ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك پەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە. وسى ورايدا اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك, اتومدىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دارحان الياكپاروۆپەن رادياتسيالىق فوبيانىڭ تابيعاتى, يادرولىق نىساننىڭ سەنىمدىلىگى مەن كۇندەلىكتى ومىردەگى ساۋلەلەنۋ دەڭگەيى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.
– دارحان جۇماتاي ۇلى اڭگىمەنى حالىق اراسىنداعى ۇرەيدەن باستاساق. راديوفوبيا دەگەن نە ءارى ونىڭ الەۋمەتتىك سالدارى قانداي؟ بۇل قۇبىلىستىڭ تامىرى نەلىكتەن سونشالىقتى تەرەڭ؟
– راديوفوبيا – رادياتسيا مەن يادرولىق تەحنولوگيالارعا قاتىستى تۋىندايتىن, ناقتى قاۋىپپەن مۇلدە سايكەس كەلمەيتىن شامادان تىس قورقىنىش. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ءجاي عانا عىلىمي ماسەلە ەمەس, تاريحي استارى بار كۇردەلى قۇبىلىسقا اينالدى. كوپجىلدىق يادرولىق سىناقتار حالىق ساناسىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, كەز كەلگەن ۇقساس جوباعا سەزىكپەن قاراۋدى قالىپتاستىردى. بۇعان قوسا, چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى وقيعالار تۋرالى اقپاراتتار ۇرەيدى ۇدەتە ءتۇستى.
الايدا قازىرگى زەرتتەۋلەر رادياتسيادان سەسكەنۋ كوبىنە نەگىزسىز ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, الماتى ىرگەسىندەگى الاتاۋ كەنتىندەگى زەرتتەۋ رەاكتورى ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بويى ەشبىر كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ونداعى رادياتسيالىق دەڭگەي ءتىپتى مەگاپوليستىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن تومەن. سوندىقتان كەز كەلگەن ماسەلەدە ەموتسياعا ەمەس, عىلىمي دەرەك پەن اشىق مالىمەتكە سۇيەنۋ ماڭىزدى.
ەلىمىزدەگى ەكىنشى اەس الماتى وبلىسىندا سالىنادى
– اەس-كە قاتىستى ەل اراسىندا جاڭساق پىكىر قالىپتاسقان. وسى باعىتتاعى نەگىزگى فاكتىلەردى ءتىزىپ, ناقتى جاۋاپ بەرەسىز بە؟
– راسىندا بەيبىت اتوم توڭىرەگىندە الىپقاشپا اڭگىمە از ەمەس. ەڭ اۋەلى ستانسا ماڭىندا تۇرۋ دەنساۋلىققا قاتەر دەگەن تۇسىنىك عىلىمي دەرەككە سۇيەنبەيدى. قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان اەس اينالاسىنداعى قوسىمشا ساۋلەلەنۋ مولشەرى جىلىنا 0,01 ميلليزيۆەرتتەن اسپايدى. بۇل – ادامنىڭ تابيعي ورتادان ءبىر جىلدا الاتىن 2-3 ميلليزيۆەرت تابيعي رادياتسيالىق فونىنىڭ جانىندا وتە تومەن كورسەتكىش. ياعني تابيعي رادياتسيا قورشاعان ورتادا ونسىز دا بار, ال ستانسا ونىڭ دەڭگەيىن مۇلدە ارتتىرمايدى.
قازىرگى رەاكتورلار «كوپدەڭگەيلى قورعانىس» قاعيداتىنا نەگىزدەلىپ جاسالادى. وتىن تابلەتكاسىنان باستاپ, تسيركوني قابىق, رەاكتور كورپۋسى, قورعانىش كونتاينمەنتى – ءبارى ءبىرىن-ءبىرى ساقتاندىراتىن بىرنەشە توسقاۋىلدان تۇرادى. اپاتتى جاعداي تۋىنداسا, رەاكتسيا اۆتوماتتى تۇردە توقتايدى. مۇنداي اۋىر اپاتتىڭ بولۋ ىقتيمالدىعى وتە تومەن. قازىرگى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ءبىر رەاكتوردا مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋ مۇمكىندىگى شامامەن 10 ميلليون جىلدا ءبىر رەت كەزدەسەدى.
زياندى شىعارىندىلار جونىندە ايتساق, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەس ءبىر جىلدا ونداعان ملن توننا كومىر جاعادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 100 ملن تونناعا جۋىق كومىر تۇتىنىلادى. ناتيجەسىندە 200 ملن توننادان استام كومىرقىشقىل گازى اتموسفەراعا تارايدى, بۇعان قوسا جۇزدەگەن مىڭ توننا كۇل مەن شلاك جينالادى. كۇل ۇيىندىلەرىنىڭ كولەمى جىل سايىن 15-20 ملن تونناعا دەيىن جەتەدى. ونىڭ قۇرامىندا اۋىر مەتالدار بار, جەلمەن تارالىپ, تىنىس جولدارىنا زيان كەلتىرەدى.
