىنگى شابان­باي بي اۋىلى 1928 جىلى توقىراۋىن اۋدانىنىڭ شىلىم اۋىلى بولىپ قۇ­رىل­عان. 1930 جىلى قوڭىرات اۋدانى, امانگەلدى سەلولىق كەڭەسى بولىپ اتال­عان. 1963 جىلى قۇرىلىمى اقتوعاي سەلو­­لىق وكرۋگى, اتاۋى «قاراتال» سوۆحو­زى بولىپ وزگەرتىلەدى. 1994 جىلى شابانباي بي سەلولىق وكرۋگى بولىپ قايتا جاڭعىرتىلادى.

زەرەك, زەردەلى, كوكىرەگى قازىنا, تولعاۋى تەرەڭ, العىر دا تاپقىر ءادىل بي شابانباي قالقامان ۇلى (1754–1839) ەسىمىن يەلەنگەن اۋىل اۋدان ورتالىعى اقتوعاي كەنتىنەن شىعىسقا قاراي 45 شاقىرىم جەردە, قىزىلاراي تاۋىنان باستالاتىن قاراتال وزەنى بويىندا ورنالاسقان. وكرۋگ كولەمىندەگى ورتالىق قازاقستاننىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى اقسوراڭ شىڭىنىڭ بيىكتىگى – 1 565 مەتر. اۋىلدىڭ ءبىر جاعىندا ورمان, ەكىنشى جاعىندا كوكجيەككە دەيىن – كەڭ دالا. تابيعي لاندشافتتىڭ مۇنداي ۇيلەسiمi باي, ءتۇرلi فلورا مەن فاۋنانى قامتيدى. سونىمەن قاتار شابانباي بي ماڭىنان قولا داۋىرىنە جاتاتىن بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى مەن تۇراعى تابىلعان. وسى ماڭداعى تاۋلاردان عالىمدار تاس داۋىرىنە جاتاتىن جازبالاردى, بالبالدان بەت الپەتى ەگجەي-تەگجەيلى وڭدەلگەن ادام مۇسىندەرىن بەينەلەيتىن ەجەلگى تاس باعانالارىن تاپقان. اۋىل ماڭىنان توقىراۋىن وزەنى دە اعادى. ونىڭ بويىمەن ۇلى جىبەك جولى وتكەنى بەلگىلى.

شابانباي بي اۋىلى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتامەكەنى ەكەن­دىگىمەن دە ەرەكشە تانىمال. وسى وڭىردە 1866 جىلى الاش كوشباسشىسى, ازاتتىق كۇرەسكەرى, داريا ءبىلىمدى عۇلاما ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى تۋعان. اۋىل اۋماعىندا «تالدى بەيىت» اتتى قورىم بار. مۇندا الەكەڭنىڭ اتا-اناسى جانە باۋىرلارى جەرلەنگەن. قورىم جەر­گىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, قورعاۋعا الىنعان.

اۋىلدا ەكوتۋريزمدى دامىتۋ 2008 جىلدان باستالدى. ەلدى مەكەننىڭ تۋ­ريستىك الەۋەتىنە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «اۆالون» تۋريستىك كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى نازار اۋداردى. جيھانكەزدەر ۆەلوەكسپەديتسيا كەزىندە وسى اۋىلعا ات باسىن تىرەدى. 2009 جىلدان باستاپ شابانباي بي اۋىلىندا قوناقتاردى قابىلداۋعا دايىن كەيبىر ۇيلەرگە قوناقجاي مارتە­بەسى بەرىلدى. 2014 جىلى اۋىلدا العاشقى «سۇلۋتاس» قوناقۇيى سالىندى. ەۋرووداقتىڭ قول­داۋى­مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار وقۋدان ءوتتى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كۇشىمەن قىزىلاراي قاۋمالىنىڭ اۋماعى اباتتاندىرىلدى, تۋريستەرگە ايماقتىڭ كارتاسى مەن جول كورسەتكىشى باسىپ شىعارىلىپ, مارشرۋتتار ازىرلەندى.

تۋريستەردى بۇل جەردە ەجەلگى ارحەولو­گيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن جارتاستارداعى كونە سۋرەتتەر ەرەكشە قىزىقتىرادى ەكەن. ودان ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى. بۇل ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامۋدىڭ تەتىگى عانا ەمەس, مادەني مۇرانى ساقتاۋدىڭ جانە ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر قۇرالى بولىپ وتىر.