كوزقاراس مايدانى

جالپى, ادام بويىنداعى قوس­تۇلعالىق ماسەلەسى – وسى كۇنگە دەيىن ادەبيەتتە جان-جاق­تى قىرىنان قالام جەتكەن تا­قىرىپتاردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق دراماتۋرگيادا دا ۇتىمدى تاجىريبە ۇلگىلەرى بار. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «تەكەتىرەس» دراماسى. ونداعى اقتان مەن قاراتان تارتىسى دا وسى جاقسىلىق پەن جاماندىق, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق اراسىنداعى ارپالىس پەن ايقاس­تىڭ, سول ارقىلى ادامدار ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستىڭ, ءتۇرلى مىنەز قايشىلىعى مەن قاقتىعىسىن ءمىنسىز مۇسىندەيدى. تولەن ابدىك تە «پاراسات مايدانى» پوۆەسى ارقىلى پارىقتى ويلار ايتادى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «جارماعىن» كەزىندە جاتا-جاستانا وقىماعان وقىرمان سيرەك. ال الەم ادەبيەتىندە مۇنداي مىسال­ كوپ. سەبەبى سۋرەتكەلىك ونەردەگى ايتۋلى فورمانىڭ قاي جانر, قاي ۇلگىدە دە ۇتىمدى تۇسى مول.

وسى ەرەكشەلىكتى ەسكەرسەك, قاي كەزدە دە جاڭاشىلدىققا جانى قۇشتار, ويلى دا تەرەڭ تاقىرىپتارعا باتىل باراتىن رەجيسسەر گۇلسينا ميرعاليەۆا «پاراسات مايدانىن» ساحنا تىلىنە كوشىرۋدى كوزدەپتى. ارينە, بۇل جاڭا­لىعىن العاش ەستىگەندە ءبىز عانا ەمەس, ءتىپتى اۆتور­دىڭ ءوزى تاڭىرقاعانىن جاسىرمادى. ونى پرەمەرا كۇنى ساحناعا كوتەرىلگەن قالامگەر دە رياسىز كوڭىلىمەن ريزاشىلىعىن جەتكىزىپ تۇرىپ جايىپ سالدى:

«قويىلىمداعى رەجيسسەردىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرىن, ساحنا ارقىلى وبرازعا تولى استارلى, بەينەلى وي ايتا بىلگەنىن كورىپ, شىن مانىندە, ءتانتى بولىپ وتىردىم. اكتەرلەردىڭ ويىنىندا دا جاساندىلىق جوق, ءبارى جانىن سالىپ شىنايى ءرول تۋدىرىپ ءجۇر. وسى ءۇشىن دە تەاتر ۇجىمىنا, پرەمەراعا جينالعان بارشاڭىزعا  ايتار العىسىم شەكسىز.  وزدەرىڭىز دە كۋا بولعانداي, ساحنادا سانا­عا, ويعا سالماق تۇسىرەتىن كۇر­دەلى كورىنىستەر كوپ. كەيدە ءتىپتى قاراپايىم كورەرمەنگە تۇسى­نىك­سىزدەۋ دە بولۋى مۇمكىن. سون­دىقتان مەنىڭ ءبىر عانا  ايتارىم, بۇل قويىلىمعا كورەرمەن «پاراسات مايدانىن» وقىپ, الدىن الا دايىندالىپ كەلسە اسەر بۇدان دا كۇشتىرەك  بولارى ءسوزسىز», دەدى تولەن ابدىك.

