15 جاسىندا مۇعالىم بولعان...
ءبىز بالالىعىمىزدى ەرەسەكتىككە ايىرباستادىق, دەيدى قارت ۇستاز,
تىل ارداگەرى احاي احمەتوۆا مىنە, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شەتپە اۋىلىندا تۇراتىن احاي احمەتوۆا دەگەن قارت انا وسىلاي دەپ تولعانادى. ونىڭ جاسى بيىل سەكسەننىڭ جەتەۋىندە. «سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن» دەگەندەي, ءسوزى پىسىق, قارا سوزگە شەشەن, قيمىلى دا شيراق. ياعني, احاي – سوناۋ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنىڭ قيىندىعىن كوزبەن كورگەن كونەكوز قاريالاردىڭ ءبىرى. ول كىسى نەمىس-فاشيستەرى ەلىمىزگە تۇتقيىلدان وپاسىزدىقپەن شابۋىل جاساعان جىلدىڭ جازىندا شايىر دەگەن اۋىلدىڭ مەكتەبىندە جەتىنشى سىنىپتى عانا بىتىرگەن ون بەس جاسار قىز بالا ەكەن. بىردە ونى اۋداننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى باسشىلارى وزدەرىنە شۇعىل شاقىرتادى. ولار بىردەن احايعا قولقا سالىپ, «ەلدە مۇعالىمدەر جەتپەي جاتىر, وسى تاۋشىقتان ءۇش ايلىق مۇعالىمدىك كۋرستى وقىپ, بىزگە كومەك بەر», دەپ ءوتىنىش تاستايدى. سونىمەن, ول ءۇش ايلىق كۋرستى ۇزدىك ءبىتىرىپ, جىڭعىلدى اۋىلىنا مۇعالىم بولىپ كەلەدى. باستاۋىش سىنىپتارعا ساباق بەرە باستايدى. «باس كوتەرەر ەر-ازاماتتار مايدانعا كەتىپ جاتىر. مەكتەپ بالالارى اشقۇرساق, جۇدەۋ-جاداۋ كۇيدە وقىپ ءجۇردى. بالالار دا, مۇعالىمدەر دە ۇستەرىنە تابىلعان ءبىر نارسەنى كيىپ ساباققا كەلەتىن. بار بولعانى بەس-التى بولمەدەن تۇراتىن مەكتەپ ءۇيى قيمەن, تەزەكپەن جىلىتىلاتىن. بالالار كۇندەلىكتى ساباققا وتىن-تەزەك ارقالاي كەلىپ, ساعاتتار بويى دىردەكتەپ وقيتىن ەدى. وقۋلىق جەتىسپەدى, داپتەر دەگەن اتىمەن بولمادى. ولار ەسكى-قۇسقى گازەت بەتتەرىنىڭ شەتىنە جازاتىن. ال ساباقتان تىس كەزدە كۇنى-ءتۇنى مايدانداعى جۋىنگەرلەر ءۇشىن ءجۇن قولعاپ, ش ۇلىق توقيتىن. اراگىدىك وقۋشىلاردان قۇرىلعان «تيمۋرشىلار كومانداسى» جاعدايى قيىن قاريالار مەن اسكەريلەردىڭ وتباستارىن قولداپ, كومەكتەسىپ تۇراتىن», دەيدى ا.احمەتوۆا اجەي. سول كەزدە مۇعالىم جەتىسپەگەندىكتەن, ول ءبىرىنشى جانە ءۇشىنشى سىنىپ وقۋشىلارىن ءبىر بولمەدە قاتار وقىتادى ەكەن. سوندا دا بالالاردىڭ ساباققا دەگەن قۇشتارلىعى كەمىمەپتى. ولاردىڭ ىشىندە اكەسىنە اعاسى مايداندا قازا تاپقاندىقتان, ساباق ۇستىندە وكسىپ جىلاپ وتىراتىن جەتىمدەر دە از بولماعان كورىنەدى. «ءبىز سوندايلاردى جىلى سوزىمىزبەن جەلەپ-جەبەپ, تىرشىلىك تولقىنىنا ەرۋگە تالپىندىرىپ وتىردىق. «بۇل – تەك سەنىڭ وتباسىڭا عانا ەمەس, ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن زامان», دەپ جۇباتۋ سوزدەرىمىزدى ايتاتىنبىز. ءيا, تالاي ءبىر قيلى زامان ءوتتى عوي», دەيدى احاي اجەي. ول 1948 جىلدان باستاپ مۇعالىمدىكتى وزگە ماماندىققا اۋىستىرادى. ءسويتىپ, 1986 جىلعا دەيىن ءارتۇرلى مەكەمە-كاسىپورىنداردا ەسەپشى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارادى. جۇبايى مارقۇم ورىسباي نۇربولاتوۆ ەكەۋى ۇلاعاتتى ۇل مەن قىز ءوسىردى. بۇل كۇندەرى نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا باقىتتى عۇمىر كەشۋدە. ونىڭ ومىراۋىندا «تىلداعى ەڭبەگى ءۇشىن» جانە «كۇمىس القا» مەدالدەرى جارقىرايدى. – ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن دا كورگەلى وتىرمىز. قاشاندا تىلەيتىنىمىز تىنىشتىق, ەل بىرلىگى مەن ىنتىماعى, – دەيدى قارت انا احاي احمەتوۆا. اللابەرگەن قونارباەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى, شەتپە اۋىلى.وزەك ورتەر وكىنىش
ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بيىلعى جىلعى №1 سانىندا 1943 جىلعى اقپاندا ستالينگراد قالاسىنداعى تراكتور زاۋىتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا رەسپۋبليكامىزدان 88 قازاق قىزى اتتانعانى جازىلعان ەدى. «جەڭىس جاڭعىرىقتارى» اتتى بۇل ماقالاعا وراي وسى 88 قىزدىڭ ءبىرى, بۇگىندە الماتى وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, بالپىق بي اۋىلىندا تۇراتىن جانارحان ديقانباەۆا اپايدىڭ بالالارى بىردەن رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ, حابارلاسقان سوڭ ءبىز كەيۋانانىڭ ۇيىنە باردىق. «اكە-شەشەمنەن ەرتە ايىرىلىپ, اعايىمنىڭ قولىندا ءوستىم. 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە 16 جاسقا تولعانىمدا جاركەنت وڭىرىندەگى ەڭبەكشى كەڭشارىنان بىرنەشە قىزبەن بىرگە كوكتال اۋداندىق كوميسسارياتىنا شاقىرتىلدىم. بىردەن تىزىمدەپ, سول كۇنى سارىوزەك ستانساسىنان پويىزعا وتىرعىزىپ, رەسەيدىڭ كەمەروۆ وبلىسى, ستاروكۋزنەتسك قالاسىنا فزو-عا وقۋعا الىپ كەتتى. ماعان سول جەردە سىلاقشىنىڭ وقۋىن وقىتىپ, ۇيرەتتى. نە كەرەك, تەمىردەن شەگە كەستىرىپ, سىلاق سىلاتىپ ماماندىعىمىزعا ابدەن ماشىقتاندىرعان سوڭ, ەشەلونعا تيەپ, ستالينگراد قالاسىنا اپاردى. ستالينگرادتىڭ ءىشى استان-كەستەڭى شىعىپ, بومبا تۇسكەن جەرلەر وپىرىلىپ شۇڭقىر بولىپ, كۇل-قوقىس تاۋداي ءۇيىلىپ جاتىر ەكەن. ءبىزدى قالا شەتىندەگى كراسنوارمەيسك زاۋىتىنىڭ ورنىن تازالاۋعا اپاردى. قۇلاعان عيماراتتىڭ كىرپىشىن ىرىكتەپ, وزگە قوقىسىن بولەك سۇرىپتاپ ءجۇرىپ اراسىنان ادام سۇيەگىن دە ۇشىراتتىق. ەسىمىز شىعا قورقىپ, كوز جاسىمىزعا يە بولماعان كەزدەرىمىز قانشاما. تاپسىرما بويىنشا مايىتتەردىڭ جان قالتالارىنان قۇجاتتارىن شىعارىپ الىپ, ءتيىستى ورىنعا وتكىزەمىز. سول قيىندىققا شىداماي جانە شوشىنىپ قانشاما قىز قىرشىنىنان قيىلدى. ايتەۋىر قۇداي ساقتاپ اجالدان امان قالدىق. 1946 جىلى مەنىمەن بىرگە بارعان قىزداردى ەلگە قايتاردى. ىزدەۋشىم جوق بولعاندىقتان, مەنى ماريۋپول قالاسىنداعى ازوۆستالستروي ترەسىنىڭ ورنىن تازالاۋعا جىبەردى. سول قالادا 1946-1950 جىلدارى قارا جۇمىس ىستەپ كۇنەلتىپ ءجۇرىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن 1949 جىلى اسكەري مىندەتىن وتەپ جۇرگەن قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتىم. ول نەمىس تۇتقىندارىن كۇزەتەتىن. 1950 جىلى جۇبايىم قىزمەت بابىمەن كراسنويارسك ولكەسىنە اۋىستىرىلدى. كوپ كەشىكپەي سول جەردەن ەلگە ورالدىق. قايتار جولدا قۇجاتتارىمدى ۇرلاتىپ الدىم. قازىر سول قۇجاتتارىمنىڭ جوق بولعاندىعىنان, سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلۋ قۇقىعىنان دا ايىرىلعانمىن», – دەدى جانارحان ديقانباەۆا. نەگىزى, ستالينگراد قالاسىنداعى «ازوۆستروي» زاۋىتىنىڭ باستىعىنا سول قالاداعى №1 لاگەر ءبولىمى باستىعىنىڭ «كراسنويارسكىگە قىزمەتى اۋىستىرىلعان ىشكى اسكەر سالاسىنىڭ جۇمىسكەرى كەنجەبەك ديقانباەۆتىڭ ايەلى, ياعني سىزدە دايىنداۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ەۆگەنيا (جانارحان-جەنيا-ەۆگەنيا) كوپاەۆانىڭ ەڭبەكاقىسىن 28.