ال قۋاتى 1000 مەگاۆاتت بولاتىن ءبىر اەس جىلىنا نەبارى 20-25 توننا وتىنىن پايدالانادى. ودان شىققان پايدالانىلعان يادرولىق وتىن كولەمى دە سول 20-25 توننا بولادى. بۇل – ءبىر جىلدا جاعىلعان كومىر كولەمىنەن مىڭداعان ەسە از. پايدالانىلعان وتىن اشىق اۋاعا تاستالمايدى, ارنايى باسسەيندە سالقىنداتىلىپ, قۇرعاق كونتەينەردە ساقتالادى نەمەسە قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلەدى.
اتوم ستانساسى كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايدى. ءبىر 1000 مەگاۆاتتىق بلوك ءبىر جىلدا 6-8 ملن توننا كومىرقىشقىل گازىنىڭ اتموسفەراعا تارالۋىن تلقتاتادى. بۇل – جۇزدەگەن مىڭ اۆتوكولىك شىعارىندىلارىنا تەڭ كولەم.
قىزمەتكەر قاۋىپسىزدىگى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي باقىلانادى. ءار ماماننىڭ جەكە دوزيمەترى بولادى, جىلدىق رۇقسات ەتىلگەن شەك قاتاڭ قاداعالانادى. ستانسا سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا دا 8-9 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە ەسەپتەلىپ سالىنادى. سۋ پايدالانۋ جۇيەسى جابىق تسيكلمەن جۇمىس ىستەيدى, راديواكتيۆتى زاتتار سىرتقا شىعارىلمايدى.
– ەلدە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك قالاي رەتتەلەدى؟ بۇل باعىتتا قانداي زاڭدىق تالاپ پەن ولشەمدەر بار؟
– رەسپۋبليكا زاڭناماسىندا ساۋلەلەنۋدى شەكتەۋ بويىنشا قاتاڭ شەڭبەر بەلگىلەنگەن. سالادا جۇمىس ىستەيتىن مامان مەن قاراپايىم حالىققا جەكە-جەكە نورما بار. مامانعا 5 جىل ىشىندەگى ورتاشا مولشەر جىلىنا 20 ميلليزيۆەرتتەن, ال جالپى جۇرتقا ءبىر ميلليزيۆەرتتەن اسپاۋى ءتيىس. بۇل ولشەمدەر اەحا سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋىنە نەگىزدەلگەن. رادياتسيا دەڭگەيىن ولشەۋگە تەك سەرتيفيكاتتالعان ارنايى قۇرالدار قولدانىلادى. بارلىق دەرەكتەر ءتيىستى مەكەمەلەر تاراپىنان تاۋلىك بويى ءجىتى باقىلانادى.
پرەزيدەنت: اەس-ءتىڭ اياقتالعانىن كۇتپەي جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك
– رادياتسيا تەك وندىرىستىك نىسانداردا عانا ەمەس, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە دە كەزدەسەدى دەگەن راس پا؟
– رادياتسيا – ءبىز ۇيرەنگەن ورتانىڭ اجىراماس بولىگى. ءبىرىنشى, عارىشتان كەلەتىن ساۋلەلەر بار. تاۋلى ايماقتاردا نەمەسە ۇشاقپەن ساپارلاعاندا ونىڭ دەڭگەيى ءسال جوعارىلايدى. ەكىنشى, جەر قىرتىسىنداعى توپىراق, گرانيت, كىرپىش سەكىلدى ماتەريالداردا تابيعي ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى. ءۇشىنشى, جەرتولەلەردە جينالاتىن رادون گازى بار. ءتىپتى ادام اعزاسىنىڭ وزىندە تابيعي يزوتوپتار بولادى.
بۇل جەردەگى باستى ۇعىم – مولشەر مەن ۋاقىت. رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قاراپايىم ەرەجەلەرى بار: ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ, قاشىقتىقتى ساقتاۋ مەن قورعانىس كەدەرگىلەرىن قولدانۋ. وسى شارتتار ورىندالعاندا رادياتسيا ادام ومىرىنە ەشبىر نۇقسان كەلتىرمەيدى.
– اقپاراتتىق داعدارىستا قوعام نە ىستەۋى كەرەك؟ جالعان اقپارات پەن قاۋەسەتكە قالاي توسقاۋىل قويامىز؟
– مۇنداي جاعدايدا سابىر ساقتاپ, تەك رەسمي اقپارات كوزدەرى مەن ناقتى عىلىمي دايەككە سۇيەنۋ قاجەت. ەموتسياعا ەمەس, فاكتىگە نەگىزدەلگەن شەشىم قابىلداۋ ماڭىزدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, راديوفوبيا – اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋاتىن ۇرەي. سوندىقتان عىلىمي ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, اشىق ديالوگ جۇرگىزۋ مەن حالىققا شىنايى دەرەكتەردى ۋاقتىلى جەتكىزۋ عانا بۇل ماسەلەنى شەشەدى. ادام بويىندا ۇستەمدىك العان ۇرەيدى عىلىمي دالەل مەن دايەك قانا سەيىلتە الادى.
اتوم ەنەرگياسى تەك قۋات كوزى عانا ەمەس, ول – مەديتسيناداعى اۋرۋلاردى ەمدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ مەن عىلىمداعى تىڭ جاڭالىقتاردىڭ نەگىزى. بەيبىت اتومدى يگىلىككە جاراتۋ – زامان تالابى. ال ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن قاتاڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ تولىق كەپىلدىك بەرەدى.
سۇحباتتاسقان نۇرباي جولشىباي ۇلى