وتاننىڭ ءار قيىرى دا ىستىق

وسى رەتتە اۋەلى كوشى-قون سالاسىنداعى ءمان-جايدى ناقتى بىلمەككە ساۋال جولداعان ەدىك, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى شەتەلدەن كوشىپ كەلەتىن قازاقتار مەن ىشكى قونىس اۋدارۋشىلاردى ورنالاستىرۋعا ارنالعان وڭىرلىك كۆوتا سانى بەلگىلەنگەنىن ءمالىم ەتتى. ايتالىق, بيىل كۆوتا سانى – 9 653 ادام, بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 170 ادامعا ارتىق. وسىلايشا, بيىل وڭىرلىك كۆوتا قانداستارعا: پاۆلودار وبلىسى – 1 056, اقمولا وبلىسى – 285, شىعىس قازاقستان وبلىسى – 269, اباي وبلىسى – 244, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 175, قوستاناي وبلىسى – 150, اتىراۋ وبلىسى – 100, باتىس قازاقستان وبلىسى 30 ادامعا, ىشكى قونىس اۋدارۋشىلارعا: پاۆلودار وبلىسى – 3 050, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 2 969, قوستاناي وبلىسى – 535, شىعىس قازاقستان وبلىسى – 372, اباي وبلىسى – 255, ۇلىتاۋ وبلىسى – 125, قاراعاندى وبلىسى 38 ادامعا ءبولىندى.

مەملەكەتتىك قولداۋ ءىس-شارا­لارى دا ءبىر­شاما. ماسەلەن, كوش سۋبسيديالارى: وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 70 اەك مولشەرىندە بىرجولعى تولەم, 12 اي ىشىندە ءبىر وتباسىنا 15-تەن 30 اەك-كە دەيىن تولەنەتىن تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ (جالعا الۋ), كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە سۋبسيديا, 400 اەك مولشەرىندە قونىس اۋدارۋعا جاردەم كورسەتەتىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە سۋبسيديا, قىسقا مەرزىمدى كاسىپتىك وقىتۋعا جولداما, جۇمىسقا ورنالاسۋعا نەمەسە كاسىپكەرلىك باستامانى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا ەكونوميكالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ. وسىنداي مەملە­كەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا 2024 جىلى 19,7 مىڭنان استام اعايىن تاريحي وتانىنا ورالىپ, «قانداس» مارتەبەسىن العان.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2017 جىلدان بەرى سولتۇستىك وڭىر­لەرگە 57 مىڭنان استام ادام قونىس اۋدارعان ەكەن. بۇل – جۇمىسسىزدار سانى باسىم ايماق­تاردان جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە كوشىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن يگىلىكتى باستاما. ولارعا مەملەكەتتىك قولداۋ رە­تىن­دە (قونىس اۋدارۋشىلارعا) ماتەريالدىق كومەك, كوش شىعىن­دارىن وتەۋ, تۇرعىن ءۇي جالداۋ, كوممۋنالدىق قىزمەت­تەرگە اقى تولەۋ شىعىن­دارى قاراستىرىلىپ وتىر. الايدا, وسىنداي سان سالالى مۇم­­كىندىككە قاراماستان, سولتۇستىك وڭىر­لەردەگى اۋىلداردىڭ توقىراۋى, تاراۋى توقتاماي تۇر.

مەملەكەتتىك قولداۋ ءىس-شارا­لارى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, قوسىمشا اقشا­لاي تولەم سەرتيفيكاتى ەنگىزىلدى (تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 50%-ى, 1160 اەك-تەن اسپايدى). سەرتيفيكات قارا­جاتىن العاشقى تولەم رە­تىن­دە قولدانۋعا بولادى. بۇعان قوسا شىعىس قازاقستان, پاۆ­لو­دار, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىندا بەيىمدەۋ, ينتەگراتسيالىق ورتا­لىق­تارى اشىلدى. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – قونىس اۋدارۋشىلاردى جەرگىلىكتى قوعامعا ءتيىمدى ينتەگراتسيالاۋ, بالالاردى تولىققاندى وقىتۋ, الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق قىزمەتتەردى جەتىل­دىرۋ, تاعىسىن-تاعىلار.

