قالامگەرلىك ەڭبەك

ءاۋ باستان ءبىزدى تىنىمسىز العا جۇر­گىزگەن ماعاۋيندىك ىزدە­نىس سوقپاعى ەدى. سول ماعاۋين «شيپالى اراساندا» وتىزعا جاڭا تولعان گەتەنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتىپ, تۋلاي كەلگەن شابىتتى قاعازعا توگۋگە مۇرشاسى بولماي جىلاعانىن جازادى. ءيا, سويتكەن گەتە تۇتاس عۇمىرىندا ءوزىن ەڭبەككە جەكتى. «مەنى ارقاشان تاعدىرىنىڭ ەركەسى دەپ اتايدى, – دەدى گەتە كۇندەلىگىندە, – شى­نىندا, مۇنىڭ ءبارى تالماس جىگەر مەن اۋىر ەڭبەكتىڭ جەمىسى. مىنە, قازىر جەت­پىس بەس جاسقا كەلدىم, الايدا جەكە باس قىزى­عىنا ارنا­عان ءبىر اي ۋاقىتىم دا ەسىم­دە جوق...» تاعى بىردە اقىن: ء«بىز وزىمىزگە كەرەك­سىزدى ءبىلىپ, كەرەك­تىنى بىلمەيمىز. كوپ بىلگەن ادام ءبى­لىمدى ەمەس, ءوزىن بىلگەن ادام ءبى­لىم­دى» دەيدى. «ەگمونت», «گەرمان مەن دوروتەيا», «باتىس-شى­عىس ديۆانى», «فاۋست», ەكى توم ولەڭ­دەر جي­ناعى – گەتە­نىڭ تىنىمسىز ارپالىسىنىڭ جەمىسى. «باس­تاۋ جانە قايتادان باستاۋ. قان­­شا­ما رەت قايتالاندى دەسەڭ­شى, سول باياعى داع­­دارىس پەن ءوز-وزىمەن بولعان كۇرەس!». شى­­نىندا, وسى كۇرەس عۇمىرعا سوزىلدى. «مە­نى قۇدايدىڭ ەركى باسقاردى جانە وعان سول ءۇشىن رازىمىن. قانداي جاع­داي­عا ۇشى­­را­سام دا, ارتىنىڭ قايىرلى بولا­­تى­نى­نا سەنەمىن, سەبەبى مۇ­نىڭ ءبارى جارا­تۋ­­­شىنىڭ قا­لاۋى­مەن بولىپ جاتىر...» دەيدى اقىن.

