«الىپ قارا قۇستىڭ ادامزاتقا قانداي پايداسى بار, ول بىزگە نە ءۇشىن قاجەت؟» دەرسىز. الايدا ول ەلدەگى ەكوجۇيەنى, بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا قاجەت. كەز كەلگەن بيولوگيالىق ءتۇر تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ تىرەگى. بۇل رەتتە تازقارا قۇسىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.
بىلتىر جەتىسۋ وبلىسىنداعى «التىن-ەمەل» ۇلتتىق پاركىندە تازقارانىڭ بالاپانى بار ۇياسى تابىلعان ەدى. ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, كوپشىلىك ۇعىمىندا تازقارا ولەكسە جەيتىن لاس قۇس. دەگەنمەن ول تابيعاتقا پايدالى ءارى ەكولوگيالىق تازا قۇستاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى تازقارا دالا سانيتارى قىزمەتىن اتقارادى. ماسەلەن, زوونوزدىق ينفەكتسيانىڭ تارالۋىنان قورعايدى. بۇل اسىرەسە ۇلتتىق ساياباقتا تۇراتىن قۇلان, قاراقۇيرىق سەكىلدى قوڭىر اڭدار ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
«قۇستىڭ ءونىپ-ءوسۋىن, ولاردى ساقتاۋ – زوولوگتەردىڭ مىندەتى, ال قۇستىڭ ۇياسىن تابۋ – ۇلكەن جەتىستىك. وسى ورايدا جولىمىز بولدى. بىلتىر ۇلكەن قالقان تاۋلارىنان بالاپانىمەن بىرگە تازقارانىڭ ۇياسى تابىلدى. تازقارا ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىنىڭ ورتاسىندا ءبىر عانا جۇمىرتقا سالىپ, ورتا ەسەپپەن 55 كۇندە باسىپ شىعارادى. بالاپان ۇيادا 3-3,5 اي تۇرىپ, كەيىن ۇشىپ شىعادى. تازقارا كوزى وتكىر قۇس, 1-2 شاقىرىم بيىكتىكتەن جەمىن بايقاپ قويادى», دەيدى «التىن-ەمەل» ۇلتتىق ساياباعى عىلىمي ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى.
وڭتۇستىك كورەيا عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنشە, تازقارا قۇسى الەمدەگى اس قورىتۋ جۇيەسى ەڭ كۇشتى تىرشىلىك يەسى. ونىڭ اسقازانى ءتىپتى ىشكە تۇسكەن تەمىردى دە قورىتىپ جىبەرەدى ەكەن.
تازقارا – سۇڭقار تارىزدىلەر وتريادىنا جاتاتىن جىرتقىش, ءىرى, سۇيەكتى قۇس. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 1 مەترگە جەتەدى, قاناتىنىڭ ولشەمى شامامەن 85 سم, سالماعى 7-12 كگ. قۇستىڭ اتاۋى تازقارا بولعانىمەن, مويىن قاۋىرسىندارى قارا ەمەس, قوڭىرقاي, سۇر بولىپ كەلەدى. تەك ءبىر جاسقا دەيىنگى جاس قۇستاردا قارا رەڭك بولادى. باسى تۇكتى. قاۋىرسىندى سەلدىر جەرلەرىنەن كوكشىل رەڭكتى تەرىسى كورىنىپ تۇرادى. تۇمسىعى ءسۇيىر, ەڭكەيگەن. قۇس مويىنىنىڭ بۇيىرلەرى مەن ارتقى جاعى قاۋىرسىنسىز كەلەدى, مۇندا تەرىسى بوزعىلت ءتۇستى. جاڭا تۋعان بالاپاندارى اۋەلدە سارعىش بولادى, ودان كەيىن سۇر مامىق بولىپ وزگەرەدى. ءبىر جارىم ايدان كەيىن قاۋىرسىن پايدا بولادى.
«تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ر.قامسابەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تارباعاتاي تاۋىنداعى جاسىلكولدە تازقارالار مەكەندەيدى.