ح. 1950 جىلدان قالدىرماي ەسەپتەپ بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپ جازعان تىلدەي قاعاز قولدا بار. سونداي-اق, جدانوۆ قالالىق احاج بولىمىنەن كەنجەبەك ديقانباەۆ پەن جانارحان كوپاەۆاعا 1957 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا №069882 نەكە تۋرالى كۋالىك جازىلىپ, ايەلىنە ەرىنىڭ تەگى بەرىلگەن. بالالارى ەرجەتىپ, اناسى تۋرالى قانداي دا ءبىر دەرەك تابىلىپ قالار ما دەگەن ۇمىتپەن رەسەي قالالارىنىڭ مۇراعاتتارى مەن زاۋىتتارىنا سۇراۋلى حاتتاردى جازعانىمەن, تەك شىعارىپسالما جاۋاپتار عانا كەلىپتى. جانارحان ديقانباەۆا ەلگە ورالعان سوڭ 1953-1978 جىلدارى الاكول اۋدانىنداعى بىرلىك جانە وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى اۋىلدارىندا باستاۋىش مەكتەپتەردە ەدەن جۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1978 جىلى «ەڭبەك ارداگەرى», 2010 جىلى «1941-1945 ج.ج ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە 65 جىل» مەرەكەلىك مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. بار بولعانى سول. ءسويتىپ, تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسكەن جان ەرىكسىز جات جەرگە ءجىبەرىلىپ, قابىرعاسىن قايىستىرا قارا جۇمىس ىستەگەنىمەن, وكىنىشتىسى سول, ەڭبەگىن راستايتىن ەش قۇجاتى جوق. ەڭبەك مايدانىندا قالالاردى تەزدەتىپ قالپىنا كەلتىرۋگە شوكىمدەي بولسا دا سەپتىگى تيگەنىمەن, جەڭىس كۇنى مەرەكەسىندە ءبىر اۋىز جىلى ءسوز, قۇتتىقتاۋ ەستي المايتىنى وكىنىشتى, ارينە. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى, كوكسۋ اۋدانى, بالپىق بي اۋىلى.فوتوگالەرەيا جاسالادى
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بارلىق اسكەري بولىمدەرىندە ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن ولاردىڭ اسكەري قىزمەتشى نەمەرەلەرىنىڭ فوتوگالەرەياسى جاسالادى. وعان قوسا «ماڭگى ەسىمىزدە» – «پاميات ۆەچنا» اتتى اكتسيا باستالدى. اتالعان اكتسيا سوعىستىڭ بار سۇمدىعىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەن جانە سول جىلداردىڭ وقيعالارىن اعا ۇرپاقتىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەستىپ, بىلگەن قازاقستاندىق بىرنەشە بۋىننىڭ باسىن قوسادى. ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرىندە جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي قارۋلى كۇشتەردىڭ – وڭىرلىك قولباسشىلىقتارىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنداعى ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ سۋرەتتەرى باسىپ شىعارىلعان فوتوگالەرەيا جاسالادى. اتالعان سۋرەتتەر ارنايى باننەرلەرگە باسىلىپ, اسكەري بولىمدەردە ورناتىلاتىن بولادى. فوتوگالەرەياعا مايداندا قازا تاپقان, سوعىستان كەيىنگى ۋاقىتتا قايتىس بولعان, قازىر ارامىزدا جۇرگەن ارداگەرلەردىڭ دە سۋرەتتەرىن ۇسىنۋعا بولادى. ارداگەردىڭ سۋرەتى ءتۇرلى-ءتۇستى نەمەسە اق-قارا, ءمۇمكىندىگىنشە جاقسى ساپادا, 1930-جىلداردان بۇگىنگى تاڭعا دەيىنگى ارالىقتا تۇسىرىلگەن بولۋى ءتيىس. اتالعان باننەرلەر ارداگەرلەر مەن قازىرگى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ فوتوگالەرەياسىنان تۇراتىن موزايكا تۇرىندە رەسىمدەلەدى. ءاربىر سۋرەتتىڭ استىندا ارداگەر مەن اسكەري قىزمەتشىنىڭ اتى-ءجونى جازىلادى. دايىندالعان باننەر استانا قالاسىندا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە نازارعا ۇسىنىلادى. اتالعان ءىس-شارا وتان قورعاۋشىلار الاڭىندا ماڭگىلىك الاۋعا گۇل شوقتارىن قويۋ سالتاناتتى راسىمىمەن بىرگە وتەدى. باننەرلەردىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرىنەن كەيىن ولاردىڭ كوشىرمەلەرى اسكەري بولىمدەرگە جىبەرىلەتىن بولادى. «ەگەمەن-اقپارات».