ءيا, شىنىمەن دە, ادام مىنە­زىنىڭ ءتۇرلى قالتارىسىن تەرەڭنەن ءھام ءجىتى زەردەلەگەن پسيحولوگيالىق تۋىندى كورۋشىسىنەن دە قىراعىلىق پەن سەرگەكتىكتى تالاپ ەتەرى حاق. ويتكەنى «پاراسات مايدانى» — ادامنىڭ رۋحا­ني بيىگىنە جەتۋ جولىنداعى كۇرەسىن بەينە­لەيتىن, كورەرمەندى ويلاندىراتىن, ءومىردىڭ شىنايى ءمانىن ىزدەۋگە جەتەلەيتىن تۋىندى. اسىرەسە ساحنا كورگەن تۋىندىنىڭ تابيعا­تىن تەرەڭ تانىپ, قۇندىلىعىن ۇعىپ, قايماعىن قالقۋ ءۇشىن دە پاراساتتىلىق اۋاداي قا­جەت. سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى وزەگى — ادامنىڭ ءوز-وزىمەن كۇرە­سى, قوعامداعى مورالدىق قۇندى­لىقتاردىڭ جوعالۋى ءھام اقي­قات تەرەڭىنە ءۇڭىلۋ. ال باستى كەيىپكەر — جالعىزدىق پەن ىشكى قاي­شىلىقتىڭ قۇربانىنا اينالعان جان. ول ادامدار اراسىنداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى ءۇن قاتىپ, قوعامنىڭ قاتال جۇيەسىنە قار­سى تۇرۋعا تىرىسادى. سول ارقى­لى كورەرمەنىن رۋحاني قۇندى­لىقتار مەن ماتەريالدىق الەم­­نىڭ قايشىلىقتارى, ادام بول­مىسىنىڭ كۇردەلىلىگى, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماسەلەلەرى تۋراسىندا ويلاندىرادى.

«جازۋشى اعامىز تولەن ابدىكتىڭ شىعار­ماشىلىعى قاي كەزدە دە مەنى قىزىقتىرا­تىن. «پاراسات مايدانىن» قويۋعا كىرى­سۋىم سول قۇرمەتتى ودان سايىن ارتتىرا ءتۇستى. مەن بۇل سپەكتاكل ارقىلى پسيحيكالىق اۋىت­قۋى بار ادامداردىڭ ءومىرىن ەمەس, بۇگىنگى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءتۇرلى جاعدايىنا دا ءوزىمنىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىمدى بىل­دىر­گىم كەلدى. سەبەبى ادام تابي­عاتى قىزىق قوي. ءوزىن ساۋمىن دەپ سانايتىن ادامنىڭ ىشىندە دە ءتۇرلى تولقىنىس پەن ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى  سان الۋان مىنەز ءومىر سۇرەدى, ياعني ادام بولمىسىنىڭ ءوزى – ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق. قالاي دەسەك تە, پسيحولوگيالىق سپەكتاكل قويۋدىڭ ءوز قيىندىعى بار. بىراق شىعارماشىلىق قۇرام مەنىڭ ويىمدى تولىق ءتۇسىندى. سونىڭ ارقاسىندا از عانا ۋاقىت ىشىندە وسى قويىلىمدى ومىرگە اكەلدىك»,  دەپ اعىنان اقتارىلدى قويۋشى رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گۇلسينا ميرعاليەۆا.

رەجيسسەر پىكىرىمەن ءبىز دە تولىقتاي كەلىسەمىز. ءبىر-ءبىرىن تەرەڭنەن ۇعىسىپ, ءجىتى تۇسىنىس­كەن ۇجىم ۇزدىك انسامبلدىك بىرلىكتە جىمداسا ءجۇرىپ جاقسى قويىلىمدى جاراتىپ شىعىپتى. اسىرەسە باستى ءرولدى سومداعان اكتەر قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇركەن وتەۋىلوۆ پەن رەجيسسەر گۇلسينا ميرعاليەۆانىڭ تاماشا تاندەمى سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى جۇگىن كو­تەرىپ, «پاراسات مايدانىنىڭ» كوركەمدىك بيىكتە بەدەرلەنۋىنە جول اشقان. بۇعان دەيىن دە اباي, گاملەت, ياگو سىندى ءتۇرلى تەرەڭ كەيىپكەرلەردى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەپ جۇرگەن اكتەر وسى جولى ءوزىن ناعىز پسيحولوگيالىق ءرولدىڭ حاس شەبەرى ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. بەينە تابيعاتىنىڭ تولىق اشىلۋىنا, سونداي-اق جارماق بەيتانىستىڭ جارتىسىن سومداعان جاس اكتەر مارعۇلان نامەنوۆ شەبەرلىگى مەن ساحنا­داعى پلاستيكالىق ەركىن­دىگى كوڭىل­گە قۇرمەت ورنىقتىردى. ءار رولىنە قاشاندا ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكپەن كەلەتىن اكتەر نۇر­كەن بۇل جولى دا سول بيى­گى­نەن تۇسكەن جوق. بۇل – ءسوزسىز قويى­لىمنىڭ جەڭىسى.