ۇكىمەتتىڭ دەرەگىنشە, قونىس اۋدارۋشىلار مەن شەتەل قازاق­تارىن قابىلداۋ كۆوتاسى جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى. 2024 جىلى 7 050 قونىس اۋدارۋشى, 2 433 قانداسقا, جيىنى 9 483 كۆوتا بەرىلگەن. بۇل 2023 جىلعىمەن سالىستىرعاندا, 554-كە ارتىق. 2024 جىلى 6 146 ادام (1 767 وتباسى) قونىس اۋدارعان.

«بىلتىر جازدا «جاڭا قازاق­س­تاننىڭ ادەبي-تانىمدىق پا­نوراماسى» جوباسى اياسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىراز جەرىن ارالاپ ەدىك. سوندا بايقاعانىم, كەيبىر ءىشىنارا اۋىلدار قايتا تۇلەگەن. ەسىل اۋدانىندا ءبىر اۋىلعا باردىق. ءبىزدى سول وڭىردەگى قالامگەر جاراسباي سۇلەيمەنوۆ اعامىز باستاپ الىپ ءجۇردى. سول كىسى ايتادى: «بۇدان ءبىراز بۇرىن وسى اۋىلعا كەلسەم, اۋىل مەكتەبىندە جالعىز وقۋشىنى بەس-التى مۇعالىم وقىتىپ وتىر ەكەن. اقىرى مەكتەپ جابىلىپ, اۋىل تاراي باستاعاندا قىتايدان قىرىق شاقتى وتباسى كوشىپ كەلدى. ءسويتىپ, مەكتەپ قايتا اشىلىپ, اۋىل قالپىن ساقتاپ قالدى». راسىندا اۋىل تاپ-تۇيناقتاي, اينالاسى ورماندى, ادەمى مەكەن ەكەن. جانعا قاتتى باتقانى – ءسابيت, عابيت, ماعجان, سافۋان اۋىلدارى تۇگەل جابىلىپتى. ءتىپتى مەكتەپ مۋزەيلەردە تۇرعان زيالىلاردىڭ قولدانعان قۇندى مۇرالارى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, قولدى بولعان. جالپى, سول­­­تۇس­تىك وڭىردە جىلىنا ونشاقتى اۋىل جابى­لىپ جاتقانىن كورىپ كوڭىلىمىز قۇلا­زىپ قايتتى», دەيدى جازۋشى ەسبول نۇراحمەت.

ونىڭ ايتۋىنشا, «تاۋەكەل» ۇيىمى­نىڭ جەتەكشىسى بۋراحان داحانوۆ سەكىلدى باستاماشىل ازاماتتارعا مەملەكەت تارا­پىنان قاراجات ءبولۋ تەتىكتەرىن قاراس­تىرۋ قاجەت.

بۋراحان داحانوۆتىڭ وزىمەن دە حابارلاسىپ, سولتۇستىكتەگى كوشى-قون مەن اۋىل­داردىڭ قازىرگى ءمان-جايىن سۇراپ بىلگەن ەدىك.