«اسا ءىرى دەنەسىنە قاراپ الىستان بايقاساڭىز جەردە قوناقتاپ وتىرعان قۇستاردى جايىلىپ جۇرگەن مال دەپ ويلاپ قالۋىڭىز مۇمكىن. اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقاندا قاناتتارى مەن دەنەسىنەن تىك ءتورت بۇرىشتى, قاۋىرسىندارىنىڭ ءىش جاعىنان سارعىش-اقشىل سىزىقتاردى باقىلاي الاسىز. قۇزعىن قۇس بولعاندىقتان, تاۋ جوتاسىندا جانۋارلاردىڭ ولەكسەسىمەن قورەكتەنەدى. جەمتىگىن ىزدەۋ بارىسىندا جەلدىڭ جىلى اعىستارىن شەبەر پايدالانۋ ارقىلى قۇستار كۇنىنە 300-400 كم قاشىقتىقتى ۇشىپ وتە الادى. قۇستاردىڭ كورۋ قابىلەتى سونشالىق, ولار 1 شاقىرىمنان استام بيىكتىكتەن جەردەگى جانۋاردىڭ دەم الىپ جاتقانىن نەمەسە وياۋ ەكەنىن ءدال انىقتايدى. ولار كۇندىزگى ۋاقىتتا بەلسەندى, بۇل تاماقتانۋ رەجىمىنە بايلانىستى – جارىقتا ولەكسەنى انىقتاۋ وڭايىراق. قۇستىڭ «تازقارا» اتالۋىنىڭ باستى سەبەبى الىستان كورىنگەن كەزىندە الىپ قارا دەنەسىنەن ەرەكشەلەنىپ كورىنەتىن باسىنا قاراپ ايتىلعان», دەيدى مامان.
ەكومادەنيەتى قالىپتاسقان, ەلدەگى ءاربىر جانۋارعا ۇلكەن جاناشىرلىقپەن قارايتىن ازاماتتار از ەمەس. بۇل رەتتە ءبىز ەلدەگى قورىقشىلار مەن ۇلتتىق ساياباق قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاباندى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ءار جانۋاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, قامقور بولىپ كەلە جاتقان مامانداردىڭ ءبىرى, ەكولوگ, «سىرداريا-تۇركىستان» ءموتپ بورالداي فيليالىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان قىرىقبايدىڭ ايتۋىنشا, قازاق جەرىنەن تۇلەپ ۇشقان تازقارالار ءالى دە تابيعي پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ باقىلاۋىندا.
«وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن بورالداي تاۋىنا (بايدىبەك اۋدانى) ۇيا سالعان تازقارانىڭ بالاپاندارى امان-ەسەن اياقتانىپ, قاناتى قاتايىپ, تاجىكستان مەن اۋعانستانعا قونىس اۋدارعانىن جاريالاعان ەدىك. ەندى سول قۇستاردىڭ ەكەۋى (اسۋ مەن جەتپىس) ءۇندىستان جەرىنە جەتسە, بىرەۋى, قاراش دەگەن تازقارا تاجىكستاندا قىستاپ قالدى. وسى قۇستارعا قاراپ وتىرىپ, ناعىز ەركىندىكتىڭ نە ەكەنىن ۇعىنعانداي بولاسىڭ», دەيدى ول.
تازقارا حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعى قىزىل كىتابىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ءارى جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار جانۋارلار تىزىمىندە ەدى. جۋىردا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ ۇكىمەتتە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر جاسالىپ, 21 جانۋار ءتۇرى شىعارىلىپ, 11 جانۋار جاڭادان ەنگىزىلگەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تازقارا قۇسى دا بار. ءسويتىپ, بيىلدان باستاپ تازقارا ەرەكشە قورعالاتىن جانۋارلاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
بىلتىر ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اۋقىمدى اكتسياسى ءساتتى باستالدى. الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. سول تۇرعىدا تۇزدەگى ءتۇرلى ولەكسەلەردەن تازارتىپ وتىراتىن «دالا سانيتارى» تازقارا قۇسىن دا وسى اكتسيانىڭ «بەلدى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى» دەپ قابىلداپ, ونىڭ ءوسىپ-ونۋىنە تىلەكشى بولۋعا ءتيىسپىز.