سپەكتاكلدە پاراللەل ءجۇ­رىپ وتىراتىن ەكىن­شى جەلى – اۆتوردىڭ «وڭ قول» شىعار­ماسىنداعى الما مەن دارىگەردىڭ وقيعاسى. ءبىر اۋرۋحانانىڭ ىشىندە ءوربىپ جاتقان قوس وقيعا ءھام ونىڭ اينالاسىنداعى اكتەرلەر پا­راسات مايدانىنا تۇسكەن ادام­نىڭ ىشكى جان دۇنيە قاتپار­لارىن تەرەڭنەن تولعادى. شىنى­مەن دە, ۇلى ماعجان ايتپاق­شى, تەڭىز تەرەڭ ەمەس, ادام­نىڭ جانى تەرەڭ ەكەن. ال مي­دىڭ يگەرىلمەگەن مۇمكىندىگى قانشا­ما؟ ونىڭ تۇبىنە جەتۋ استە مۇم­كىن ەمەس. سوندىقتان بولسا كەرەك, وزگە تۇگىل ادام ءوزىنىڭ جان الەمىندە بولىپ جاتقان ءتۇرلى قۇبىلىستىڭ جۇمباعىن شەشۋگە ءالى دە قاۋقارسىز. تۇ­لا بويىندا تىرشىلىك كەشەر ءتۇرلى مىنەزدىڭ تابيعاتىن تانۋ دا كەيدە اقيقات اۋىلىنان الىس كورىنەتىنى بار. بىراق قالاي دەسەك تە, ارقايسىسىمىزدىڭ بويىمىزداعى ءبىر-بىرىمەن تارتىسىپ, تەكەتىرەسكە ءتۇسىپ جاتاتىن «قوستۇلعالىق سيندرومى» بۇگىن بولماسا دا ايتەۋىر بىردە ويانارى انىق. ماسەلەن, ءىشىمىز جىلاپ تۇرىپ, سىرتىمىز ءوپ-وتىرىك كۇلۋى, بولماسا كەيدە ءبىلىپ-بىلمەي ءبىر پەندەلىك ارەكەتكە بارىپ, سوڭىندا «مەنى شايتان ازعىردى» دەپ ءوزىمىزدى اقتاۋعا تىرىساتىندىعىمىز دا ادام بويىنداعى جۇمباعى شەشىلمەگەن وسىنداي تىلسىم جاعدايلاردىڭ سالدارى بولسا كەرەك. مىنە, مىنەزدەگى وسى تەكتەس ءتۇرلى قۇبىلۋدى سۋرەتكەرلىك سانا بيىگىندە ساراپتاۋدا رەجيسسەر تابىستى شەشىم تابا بىلگەن. ارنايى كەڭەسشى رەتىندە دارىگەر-رەزيدەنت پسيحياتر مامان كاميلا جيرەنباەۆامەن بىرلەسە جۇ­مىس ىستەۋى دە قويى­لىم­نىڭ شىنايىلىعىن, نانىم­دىلىعىن ارتتىرعان. ستسەنوگ­رافيا, جارىق, مۋزىكا, پلاستيكا مەن قوستيۋمدەر ارقىلى شەشىلگەن ءتۇرلى فورما دا ءوزىنىڭ سيمۆول مەن مەتافوراعا تولى بەينەلى استارىمەن بىردەن ءوز اتموسفەراسىنا ەلىتىپ الىپ كەتەدى. جارماق كەيىپكەردىڭ قوستۇلعالىق تابيعاتىن بەرۋدە تابىلعان ماسكالىق شەشىمدەر, اينا مەن جارىقتىڭ, دىبىستىڭ ءساتتى ويناتىلۋى دا كورەرمەن كوڭىلىن قوزعاماي قويمايدى.