كافكانىڭ ەڭبەكقورلىعى, وزىنە سۇڭگۋگە بولعان ۇمتىلىسى تەڭىزدەي تەلەگەي. «شاعىن پرو­زا» تسيكلىنىڭ ىشىندەگى «تۇندە» اتتى اڭگىمەسى ءوزىنىڭ ۇيقى­سىزدىعىنان سىر تارتادى. «تۇنگە ەنىپ, ادەتتەگىدەي ەركىن جاتىپ ويعا بەرىلەسىڭ, بارلىق ءتۇن قويناۋىنا كىرگەن جاراتىلىستىڭ داعدىسى وسى بولار. اينالاڭدا ادامدار ۇيىق­تاپ جاتادى. كىشى كومەديا, كىناسىز ءوز-ءوزىڭدى الداۋ سە­كىل­دى. ءبارى ۇيىندە مىعىم كە­رەۋەتىندە, بەرىك شاتىردىڭ اس­تىن­دا, تىزەسىنە ماتانى قىم­تانىپ, كورپە استىندا جاتىر. ءبارى دە ەشقاشان بىرگە بول­ما­عانداي بىرىگەدى, سانسىز كوپ ادام­, ءبۇتىن ءبىر اسكەر, ءبۇتىن حالىق... ولاردىڭ ۇستىندە سۋىق اسپان, استىندا سۋىق جەر, قايدا توقتاسا دا قولدارىن شىن­تاق­تارىنا قويىپ, ەركىن تىنىس­ت­اپ ۇيقىعا كەتەدى. ال سەن وياۋسىڭ, باسقالاردى باقىلاۋ ءۇشىن باسىڭدى ارلى-بەرلى شايقايسىڭ, قولىنا شىبىق ۇستاعان تۇنگى قاراۋىلدىڭ ءبىرى­سىڭ. نەگە سەن عانا وياۋسىڭ؟ بىراق بىرەۋ-مىرەۋ وياۋ بولۋى ءتيىس ەمەس پە؟ قايتسە دە بىرەۋ وياۋ بولۋعا ءتيىس». سوڭعى سويلەمدەگى ويلارى ماياكوۆسكيدىڭ «تىڭدا­ڭىز­دار» ولەڭىندەگى «ەگەر جۇل­دىز­دار جانسا, ياعني بۇل بىرەۋ-مىرەۋگە كەرەك, دەمەك الدە­بىرەۋ مۇنىڭ بولعانىن قالاي­دى, دەمەك قايبىر ادام مۇنى جاۋھار دەپ اتايدى» دەگەن قيالىمەن ۇندەسەدى. زەرت­تەۋ­شىلەر كافكانى ون بەس جاسقا دەيىن-اق الەم كلاسسيكالارىنىڭ ءبىرشاما ۇلگىسىن وقىپ تاۋىسقان دەسەدى. بەينەبىر اكەسىنىڭ كىتاپ­حاناسىنداعى فرانتسۋز ادەبيەتىن ەرتە كەمىرىپ بىت­كەن پۋش­كيندەي. پۋشكين دەمەك­شى, اقىن الەۋەتى كىسى تاڭ­عا­لارلىق. «دون كيحوتتى» وقۋ ءۇشىن يسپان ءتىلىن ۇيرەنۋى, «فاۋس­تى» پاراقتاۋ ءۇشىن نەمىس تىلىنە باس قويۋى, شەكسپيردى تۇپنۇسقادا وقۋى, 6-7 ءتىلدى مەڭ­گەر­گەن پوليگلوتتىعى جەكە اڭ­گىمەگە جۇك. اجال الدىن­دا كى­تاپ­تارىنا «قوش بولىڭ­­دار, دوس­تارىم!» دەگەن اقىن ءومىر بويى وقۋمەن ءوتتى. ءتىپتى ءومى­رى­نىڭ سوڭىندا الەمنىڭ تۇك­پىر-تۇك­­پى­رىنەن سلاۆيان جازبالارىن ىزدەس­تىرىپ, ولاردى جىرعا اينال­دىردى. تاريحقا بەت قويىپ, پۋگا­چەۆ تاريحىن زەردەلەدى. پرو­زا جازدى, ولەڭ­مەن جازىلعان پە­سا­لار, تىنىمسىز حاتتار, جىر­مەن جا­زىلعان رومان... سوڭى­نا ون توم مۇرا قالدىرعان الىپ اقىننىڭ مۇزارتى الىس­تان كورى­نەدى. پۋشكيننەن سوڭ ۇدەرە شىق­قان تالانتتار دا شولاق ەڭبەك­تى قۇپ كورمەي, الىپتىققا ۇم­تىلدى. بلوك, ەسە­نين, پاستەرناك, ماياكوۆسكي, ءبارى دە ەكى-ءۇش تومنان كەم كىتاپ قال­­دىر­­عان جوق. وسى ىزبەن مۇقا­عالي, جۇمەكەن, قادىر, تۇمان­باي اقىن­دار الىپتىققا ۇمتىل­دى. ەگەر فرانتسۋز اقىن­دارىنا ەلىك­تەسە نەمەسە يران شايىر­­لا­رىنا قارايلاسا, مۇن­­شا كوپ مۇ­را قالدىرۋعا ۇم­تىلماس تا ەدى. بىزدىڭشە, قاداۋ-قا­داۋ تۇل­عا­لارىمىزدىڭ ءاربىرى پۋش­كين جەت­كەن مەجەگە تالپىن­دى. ءارىسى گەتە, بايرون, شەكس­پيردەن ۇلگى الدى.

ءبىر قىزىعى, يران اقىندارى كوپ وقىپ, از جازۋدى مۇرات تۇتىپتى. بۇل مەنتاليتەتكە بايلانىستى ما, الدە حافيز جولى ما, بەلگىسىز. ماسەلەن, يران­نىڭ جاڭا ءداۋىر شايىرلارىنىڭ اتاسى نيما يۋشيدجدەن قال­عان مۇرا ءبىر عانا جىر كىتابى. ال جاڭا پوەزيانىڭ ءىرى وكىلى سوحراب سەپەحريدىڭ كىتاپتارى ون جەتى-ون سەگىز, اسىپ كەتسە وتىزعا جەتپەس ولەڭمەن شىعىپ وتىرعان. اقىن جۇرت بىلمەس جال­عىز­دىعىندا ءومىر ءسۇرىپ, تۋعان ولەڭدى عانا قاعازعا قۇيسا كەرەك. ساناۋلى جىرمەن شىققان سەگىز كىتابىن قوسساڭىز, ولەڭ سانى ءۇش جۇزگە جەتەعابىل.

ال ءبىز شە؟ ءبىز قاي مەجەگە ۇمتىلىپ ءجۇرمىز؟ قازاق پوە­زيا­سى مەن پروزاسى قاي بەلەستىڭ الدىندا تۇر؟ جان­كەش­تىلىكتى مۇرات تۇتىپ ءجۇرمىز بە؟ بۇل ءاربىر قالامگەردىڭ كوكىرەگىندە سايراپ جاتۋعا ءتيىس ساۋالدار شوعىرى.