«بيىل قوستاناي وبلىسىندا وقۋشى سانىنىڭ جەتپەۋىنەن 13 مەكتەپ جابىل­ماق. بۇل دەگەنىمىز – 13 اۋىل جابىلادى دەگەن ءسوز. وسىلاي جالعاسا بەرسە, كەلەسى جىلى دا جابىلاتىن مەكتەپ, اۋىل سانى كوبەي­مەسە, ازايمايدى. قوستاناي عانا ەمەس, سقو-دا دا ءدال وسىنداي پروب­لەما. بۇل جونىندە ۇكىمەتتەن شۇعىل شە­شىم قاجەت. ويتكەنى شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ بوساپ قالۋى, تۇپ­تەپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسى. سوندىقتان كوشتى سولتۇستىككە بۇرۋدىڭ بار ءتيىمدى, ىنتالاندىرۋ شارالارى ىسكە قوسىلۋى كەرەك. بوساپ قالعان اۋىلعا كوشىپ بارام دەگەندەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ارنايى باعدارلاما دايىنداپ, قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ سونداي جەرلەرگە جاڭا اسكەري بو­لىمدەر اشۋىنا, ءتىپتى ارنايى اسكەري قالاشىقتار سالسا بولادى. سونداي-اق وڭتۇستىك وڭىر­لەردەگى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «جەتىمدەر ءۇيىنىڭ» تىم بولماسا 40 پايى­زىن سولتۇستىك ايماقتارعا كوشىرۋ كەرەك. ءسويتىپ, سولتۇستىكتەگى مەكتەپتەردىڭ جا­بىلۋى­نىڭ الدىن الۋعا بولادى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۇكىمەت سولتۇستىككە كوشەتىن ازاماتتاردى ماتە­ريال­دىق جاعى­نان ىنتالاندىرىپ قانا قويماي, ءار تاراپتان كوشىپ كەلگەن ازا­مات­­­تاردىڭ باسىن بىرىك­تىرەتىن ورتاق يدەيا, رۋحاني-مادەني قارىم-قاتىناستار ماسە­لە­سىن دە جان-جاقتى قاراس­تىر­­عانى ءجون.

«سولتۇستىككە كوش بۇيداسىن بۇرساق دەگەن ويىمىزدى ءتىپتى بازبىرەۋلەر قاتە ءتۇسىنىپ جاتاتىن جاي دا جوق ەمەس.  قازاققا وتان بىرەۋ بولسا, ونىڭ ءبىر شەتىنە تىرەۋ بولۋدىڭ نەسى ايىپ. ەل كولەمىندەگى ازاماتتارعا, سونداي-اق شەتەلدەن كەلەتىن قانداستارعا دا وتاننىڭ قولايلى جەرلەرى عانا ىستىق بولماۋعا ءتيىس, بۇگىن قاڭىراپ بوس قالعان كەز كەلگەن مەكەنى قىمبات بولعانى ءلازىم. قاراپايىم عانا مىسال, سولتۇستىكتەگى ءبىر مەكتەپ جابىلسا, ەڭ كەمى 25 قىزمەتكەر جۇمىسسىز قالادى. ولار كەلەدى دە قالاداعى جۇ­مىسسىزداردىڭ سانىن كوبەيتەدى. وقۋ­شىلار قالا مەن اۋداندارداعى اۋزى-مۇرنىنان شىققان مەكتەپتەرگە سىيماي جاتادى. وسى جاع­داي­دى الدىن الۋدىڭ ءبىر-اق جولى – حالقى ازايىپ, مەكتەبى جابىلعالى تۇرعان اۋىلدارعا قازاق كو­شىن بۇرۋ. بۇدان باسقا جول جوق», دەيدى «تاۋەكەل» قوعام­دىق ۇيىمىنىڭ جەتەك­شىسى ب.داحانوۆ.

قورىتا ايتقاندا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوڭعى كەزەڭدە دەمو­­­­­گرا­­فيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, كوپتەگەن اۋىلدار بوساپ قالعان نەمەسە حالىق سانى ايتارلىقتاي ازايعان وڭىرگە اينالدى. بۇل احۋال قازاقتار مەن باسقا دا ەتنيكالىق توپتاردىڭ ميگرا­­­تسيا­لىق قوزعالىسى سالدارىنان بولىپ وتىر. اۋىل­دار­دىڭ بوساپ قالۋى, ونىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالاعا ۇدەرە كوشۋى, شەت ەلدەرگە كەتۋى ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بوساپ قالعان اۋىلدارعا قازاق­تاردى قايتا ورنا­لاستىرۋ ۇدەرىسى تەك دەمو­گرافيالىق تەڭگە­رىمدى قال­پىنا كەلتىرۋ ەمەس, ەكونو­مي­كا­لىق ءوسىمدى ارتىرۋعا, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نى­عاي­تۋعا, اۋىل شار­ۋا­شىلىعىن جاڭ­عىر­تۋ­عا مۇم­كىندىك بەرەدى.