بارلاپ قاراساڭىز, ساحنادا دا اناۋ ايتتى الىپ جي­ھاز, اۋرۋحانانىڭ زىلدەي تەمىر تو­سەكتەرى مەن باسقا دا ەسەپسىز بۇيىم­دارى جوق. بىراق شارتتى­لىقپەن شەشىلگەن ۇتقىر شەشىم­دەر, مينيماليستىك بەزەندىرىلۋ – مۇنىڭ بارلىعى دا سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك بوياۋىن قالىڭداتىپ, اتكەرلەردىڭ ىشتەي تەرەڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن. الما بەينەسىندە قوس قۇرامدا ونەر كورسەتكەن ەڭلىك ايىمعازى مەن دينارا ەگۋباەۆا, دارىگەرلەر – نۇرسۇلتان ەسەن مەن زاڭعار ابەنوۆ, اناسىن كەيىپتەگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى التىناي نوگەربەك پەن جانار قاسىموۆا, مەدبيكەلەر – ايكوركەم تۇرانوۆا مەن گاۋ­حار يسمايىلقىزى ىزدەنىستەرىن دە ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. اسىرەسە پلاستيكالىق كوركەم قيمىلى مەن پسيحولوگيالىق ءرول سومداۋداعى تەرەڭ تەبىرەنىسىمەن ەرەكشە ەستە قالعان الما بەينەسىندەگى ەڭلىك ايىمعازى­نىڭ ءرول ساراپتاۋداعى سەزىمتالدىعى كورۋشىسىن اسەرلەندىرمەي قويمايدى. سول سەكىلدى ءوزىن فيلوسوف سانايتىن ناۋقاس – گۇلبارشىن قىلىشباي, پروفەسسور – اسحات سۇلتان, ءوزىنىڭ پايعامبار ەكەنىنە سەنگەن كەيىپكەر – داستان ءالىم, وتكەندى ىزدەۋشى – نۇربەك سەزحان, نۇر­حان قوسانوۆ, پوليتسيا قىزمەتكەرى – رۋسلان اليشەۆ بەينەلەرى –  كوپشىلىك ساحنادا بولسا دا قويىلىمنىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا ءساتتى قىزمەت ەتكەن تابىستى رولدەر. وسى قاتاردا ينستسەنيروۆكا اۆتورى ميراس ءابىل,  ساحنا جانە كوس­تيۋم سۋرەتشىسى شىنار ەلەمبەۆا, جارىق قويۋ بويىن­شا سۋرەتشى ازامات بەكبەمبەتوۆ, حورەوگراف كارينا جيرەمباەۆا, دىبىس رەجيسسەرى ءلاززات قىستىقباەۆا ەڭبەگى دە قوشەمەتكە لايىق.

توقەتەرىن تۇيسەك, ەكى كۇن قاتارىنان قوس قۇرام ويىنىن سالىستىرا تاماشالاعانداعى بايقاعانىمىز – ۇلتتىق تەاتردىڭ شىعارماشىلىق قۇرامى شىن مانىندە بابىندا ەكەن. مازمۇنى تەرەڭ, قويىلۋى قيىن شىعارمالاردىڭ وزىنە باتىلدىقپەن بارىپ جانە سودان تابىستى ناتيجە كورسەتە بىلگەن تالانتتى ترۋپپاعا «قوشەمەت!» دەيىك ەندەشە!